Ustozlar uchun
pedagoglar.org
75-son 1–to’plam Iyul-2025
Sahifa: 110
YUTUQQA INTILISH VA SPORTCHILARNING SHAXSIY FAZILATLARI
Ergashaliyeva Shirinxon Soyibjon qizi
FarDU 2-bosqich talabasi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada sportchilarning yutuqqa intilish motivatsiyasi va bu
jarayonda muhim rol o‘ynovchi shaxsiy fazilatlar tahlil qilingan. Yutuqqa erishish yo‘lida
qat’iyat, irodaviy barqarorlik, mas’uliyat, sabr-toqat kabi fazilatlarning shakllanish
mexanizmlari va ularni rivojlantirish usullari ko‘rib chiqilgan. Tadqiqot sportchilarning
psixologik tayyorgarligi va ularning muvaffaqiyat darajasi o‘rtasidagi bog‘liqlikni
aniqlashga yo‘naltirilgan.
Kalit so’zlar:
Yutuqqa intilish, motivatsiya, sportchi shaxsi, psixologik
tayyorgarlik, shaxsiy fazilatlar, irodaviy sifatlar.
Kirish
Sportda yuqori natijalarga erishish nafaqat jismoniy salohiyat, balki kuchli ichki
motivatsiya va rivojlangan shaxsiy fazilatlarni talab etadi. Har bir sportchining ichki
yuksak intilishi — yutuqqa bo‘lgan ishtiyoqi uni davomli mehnatga undaydi,
qiyinchiliklardan toymay oldinga intilishga majbur qiladi. Shuning uchun ham
sportchilarning shaxsiy xususiyatlarini tahlil qilish, ularning psixologik tayyorgarligi va
yutuqqa intilishi o‘rtasidagi aloqani o‘rganish muhim ahamiyat kasb etadi.
Adabiyotlar tahlili
O‘zbekistonlik olimlar tomonidan olib borilgan bir qator tadqiqotlarda sportchilar
shaxsining irodaviy sifatlarga boy bo‘lishi ularning sportdagi muvaffaqiyatiga bevosita
ta’sir ko‘rsatishi qayd etilgan. Jumladan:
G‘aniyev R. (2018) o‘zining “Sport psixologiyasi va texnologiyalari” asarida
sportchilarda motivatsiyaning ichki va tashqi turlari, ularning shakllanish omillari haqida
so‘z yuritgan.
Isroilov Sh.M. (2021) esa yutuqqa intilish motivatsiyasi shaxsiy maqsadlar bilan
uyg‘unlashganda yuqori sport natijalari kuzatilishini ta’kidlaydi.
Tursunov M.X. (2020) sportchilarning irodaviy fazilatlari — sabr-toqat, qat’iyat,
o‘zini nazorat qilish kabi sifatlarning mashg‘ulot jarayonida mustahkamlanishini ilmiy
asosda o‘rgangan.
Tadqiqot metodologiyasi
Tadqiqot Toshkent, Samarqand va Namangan shaharlaridagi sport maktablari va oliy
sport ta’lim muassasalarida o‘tkazildi. 60 nafar sportchidan psixologik test va
so‘rovnomalar orqali ma’lumotlar olindi. So‘rovnomalar sportchilarning yutuqqa intilish
darajasi, motivatsion holati va asosiy shaxsiy fazilatlari (iroda, ishonch, sabr, mas’uliyat,
o‘ziga baho)ni aniqlashga qaratildi.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
75-son 1–to’plam Iyul-2025
Sahifa: 111
Natija va muhokama
Olingan ma’lumotlar quyidagilarni ko‘rsatdi:
Yuqori yutuqlarga erishayotgan sportchilarda
ichki motivatsiya
ustuvor bo‘lib, ular
o‘z maqsadlarini aniq belgilab olgan va doimiy o‘sishga intiladi.
Irodaviy sifatlar
— qat’iyat, sabr-toqat va o‘zini nazorat qilish — yuqori sport
natijalari bilan bevosita bog‘liq.
O‘rta darajadagi sportchilarda motivatsiya ko‘proq tashqi manbaga (mukofot,
murabbiy bahosi) bog‘liq bo‘lib, bu holat ularning uzoq muddatli rivojlanishiga salbiy
ta’sir qilmoqda.
Sportchi shaxsining shakllanishida murabbiy va ota-onalarning ruhiy-axloqiy
ko‘magi muhim o‘rin egallaydi.
Xulosa va takliflar
Sportda yutuqqa erishish nafaqat jismoniy, balki kuchli psixologik va irodaviy
tayyorgarlikni talab etadi. Sportchilarda ichki motivatsiyani shakllantirish, ularning
shaxsiy fazilatlarini rivojlantirish ularning barqaror yutuqlarga erishishini ta’minlaydi.
Takliflar:
1.
Sport ta’lim muassasalarida psixologik tayyorgarlikka oid maxsus
mashg‘ulotlarni joriy etish;
2.
Har bir sportchi uchun individual motivatsion reja tuzish;
3.
Murabbiylar uchun sport psixologiyasi bo‘yicha malaka oshirish kurslarini
yo‘lga qo‘yish;
4.
Sportchilarda mustaqil fikrlash, o‘zini baholash va ichki intilishni
rivojlantirishga yo‘naltirilgan treninglarni amalga oshirish.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
G‘aniyev R. (2018).
Sport psixologiyasi va texnologiyalari
. Toshkent: Iqtisodiyot
nashriyoti.
— Sportchilarning psixologik holati va motivatsion holatini o‘rganishda asosiy manba.
2.
Isroilov Sh.M. (2021).
Sport mashg‘ulotlarida shaxsiy motivatsiyaning shakllanishi
.
“Jismoniy tarbiya va sport” ilmiy-amaliy jurnali, №3, 22–26-betlar.
3.
Qosimov A.M. (2019).
Yosh sportchilarda irodaviy sifatlarni shakllantirishning
psixologik asoslari
. Toshkent: TDPU ilmiy nashriyoti.
4.
Karimova Z.I. (2020).
Yutuqqa intilish motivatsiyasining shaxs rivojlanishidagi o‘rni
.
“O‘zDJTI axborotnomasi”, №4, 31–35-betlar.
5.
Tursunov M.X. (2020).
Sport mashg‘ulotlarida shaxsiy fazilatlar va intilishning o‘zaro
bog‘liqligi
. “Pedagogik mahorat” jurnali, №2, 40–44-betlar.
6.
Abdullayeva N.N. (2022).
Yosh sportchilarda ichki motivatsiyani shakllantirish
metodikasi
. “Yosh olimlar forumi” konferensiyasi materiallari, Toshkent, 54–58-
betlar.
7.
O‘ralov A.J. (2023).
Yutuqqa intiluvchi sportchi shaxsining tipologik tavsifi
.
“Innovatsion ta’lim” jurnali, №1(15), 66–70-betlar.
