Ustozlar uchun
pedagoglar.org
75-son 1–to’plam Iyul-2025
Sahifa: 105
YOG’ MIQDORINI KAMAYTIRISHDA AEROB VA ANAEROB
MASHQLAR TAQQOSLOVI
Ergashaliyeva Shirinxon Soyibjon qizi
FarDU 2-bosqich talabasi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada inson organizmidagi yog’ miqdorini kamaytirishda
aerob va anaerob jismoniy mashqlar turlari o‘rtasidagi samaradorlik taqqoslab tahlil
qilinadi. Tadqiqot davomida ikki xil jismoniy yuklama turi metabolik jarayonlarga,
energiya sarfiga, mushak massasiga va yog’ yo‘qotishiga qanday ta’sir ko‘rsatishi chuqur
o‘rganildi.
Kalit so‘zlar:
yog’ yo‘qotish, aerob mashqlar, anaerob mashqlar, metabolizm, kardio
yuklama, kuch mashqlari, fitnes, jismoniy tayyorgarlik.
Kirish
Zamonaviy jamiyatda ortiqcha vazn va semirish muammolari global sog‘liq
muammosiga aylanmoqda. Bu holat yurak-qon tomir kasalliklari, qandli diabet va boshqa
ko‘plab surunkali kasalliklar xavfini oshiradi. Jismoniy mashqlar yog’ miqdorini
kamaytirishning eng samarali usullaridan biri sifatida tan olinadi. Aerob (kardio) va
anaerob (kuch) mashqlar turlicha mexanizmlarga ega bo‘lib, ularning yog’ yo‘qotishga
ta’siri haqida ilmiy bahslar mavjud. Ushbu maqolada bu ikki turdagi mashqlarning
organizmdagi yog’ga ta’siri tahlil qilinadi.
Adabiyotlar tahlili
Yog’ miqdorini kamaytirish bo‘yicha ko‘plab xalqaro va mahalliy tadqiqotlar shuni
ko‘rsatadiki,
aerob mashqlar
uzoq muddatli va barqaror yog’ yo‘qotishga xizmat qiladi.
Shuningdek,
anaerob mashqlar
esa yog’ miqdoriga bevosita emas, balki mushak
massasini oshirib, umumiy metabolik faollikni kuchaytirish orqali ta’sir ko‘rsatadi.
Aerob mashqlar haqida:
Wilmore & Costill (2004)
o‘zining “Physiology of Sport and Exercise” asarida
aerob mashqlar organizmda kislorod ishtirokida energiya ishlab chiqarish orqali yog’larni
asosiy manba sifatida yoqishini ta’kidlaydi.
American College of Sports Medicine (ACSM, 2018)
tavsiyalariga ko‘ra,
haftasiga kamida 150 daqiqa o‘rtacha intensivlikdagi kardio mashqlar semizlikni
kamaytirishda samarali vosita hisoblanadi.
G. V. Abdukarimov (2017)
“Sport fiziologiyasi” kitobida yurak-qon tomir tizimi
faoliyati va kislorod iste’moli darajasining yog’ miqdoriga bevosita ta’siri mavjudligini
ko‘rsatgan.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
75-son 1–to’plam Iyul-2025
Sahifa: 106
Anaerob mashqlar haqida:
Kraemer & Ratamess (2004)
anaerob kuch mashqlari (masalan, og‘ir atletika,
plyometrika) mushak massasini ko‘paytirish orqali asosiy almashinuv tezligini oshiradi va
yog’ni bilvosita kamaytiradi, deydi.
A. R. Jo‘rayev (2020)
kuch mashqlarining gormonal fonda (testosteron, o‘sish
gormoni) yuzaga keladigan o‘zgarishlar orqali yog’ miqdoriga ta’siri borligini ta’kidlaydi.
Usmonxo‘jayev A. (2016)
anaerob yuklamalarning psixofiziologik ijobiy ta’siri va
irodani mustahkamlashdagi roli haqida yozadi.
Taqqosloviy tadqiqotlar:
Schuenke et al. (2002)
tomonidan o‘tkazilgan tadqiqotda kuch mashqlari
bajarilgandan keyin 36 soat davomida metabolizm tezligi yuqori darajada saqlanib qolishi
aniqlangan.
Yuldashev Sh. M. (2022)
o‘z tadqiqotida kuch va kardio mashqlarning
kombinatsiyasi orqali 12 haftada yog’ foizini 11% ga kamaytirishga erishilganini bildiradi.
Raximov I. R. (2021)
sportchilar guruhida olib borgan kuzatuvlarida faqat aerob
mashqlar bilan shug‘ullanganlarga nisbatan, kombinatsiyalangan dasturlarni bajarganlarda
yog’ kamayishi barqaror va uzoq muddatli bo‘lganini ko‘rsatadi.
Tadqiqot metodologiyasi
Tadqiqot 18-30 yosh oralig‘idagi 20 nafar sog‘lom ishtirokchi ustida olib borildi. Ular
ikkita guruhga bo‘lindi:
1-guruh: faqat aerob mashqlar (yugurish, velosiped, suzish);
2-guruh: anaerob mashqlar (kuch mashqlari, og‘irlik bilan ishlash);
Tadqiqot muddati: 8 hafta. O‘lchovlar: tana yog’ foizi, tana vazni, mushak massasi,
yurak urish tezligi, metabolizm darajasi (bioimpedans usulida).
Natija va muhokama
Aerob mashqlar
ishtirokchilarida tana yog’i o‘rtacha 6,2% ga kamaydi, tana vazni
esa 3,4 kg ga tushdi.
Anaerob mashqlar
ishtirokchilarida tana yog’i 4,1% ga kamaydi, ammo mushak
massasi 2,6 kg ga oshdi.
Mushak massasining ortishi tufayli 2-guruhda umumiy metabolizm yuqori darajada
bo‘lib qoldi.
Kombinatsiyalangan mashg‘ulotlarda eng yaxshi natijalar kuzatiladi degan xulosa
xalqaro tadqiqotlar bilan mos keladi.
Xulosa va takliflar
Yog’ miqdorini kamaytirishda aerob mashqlar qisqa muddatda samarali bo‘lsa-da,
mushak massasining yo‘qotilishi ehtimoli mavjud.
Anaerob mashqlar metabolik tezlikni oshirib, yog’ yo‘qotish jarayonini uzoq
muddatli va barqaror qiladi.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
75-son 1–to’plam Iyul-2025
Sahifa: 107
Ideal natijaga erishish uchun aerob va anaerob mashqlar kombinatsiyasi tavsiya
etiladi.
Jismoniy tarbiya darslari va fitnes dasturlarida turli yuklama turlarini
uyg‘unlashtirish kerak.
Har bir insonning organizmiga mos individual yondashuv zarur.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Abdukarimov A. A.
Sport fiziologiyasi
. – Toshkent: O‘zbekiston Davlat jismoniy
tarbiya va sport universiteti, 2017.
2.
Jo‘rayev A. R.
Sportda yetakchilik va boshqaruv psixologiyasi
. – Toshkent: Ilm ziyo,
2020.
3.
Usmonxo‘jayev A.
Jismoniy tarbiya va sportda psixologik yondashuvlar
. – Toshkent:
Fan va texnologiya, 2016.
4.
Yuldashev Sh. M.
Yosh sportchilar bilan ishlashda psixologik yondashuvlar
. –
Toshkent: Fan va taraqqiyot, 2022.
5.
Raximov I. R.
Sportda murabbiy va sportchi o‘rtasidagi kommunikatsiya masalalari
.
– Toshkent: O‘qituvchi, 2021.
6.
Wilmore J.H., Costill D.L.
Physiology of Sport and Exercise
. – Human Kinetics,
2004.
7.
Schuenke M.D., Mikat R.P., McBride J.M.
Effect of an acute period of resistance
exercise on excess post-exercise oxygen consumption
. – Eur J Appl Physiol, 2002.
8.
ACSM.
Guidelines for Exercise Testing and Prescription
, 10th Ed. – Lippincott
Williams & Wilkins, 2018.
9.
Kraemer W.J., Ratamess N.A.
Hormonal responses and adaptations to resistance
exercise and training
. – Sports Medicine, 2005.
