MAKTABGACHA TA’LIM TARAQQIYOTI, MUAMMO YECHIM VA
ISTIQBOL” Respublika ilmiy-amaliy anjuman materiallari. Andijon. 9-10 aprel
2025-yil
adpi.uz universaljurnal.uz
388
KOXLEAR IMPLANTAT BOLALARDA OG‘ZAKI NUTQNI IDROK ETISHNI
RIVOJLANTIRISHDA PEDAGOGIK USULLAR
Andijon davlat pedagogika instituti
Maxsus pedagogika kafedrasi
o‘qituvchisi; Mamatisayeva Surayyo
Axmadjon qizi
mamatisayevasurayyo71@gmail.com
Doi:
https://doi.org/10.5281/zenodo.15233404
Annotatsiya;
Mazkur maqolada eshitishni tiklashning zamonaviy usuli bo‘lgan koxlear
implantatsiya operatsiyasi va uning eshituv idrokiga samarali ta’siri, koxlear implantatsiyadan
so‘ng eshituv reabilitatsiyasining pedagogik usullari haqida so‘z boradi.
Kalit so‘zlar;
eshituv idroki, o‘yin faoliyati,
reabilitatsiya, koxlear implantatsiya
Bola hayoti davomida ijtimoiy tajribani, umuminsoniy va milliy odob axloq normalarini
egallab boradi, ta’lim oladi va asta sekin har tomonlama aqliy va jismoniy jihatdan yetilib boradi.
Eshitishida nuqsoni bor bo‘lgan bolalarda bu jarayon qiyinchilik bilan kechadi, ular kattalarning
yordamiga ko‘proq bog‘liq bo‘ladi. Koxlear implantatsiyadan so‘ng bolalarning eshitish idrokini
va nutqini shakillantirish, o‘zgalar nutqini tushunish va so‘zlash, muloqot qila bilishga o‘rgatish,
nutqini me’yorda eshituvchi bola nutqining darajasiga yetkazishdan iborat. Eshitish qobiliyatining
buzilishi bo‘lgan bolani og‘zaki nutq bilan to‘liq egallash suhbatdoshning so‘zlashuv nutqini
ancha erkin tushunish va boshqalar uchun aniq, tushunarli gapirish qobiliyatini rivojlantirishni
talab qiladi. Og‘zaki nutqni shakllantirish tinglash eshitishida nuqsoni bo‘lgan o‘quvchilarining
eshitish qobiliyatini doimiy ravishda individual eshitish vositalaridan foydalangan holda
rivojlantiradi. Bir qancha Surdopedagog o‘qituvchilar E.L. Goncharova, I.V. Koroleva, O.I.
Kukushkina, E.V. Mironova, O.S. Ni-Kola, A.I. Sataeva, N.D. Shmatko koxlear implantatsiya
jarrohligidan so‘ng bolalarni har tomonlama psixologik va pedagogik reabilitatsiya qilish
zarurligini isbotladi.
Koxlear implantatsiya natijasida olingan eshitish qobiliyatidan to‘liq foydalanish uchun
bolalar operatsiyadan keyingi reabilitatsiyaga muhtoj. Busiz tabiiy eshitish-nutq xatti- harakatlari
ko‘nikmalarini shakllantirish va rivojlantirishda koxlear implantatsiya jarrohligidan so‘ng maqbul
natijaga erishish mumkin emas.
Koxlear implantatsiyadan keyingi reabilitatsiya kursining asosiy maqsadi bolani og‘zaki va
og‘zaki bo‘lmagan ovoz signallarini idrok etish va tushunishga o‘rgatish, shuningdek nutqni
rivojlantirish uchun yangi eshitish sezgilaridan foydalanishni o‘rgatishdir. Operatsiyadan keyingi
reabilitatsiya jarayoni mutaxassislar guruhining ishtirokini o‘z ichiga oladi: audiologlar,
psixologlar, nutq terapevtlari, surdopedagog va boshqalar. Maktabgacha yoshdagi bolalarni
koxlear implantatsiyadan so‘ng reabilitatsiya kursi quyidagi tarkibiy qismlardan iborat.
- Koxlear implantatsiya uchun nutq protsessorini sozlash.
- Eshitish qobiliyatini va nutqini rivojlantirish.
- Bolaning umumiy rivojlanishi – kognitiv rivojlanishi ( xotira, idrok, diqqat )
- Bolaga va uning oilasiga psixologik yordam.
- Nutq protsessoriga ulanish
Koxlear implantatsiya operatsiyasidan 3-4 hafta o‘tgach, nutq protsessori implantga va
uning dastlabki konfiguratsiyasiga ulanadi. Audiolog, eshitish sezgilarini shakllantirishda maqbul
samaraga erishgan holda, nutq protsessorini sozlash bilan shug‘ullanadi. Shu daqiqadan boshlab
bola tovushlarni eshitishi mumkin, ammo ularni to‘g‘ri idrok etish va tushunish uchun audio
o‘qituvchisi bilan uzoq darslar talab qilinadi.
Eshitish qobiliyatini rivojlantirishda zarur bo‘lgan amallar:
- shartli harakat reaksiyasini shakllantirish;
- atrof muhitdagi, olamdagi tovushlar bilan tanishtirish;
MAKTABGACHA TA’LIM TARAQQIYOTI, MUAMMO YECHIM VA
ISTIQBOL” Respublika ilmiy-amaliy anjuman materiallari. Andijon. 9-10 aprel
2025-yil
adpi.uz universaljurnal.uz
389
- tovushlami taqlid qilishda ulami farqlash;
- bir bo‘gdnli va ko‘p bo‘gdnli so‘zlami farqlash;
- odam ovozini boshqa nonutqiy ovozlardan farqlash;
- maishiy tovushlami tanish;
- ovozlaming turli holatlari (tez-sekinligi, baland-pastligi, uzun-qisqaligi)ni aniqlash;
- alohida so‘zlar va gaplami eshitib farqlash;
- nutqning ritmik intonatsiyasini farqlash.
Quyidagi sxema bo‘yicha mashg‘ulot olib borishni taklif etamiz:
- Nafas mashqlari
- Ovoz mashqlari
- Lab-til mashqlari
- Eshitish qobiliyatini rivojlantirish
- Barmoqlar gimnastikasi
- Artikulyatsion apparat gimnastikasi
- Tovushlar ustida ishlash
- Nutq materiali bilan ishlash
Koxlear inplantli bolalar eshitish qobiliyatini rivojlantiruvchi namunaviy mashqlar
Biologik eshitish yordamida inson nonutqiy, inson ovoziga xos bo‘lmagan, ya’ni atrofdagi
tovushlami (qushlaming sayrashi, shamolning
g‘uvillashi,
hushtak chalinishi, hayvonlaming
ovozlari, mashina signali, yomg‘irning shitirlashi, qo‘ng‘iroqning jiringlashi va hokazo) farqlaydi.
O‘yin orqali rivojlantirish
- Biz taklif etayotgan mashqlar o‘yin orqali bolajonlaming eshitish qobiliyatlarini
rivojlantirishga qaratilgan.
- Dastlabki besh o‘yinda bola ovoz manbasini aniqlashi, nimaning tovushi yangraganini
aytishi lozim.
- Berilgan o‘yinlami amalga oshirishdan oldin, bolajonlami tovush-ovoz chiqarayotgan
predmetlar (o‘yinchoqlar, temir, shisha, yog‘och, qog‘oz) ulaming nomlari, tovushlari bilan
tanishtirish lozim.
- Bolajonlarga o‘yin- topshiriqni bajarish shart-sharoitlarini aniq tushuntirib bering. Har
safar o‘yin oldidan bolakay vazifani to‘g‘ri tushunib olganiga ishonch hosil qiling.
1. Nimaning ovozi yangradi?
O‘qituvchi yoki tarbiyachi turli tovushlar chiqaruvchi uch yoki to‘rtta o‘yinchoq (baraban,
shiqildoq, qo‘ng‘iroqcha, hushtak va hokazo) lami tanlaydi va
ulaming nomi hamda qaysi o‘yinchoq qanday tovush chiqarishi bilan bolalami tanishtiradi.
Bola yuqoridagilami egallaganidan so‘ng, o‘yinni boshlash mumkin. Bolakay ko‘zlarini yumadi.
So‘ng o‘yinchoqlardan biri yangraydi. Bolakay qaysi o‘yinchoq jaranglaganini va nomini bilishi
kerak
2. Ovozidan tanib ol
Stol ustida shishadan, yog‘ochdan, temirdan, qog‘ozdan (va boshqalar) yasalgan buyumlar
bor. Bolajon ko‘zlarini yumadi. O‘qituvchi yoki tarbiyachi predmetlami navbat bilan qo‘liga oladi
va turli xil tovushlami: kalitlami jaranglatib, kitobni varaqlab, qalamni stolga urib taqillatib,
gazetani xishillatib, suvni piyoladan piyolaga quyib shildiratib chiqaradi. Bola ovoz chiqarilgan
predmet nomini ko‘rmasdan eshitib aytishi lozim.
Koxlear implant operatsiyasidan so‘ng bolaning boshlang‘ich passiv va faol lug‘atini
shakllantirish uchun tovush va eshitish his-tuyg‘ularini tasvirlash, bolaning qabul qilgan
tovushlarining chastota va dinamik oralig‘ini baholash zarur. Eshitishni rivojlantirish bosqichlari
quyidagilardan iborat.
- Aniqlash - " ovoz bormi yoki ovoz yo‘qmi?"; ovoz qachon boshlanadi va qachon
tugaydi;
- Tovushlarning individual xususiyatlarini (past baland ovozli, qisqa-uzun) o‘zaro
taqqoslash bilan farqlash;
- so‘zlar, jumlalar, fonemalar va uch yoki undan ortiq so‘zma-so‘z bo‘lmagan
MAKTABGACHA TA’LIM TARAQQIYOTI, MUAMMO YECHIM VA
ISTIQBOL” Respublika ilmiy-amaliy anjuman materiallari. Andijon. 9-10 aprel
2025-yil
adpi.uz universaljurnal.uz
390
tovushlarni, so‘zlarni, jumlalarni, fonemalarni yopiq tanlov bilan juft tarzda
solishtirish;
- ovozlarning quloqqa xos xususiyatlarini takrorlash;
1) Tovushlarni idrok etishni tasvirlash uchun passiv va faol lug‘atni shakllantirish uchun
bolaga turli xil nutqiy bo‘lmagan tovushlar berib ko‘riladi.
Boladan quyidagilar so‘rab olinadi. Ovozning quyidagi xususiyatlari:
1. Baland, O‘rta Past
2. Bir xil ovoz Turli xil ovoz
3. O‘xshash ovoz, O‘xshash bo‘lmagan ovoz
4. Qisqa ovoz Uzun ovoz
2) Koxlear implantli bola tomonidan qabul qilingan tovushlarning chastota va dinamik
oralig‘ini tekshirish uchun quyidagicha yondashish zarur.
PA, PA – PA – PA
SH, SH – SH – SH
S, S – S – S
Vazifa;
1. Tinglang va qancha tovush bo‘lganini hisoblang
2. Tinglang va ayting-chi, ovoz bor yoki yo‘q.
3. Bolaning boshlang‘ich qobiliyatini shakllantirish va tovushlarni baland tovush orqali
tanib olish malakalarini shakllantirish
A, SH, S _____________________ Baland Ovozda
A, SH, S _____________________ O‘rtacha Balandlikdagi Ovozda
A, SH, S______________________Past Ovozda
A……_______________________Pichirlab
Vazifalar
1. Men aytganimdek, baland ovoz bilan, past ovoz bilan, pichirlagan ovoz
bilan takrorlang
2. Qanday ovoz eshitganingizni ko‘rsating.
4) Bolaning tovush davomiyligi bilan tovushlarni ajratishning dastlabki ko‘nikmalarini
shakllantirish
Aaaaaaaaaaaaaaa___________________ Uzoq tovush
Aaaaa____________________________Qisqa tovush
Uuuuuuuuuuuuu____________________Uzoq tovush
Uuuuu____________________________Qisqa tovush
SHshshshshshsh____________________ Uzoq tovush
Shshsh____________________________Qisqa tovush
Sssssssssssssssss____________________Uzoq tovush
Ssssss_____________________________Qisqa tovush
Vazifalar
:
1.
Ovoz bering
2. Qanday ovoz eshitganingizni ko‘rsating.
5) Bolaning boshlang‘ich ko‘nikmalarini shakllantirish va noaniq tovushlarni tanib olish
va bu tovushlarni tasvirlash uchun passiv va faol lug‘atini shakllantirish
1. Qog‘ozning shivirlashi
2. Eshikning taqillashi
3. Eshikning qo‘ng‘irog‘i
4. Yo‘tal ovozi ( sizning, onamning yo‘tal ovozi )
5. Jo‘mrakdagi suvning ovozi
6. Shamolning ovozi
Vazifa;
Qanday ovozni eshitganingizni o‘qing / Ko‘rsating. ( rasm asosida ko‘rsatishi mumkun,
bolaning passiv lug‘atini rivojlantirish uchun)
MAKTABGACHA TA’LIM TARAQQIYOTI, MUAMMO YECHIM VA
ISTIQBOL” Respublika ilmiy-amaliy anjuman materiallari. Andijon. 9-10 aprel
2025-yil
adpi.uz universaljurnal.uz
391
Bolada eshitish qobiliyatini rivojlantirish uchun mashg‘ulotlar operatsiyadan
oldingi bosqichda boshlanishi va operatsiyadan keyin (tikuvlarni olib tashlaganidan bir hafta
keyin) nutq protsessori yoqilmaguncha davom etishi muhimdir.
Ushbu bosqichdagi darslarning asosiy maqsadi koxlear implantatsiyaga kirishga
tayyorgarlik ko‘rish, ya'ni tovushga shartli refleksli motorli javobni ishlab chiqish. Ushbu
mashg‘ulotlar jarayonida bola ham tizimli ishlarga o‘rganadi, u qat'iyatlilik, tinglash qobiliyatini
rivojlantiradi.
Koxlear implantatsiyaning nutqiy protsessorini birinchi sozlashdan so‘ng, bola faqat juda
baland tovushlarni eshitishi mumkin, lekin asta-sekin yangi sezgilarga moslashish, sozlash,
o‘rganish, tinch tovushlari idrok etish natijasida erishiladi. Bu yerda o‘qituvchining kuzatuvi juda
muhim, bu bolaning past chastotali va yuqori chastotali tovushlari aniqlash qobiliyatini
rivojlanishini baholashi kerak. Xususan, sozlamaning yetarliligi uchun foydali mezon bolaning
past chastotali, o‘rta chastotali va yuqori chastotali fonemalarni yoki so‘zlarni eshitish
qobiliyatidir.
Koxlear implantatsiyadan keyin bolalarni pedagogik reabilitatsiyasi
Ovozni shunchaki kuchaytiradigan odatdagi eshitish vositalaridan farqli o‘laroq, koxlear
implantatsiya quloqning ishlamaydigan qismlarini chetlab o‘tib, to‘g‘ridan-to‘g‘ri eshitish asabiga
signal beradi. Shunday qilib, operatsiya vaqtida bemorning ichki qulog‘iga elektrod tizimi
kiritiladi, bu eshitish asabining saqlanib qolgan tolalarini elektr stimulyatsiyasi orqali tovushli
ma'lumotni idrok etishni ta'minlaydi. Ammo, o‘z-o‘zidan, koxlear implantatsiya nutq protsessorini
ulangandan so‘ng darhol kar bolalarga ovoz signallarini farqlash va nutqni kommunikativ
maqsadlarda ishlatishga imkon bermaydi. Shuning uchun koxlear implantatsiya protsessorini
birinchi sozlashdan so‘ng, bola eshitish qobiliyatini va nutqni rivojlantirishda pedagogik
yordamga muhtoj. Operatsiyadan keyingi pedagogik reabilitatsiya natijalarini o‘rganish natijasida
eshitishida nuqson bor bo‘lgan bolaning ma'lum yoshga mosligiga qaramay, maktabgacha
yoshdagi bolalarda operatsiyadan keyingi pedagogik reabilitatsiya natijalari bir qator omillarga
bog‘liq ravishda katta farq qilishi mumkinligi aniqlangan.
Koxlear implantatsiya qilingan barcha yosh bolalarni eshitish qobiliyatining rivojlanish
darajasiga qarab uch guruhga bo‘lish mumkin.
1.
Nutqni o‘zlashtirishdan oldingi davrda kar bo‘lgan bolalar. Ushbu toifaga uch yoshgacha
bo‘lgan koxlear implantatsiyali barcha tug‘ma kar bo‘lgan bolalar kiradi.
2.
Ikkinchi guruh eshitish tajribasiga ega va nutqni o‘zlashtirish davrida eshitish
qobiliyatini yo‘qotgan bolalar.
3.
shuningdek, erta yoshda protezlangan va ovozli pedagoglar bilan samarali shug‘ullangan
ba'zi bolalardan iborat.
Bolaning nutqi va eshitishining rivojlanishi bevosita uning psixofizik rivojlanish darajasiga
bog‘liq. Shuning uchun koxlear implantatsiyadan keyin yosh bolalar bilan og‘zaki bo‘lmagan
funktsiyalarni rivojlantirish bo‘yicha mashg‘ulotlar o‘tkazish kerak. Koxlear implantatsiyadan
keyin bolalarning og‘zaki bo‘lmagan rivojlanishi ommaviy bolalar bog‘chasining yoshi va
dasturiy ehtiyojlariga asoslangan bo‘lib, quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
a)
motor faoliyati (katta va nozik motorli ko‘nikmalar, ob'ektiv faoliyat);
b)
dunyoni idrok etish (ob'ektlar va ularning qismlarining xususiyatlari va funktsiyalari
haqidagi fikrlar, hodisalar, narsalar va hodisalarning fazoviy va vaqtli munosabatlari haqidagi
g‘oyalar);
v) diqqat (vizual, eshitish, ixtiyoriy, ixtiyoriy, diqqatning xajm, barqarorlik, taqsimot,
o‘zgaruvchanlik kabi xususiyatlarini rivojlantirish)
d)
xotira
e)
xayol
f)
tafakkur (vizual-samarali va vizual-figurativ fikrlash, loyihalash, ajralmas qismni
yaratish, o‘lcham, rang, shakl, miqdor va hokazolar bo‘yicha ob'ektlarni saralash va saralash,
og‘zaki bo‘lmagan tasniflash bo‘yicha topshiriqlar, syujet rasmlari seriyasini tuzish bo‘yicha
MAKTABGACHA TA’LIM TARAQQIYOTI, MUAMMO YECHIM VA
ISTIQBOL” Respublika ilmiy-amaliy anjuman materiallari. Andijon. 9-10 aprel
2025-yil
adpi.uz universaljurnal.uz
392
topshiriqlardan foydalangan holda vizual- samarali va vizual-obrazli fikrlash) va
boshqalar)
g) hissiy-ixtiyoriy soha (narsalarni oxirigacha etkazish, qiyinchiliklarni engish, o‘z
xohishlarini to‘xtatish va boshqalarning manfaati bilan hisoblash qobiliyatini shakllantirish, bolani
o‘qitish jarayonida zarur bo‘lgan narsa).
Koxlear implantatsiyadan keyingi asosiy reabilitatsiya jarayoni uyda ota- onalar va
qarindoshlar tomonidan ta'minlanadi. Bolaning muvaffaqiyatli reabilitatsiyasini ta'minlaydigan
asosiy shartlardan biri bu reabilitatsiyaning barcha bosqichlarida bola va uning oilasini psixologik-
pedagogik qo‘llab-quvvatlashning individual dasturini ishlab chiqishdir.
Bugungi kunga qadar koxlear implantatsiya yuqori eshitish qobiliyati va to‘liq karlikli
bolalarni reabilitatsiya qilishning eng samarali vositasidir. Koxlear implantatsiyadan keyingi
reabilitatsiya kursining natijasi o‘laroq, bolalar eshitish qobiliyatining jamiyatga
integratsiyalashuv jarayonini muvaffaqiyatli tugatib, bolalar bog‘chasiga borib, umumta'lim
maktabida o‘qishlari mumkin.
Xulosa qilib shuni aytishimiz mumkunki tug‘ma karlik va nutqni o‘rganish davrida eshitish
qobiliyatini yo‘qotgan bolalar (1-5 yosh), erta yoshida operatsiya qilish koxlear implantatsiyadan
so‘ng eshitish-nutqni tiklash nuqtai nazaridan eng istiqbolli guruhlardan biridir. Kichik yoshdagi
bolalarni reabilitatsiya qilish 3-5 yil davom etadi va ko‘p bolalar uchun uning yakuniy maqsadi
ommaviy maktabga tayyorgarlik sifatida qaralishi mumkin. Buning uchun koxlear implantatsiya
markazi mutaxassislarining, ushbu sohadagi mutaxassislarning va bolaning qarindoshlarining
birgalikdagi harakatlari talab etiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1.
Koroleva I.V. Kar bolalar va kattalami koxlear implantatsiya qilish (elektrod
eshitish protezlari). - SPb .: KARO, 2008
2.
Mamarajabova Z.N.Koxlear implantli eshitish moslamalari o‘rnatilgan, zaif
eshituvchi bolalar eshituv-nutqiy reabilitatsiyasi- Toshkent:
3.
Kuzmicheva E.P., Yaxnina S.Z. Kar bolalarda og‘zaki nutqni rivojlantirish. - M.,
2003 yil.
5.
Mamarajabova Z.N.Koxlear implantli eshitish moslamalari o‘matilgan,
zaif eshituvchi bolalar eshituv-nutqiy reabilitatsiyasi- Toshkent: AktivPrint, 2020.
7. Kuzmicheva E.P. Metodika razvitiya sluxovogo vospriyatiya gluxix
uchashixsya. M.: “Prosvesheniye”, 1991 g.
8. Nazarova L.P. Metodika sluxovoy raboti v shkole slabosl bunashix. -M.:
«Prosvesheniye», 1981
9. Kukushkina O.I., Goncharova E.L. Koxlear implantatsiyali bolalarning dinamik
tasnifi - ovozni o‘qitish uchun yangi vosita // Defektologiya. - 2014. - № 2. - S. 2935.
10. Kukushkina O.I.Goncharova E.P. Koxlear implantatsiyadan keyin psixologik
va pedagogik yordam. Bolaning yangi imkoniyatlarini ro‘yobga chiqarish: monografiya.
- M.: Poligrafiya xizmati, 2014 - 192 p.
11. R.Sh.Shomaxmudova “Maxsus va inklyuziv ta’lim” uslubiy qo‘llanma.
12. Maxsus psixologiya Z.N.Mamarajabova, L.R.Mo‘minova, M.U.Xamidova,
Sh.M.Amirsaidova, D.B.Yakubjonova, Z.M.Djalolova, N.Z.Abidova,O‘zbekiston Toshkent -
2013
4.
Koroleva I.V. Koxlearnaya implantatsiya gluxix detey i vzroslbix
(elektrodnoye protezirovaniye sluxa) SPb.: KARO, 2009.. (15-19b).
