World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-39_Issue-1_May-2025
279
ХЎЖАЛИК ЮРИТУВЧИ СУБЪЕКТЛАРДА ОПЕРАЦИОН ЦИКЛ
ТАҲЛИЛИНИ ТАШКИЛ ЭТИШ МАСАЛАЛАРИ
Қличев Бахтиёр Пардаевич,
Тошкент давлат иқтисодиёт университети
мустақил тадқиқотчиси
ORCID: 0000-0001-6938-7897
Аннотация.
Мазкур мақолада корхоналарда операцион фаолиятида
маҳсулотнинг операцион цикли бўйича таҳлилий ишларнинг амалга ошириш
масалаларини қамраб олган. Операцион циклни аниқлаш ва уни қисқартиришда
амалга оширилган ҳисоб-китобларда нисбий кўрсаткичлар, маълумотларни
гуруҳлаш, мантиқий таҳлил усулларидан фойдаланилган, ҳисоб-китоблар
амалга оширилган ҳамда таҳлилий ечимлар берилган.
Таянч сўз ва иборалар.
Ишбилармонлик фаоллиги, операцион цикл,
молиявий цикл.
Кўпмулкчилик ва эркин иқтисодий муносабатлар шароитида хўжалик
юритувчи субъектлар фаолияти барқарорлиги ва натижавийлигини оширишда
амалга ошириладиган таҳлилий ишлар муҳим аҳамият касб этади. Корхоналар
операцион фаолияти таҳлилида хўжалик юритувчи субъект асосий
фаолиятининг муҳим объектлари: меҳнат воситалари, предметлари ва меҳнат
ресурларининг таъминоти, ишлаб чиқариш, сотиш ва натижага эга бўлишдаги
комплекс тизим ўрганилади.
Иқтисодий интеграция жараёнлари тезлашган даврда ҳар бир давлатдаги
корхоналар ўз фаолиятларида экспорт ва импорт операциялари орқали
харажатларни оптималлаштириш бўйича бошқарув қарорларини қабул
қилишлари мумкин. Жаҳон миқёсида ишончли бизнес ҳамкорларга эга бўлиш
учун ҳар бир корхоналар барқарор ижобий молиявий ҳолатни таъминлаш,
асосий даромад келтирувчи операцион фаолият самарадорлиги бўйича
мунтазам таҳлилий ишларни амалга ошириб бориши зарур (Қличев Б., 2023 a).
Самарали баҳо сиёсати корхона даромадини ошириш билан бир қаторда,
унинг ишбилармонлик фаоллиги (business activity) кўрсаткичларини, шу
жумладан, компания операцион фаолияти самарадорлигининг миқдорий ва
сифат кўрсаткичлари ўсишига ҳам ижобий таъсир қилади. Эркин баҳолар ва
юқори даражадаги рақобат шароитида ташкилотнинг бизнес фаоллигини
баҳолашнинг аҳамияти унинг молиявий ҳолатини ўрганишда, стратегик режа
ва ривожланиш истиқболларини шакллантиришда алоҳида аҳамият касб этади
(ҚличевБ., 2022).
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-39_Issue-1_May-2025
280
Кичик бизнес ва хусусий тадбиркорликда маҳсулот ишлаб чиқариш ва
сотиш ҳажми бўйича таҳлилий ишларда оператив структуравий ўзгаришларни
амалга ошириб, талаб ошиб кетган маҳсулотларни (хизматлар) ишлаб чиқариш
ва тез фурсатда бозорга етказиб бериш ва шу орқали нархлар ва тайёр
маҳсулотлар қолдиғи ошиб кетмаслигини таъминлаш мумкин. Лекин йирик
ишлаб чиқариш субъектларида янги турдаги маҳсулотларни ишлаб чиқариш,
маҳсулот таркибидаги структуравий ўзгаришларни амалга ошириш мураккаб
жараён ҳисобланади. Шунинг учун йирик ишлаб чиқариш субъектларида
маҳсулот ишлаб чиқариш ва сотиш ўртасидаги узвийликни таъминлаш,
бўлимлар, ишлаб чиқариш цехлари ва марказлари ўртасидаги тезкор, ишончли
ахборот алмашинувини ташкил этиш, жамоавий назорат, илмий ва амалий
асосланган самарали бошқарув қарорлари орқали тайёр маҳсулотлар қолдиғини
камайтиришга эришиш мумкин (Қличев Б., 2023 b).
Муаллифлар М.Тулаев ва Б.Қличевлар фикрича, хўжалик юритувчи
субъектларнинг
операцион фаолияти таҳлили
– хўжалик юритувчи
субъектнинг иқтисодий фаолиятнинг умумий таснифи бўйича белгиланган
асосий фаолиятида бизнесни ташкил этиш ва олиб боришда иқтисодий
ресурслар билан етарли таъминланиш ва улардан самарали фойдаланиш орқали
харажатлар-ҳажм-фойда ўртасидаги оптимал мутаносибликни таъминлашда
амалга ошириладиган таҳлилий ишлар мажмуи ҳисобланади (M.S.Tulayev,
B.P.Qlichev, 2022).
Операцион
фаолият
таҳлилида
ишбилармонлик
фаоллиги
кўрсаткичларини
ўрганиш
зарурлигини
ишбилармонлик
фаоллиги
кўрсаткичлари орқали қўшимча қуйидаги таҳлилий кўрсаткичларни аниқлаш
имконияти мавжудлиги билан изоҳлашимиз мумкин:
-
операцион цикл
-
молиявий цикл.
Операцион цикл – маҳсулот ишлаб чиқаришда материаллар келиб
тушишидан бошланиб, материалларнинг тайёр маҳсулотга айланиши ва мазкур
тайёр маҳсулотни сотишдан юзага келган дебиторлик мажбуриятларининг
келиб тушишигача бўлган давр.
Молиявий
цикл
–
корхонанинг
товар-моддий
захираларни
молиялаштиришга йўналтирилган ўзига тегишли пул маблағларининг тўлиқ
айланиш даври.
Операцион цикл қуйидагича ҳисобланади:
ОЦ
(кун ҳисобида)
= D
(ТМЗ)
+ D
(деб. мажб.)
Бу ерда:
ОЦ – операцион цикл;
D
(ТМЗ)
– товар-моддий захираларнинг айланиш даври;
D
(деб. мажб.)
– дебиторлик мажбуриятларининг айланиш даври.
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-39_Issue-1_May-2025
281
Молиявий цикл қуйидагича ҳисобланади:
МЦ
(кун ҳисобида)
= D
(ТМЗ)
+ D
(деб. мажб.)
– D
(кред. мажб.)
Бу ерда:
МЦ – молиявий цикл;
D
(кред. мажб.)
– кредиторлик мажбуриятларининг айланиш даври.
1-жадвал.
2018-2022 йилларда “Оҳангаронцемент” АЖ да цемент маҳсулоти
бўйича операцион цикл таҳлили
Т/р Маҳсулот турлари
Ўлчов
бирлиги
Йиллар
2018
2019
2020
2021
2022
1.
Маҳсулот ишлаб
чиқариш ҳажми
тонна
1623970 1885669 1612648 2015948 1998944
2.
Маҳсулот
сотишдан тушум
млн.
сўм
689824
825706
920048
1012169 1011161
3.
Дебиторлик
мажбуриятлари
млн.
сўм
102717
76670
146736
60917
95707
4.
Оборотга жалб
қилинган
кредиторлик
мажбуриятлари
млн.
сўм
13509
66768
66474
77849
87456
5.
Ишланган иш
кунлари
кун
322
334
304
337
335
6.
Товар-моддий
захираларнинг
айланиш даври (4/1)
кун
19,8
17,7
18,8
16,7
16,8
7.
Дебиторлик
мажбуриятларининг
айланиш даври
(3*360/2)
кун
53,6
33,4
57,4
21,7
34,1
8.
Кредиторлик
мажбуриятларининг
айланиш даври
(4*360/2)
кун
7,05
29,1
26
27,6
31,3
9.
Операцион цикл
(6+7)
кун
73,4
51,1
76,2
38,4
50,9
10.
Молиявий цикл (9-
8)
кун
66,35
22
50,2
10,8
19,6
“Оҳангаронцемент” АЖ да ишлаб чиқариш ва бошқа харажатларнинг
нотекис ўзгаришига эга бўлганлиги ҳамда маҳсулот ишлаб чиқариш ва сотиш
ҳажмининг ҳам турлича бўлганлиги 2018-2022 йилларда цемент маҳсулоти
бўйича операцион циклнинг турлича бўлишига таъсир кўрсатган. Ҳар юз минг
тонна цемент ишлаб чиқаришда товар-моддий захираларнинг тайёр маҳсулотга
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-39_Issue-1_May-2025
282
айланиш даври 2018-2022 йилларда деярли бири-бирига яқин бўлган бўлсада,
дебиторлик мажбуриятлари ўзгариши ва дебиторлик мажбуриятларинг
айланиш даври турлича бўлган. Масалан, охирги 2022 йилда товар-моддий
захираларнинг тайёр маҳсулотга айланиш даври 16,8 кунни ташкил қилган
бўлса, пулга айланиш даври ушбу даврга нисбатан 3,02 (50,9/16,8) мартага кўп
ёки 50,9 кунни ташкил қилган. Шу давр ичида корхона 19,6 кунни оборотга
жалб қилинган ўз маблағларини қоплаш учун, қолган 31,3 кунни
мажбуриятларини қоплаш учун сарфлаган. 2021 йилган нисбатан
таққослайдиган бўлсак, товар-моддий захираларнинг айланиш даври бўйича
ҳам, дебиторлик мажбуриятларининг айланиш даври бўйича ҳам, кредиторлик
мажбуриятларининг айланиш даври бўйича ҳам ва операцион цикл бўйича ҳам
салбий ўсиш борлигини кузатишимиз мумкин. Жадвал маълумотларидан
кўринадики, маҳсулот ишлаб чиқаришга жалб қилинган ўз оборот
маблағларининг 2021 йилда 2,3 марта, 2022 йилда 3,02 мартага секин пулга
айланиши, табиийки, оборотга қўшимча маблағлар жалб қилиш заруриятини
юзага келтирган. Ушбу зарурият жамиятда кредиторлик мажбуриятларининг
2021-йилда 2020-йилга нисбатан 17% га (
77849*100/66474
), 2022-йилда эса
2021-йилга нисбатан 12% га (
87456*100/77849
) ўсишига нисбатан таъсир
кўрсатган. Мазкур натижалар жамиятда операцион циклни қисқартириш,
маблағлар айланишини тезлаштириш бўйича самарали бошқарув қарорлари
қабул қилиниши лозимлигини кўрсатиб беради.
Олиб борган тадқиқотларимиз натижасида мазкур ҳолат бўйича
дебиторлик мажбуриятларига ўз вақтида тўлов қилиниши учун чегирмалар
бериш ва шу орқали операцион циклни қисқартириш ҳамда бу қисқартириш
натижасида бўшаган пул маблағлари орқали кредиторлик қарзларига бўлган
заруриятнинг бир қисмини қоплаш имкониятини юзага келтириш таклиф
қилинган.
Дебиторлик мажбуриятларига чегирмалар бериш орқали операцион
циклни қисқартириш бўйича таклифимизда 2 босқичда таҳлилий ишлар амалга
оширилади.
1.
Дебиторлик мажбуриятлари учун мақбул тўлов муддати
белгиланади.
2.
Ушбу муддатда тўлов амалга оширилгандан сўнг кўрилиши мумкин
бўлган нисбий иқтисоддан маълум бир қисмини чегирма сифатида берилишини
белгилаб қўйиш.
2019-2022 йилларда “Оҳангаронцемент” АЖ да тайёр маҳсулот
сотилганидан сўнг 25-30 кун оралиғида дебиторлик мажбуриятлари
ундирилмаса оборотга қўшимча маблағлар жалб қилиш мақсадида қарз
маблағларини олиш бўйича қарорлар қабул қилинганини кузатишимиз мумкин.
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-39_Issue-1_May-2025
283
Демак, операцион циклни қисқартириш бўйича таклифимизнинг биринчи
босқичида тўлов муддатини 1 ой сифатида белгилашимиз мумкин.
2-босқичда нисбий иқтисодни аниқлашда айланма маблағларни тўлдириш
учун мамлакатимизда фаолият олиб бораётган банклар томонидан таклиф
этилаётган кредитлар бўйича амалга ошириладиган харажатлардан келиб чиқиб
ёндашишни таклиф этамиз.
Фойдаланилган адабиётлар рўйхати:
1.
Қличев Б. (2023 a). Операцион фаолият таҳлилини ташкил этиш
масалалари. World Scientific Research Journal, 12(2), 263–271. Retrieved from
http://wsrjournal.com/index.php/wsrj/article/view/2557;
2.
Қличев Б.П. (2022 a). Истеъмолчи манфаатлари асосида маҳсулотга
баҳо шакллантириш масалалари таҳлили. “Иқтисодиёт: таҳлиллар ва
прогнозлар”, ISSN: 2181-0567, 4 (20)-сон, 170-175, УЎК: 338.4 (575.1)
3.
Қличев Бахтиёр Пардаевич (2023 b). Хўжалик юритувчи
субъектларда операцион фаолиятида ишлаб чиқариш ҳажмини ифодаловчи
кўрсаткичлар таҳлили. Scientific Journal of “International Finance & Accounting”
Issue 2, April 2023. ISSN: 2181-1016,
http://interfinance.tfi.uz/?p=2696
4.
M.S.Tulayev, B.P.Qlichev, (2022). Moliyaviy hisob. (Darslik). ISBN
978-9943-8915-9-3, UO‘K: 657(075.8)
5.
Тулаев, М. С., & Кличев, Б. П. (2022). ВОПРОСЫ
СОВЕРШЕНСТВОВАНИЕ УЧЕТА КОРПОРАТИВНЫХ ОБЛИГАЦИИ:
ОБЯЗАТЕЛЬСТВО ИЛИ КАПИТАЛ. In Учет, анализ и аудит: их возможности
и направления эволюции (pp. 146-154).
6.
O.Xudoyorov (2017) Importance of credit risk management in banks.
Экономика
и
бизнес:
теория
и
практика
№
5.
https://cyberleninka.ru/article/n/importance-of-credit-risk-management-in-banks
7.
О. Бозорова. (2023). ДАВЛАТ ТОМОНИДАН ТАДБИРКОРЛИК
ФАОЛИЯТИНГИ
ҚЎЛЛАБ-ҚУВВАТЛАШ
ЙЎНАЛИШЛАРИ.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ, 13(7), 24–
29. Retrieved from
http://www.newjournal.org/index.php/01/article/view/2779
8.
Холикулова, Ю. (2023). Iqtisodiyotimizda transport-logistika
xizmatlari tashkil etilishi va uning rivojlanishi. Направления развития
благоприятной бизнес-среды в условиях цифровизации экономики, 1(02), 122–
126.
https://doi.org/10.47689/TSUE2022-pp122-126
9.
О.О.Худоёров, & Х.Х.Гойипов. (2023). ТАДБИРКОРЛИК
ФАОЛИЯТИНИ САМАРАЛИ БОШҚАРИШДА ХОРИЖИЙ МАМЛАКАТЛАР
ТАЖРИБАСИ. World Scientific Research Journal, 12(2), 244–253. Retrieved from
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-39_Issue-1_May-2025
284
10.
Саидова, У. (2020). EXTERNAL ECONOMIC ACTIVITIES OF
UZBEKISTAN:
PROBLEMS
AND
SOLUTIONS.
https://scienceproblems.uz/index.php/journal/article/view/16
11.
Saidova, O. R. (2020). ISSUES OF IMPROVING THE FOREIGN
TRADE OF UZBEKISTAN. Economics and Innovative Technologies, 2020(2), 12.
https://core.ac.uk/download/pdf/336867043.pdf
12.
О.О.Худоёров, & Ш.О.Ғозоров. (2023). МАМЛАКАТНИНГ
ИҚТИСОДИЙ РИВОЖИДА ТИЖОРАТ БАНКЛАРИ ИНВЕСТИЦИОН
КРЕДИТЛАРИНИНГ ЎРНИ. World Scientific Research Journal, 12(2), 254–262.
Retrieved from
http://wsrjournal.com/index.php/wsrj/article/view/2556
13.
Курбонов,
М.
(2020).
Зарубежный
опыт
эффективного
использования финансовых ресурсов государственных целевых фондов.
Экономика
И
Образование,
1(5),
163–166.
извлечено
от
https://inlibrary.uz/index.php/economy_education/article/view/4823
14.
Султанов, М., & Ахмедова, З. (2023). ИНСТИТУЦИОНАЛ
ИНВЕСТОРЛАР ОРКАЛИ ИҚТИСОДИЙ ЎСИШНИ ТАЪМИНЛАШ
МАСАЛАЛАРИ. Приоритетные направления, современные тенденции и
перспективы
развития
финансового
рынка,
12–14.
извлечено
от
https://inlibrary.uz/index.php/financial-market-growth/article/view/18953
15.
Султанов, М. (2020). Значение стоимости чистых активов как
показателя,
отражающего
привлекательность
инвестиционных
фондов. Экономика и инновационные технологии, (5), 115–122. извлечено от
https://inlibrary.uz/index.php/economics_and_innovative/article/view/11782
16.
Қурбонов Мухиддин Абдуллаевич. (2023). Камерал солиқ назорати,
риск анализларни смарт теҳнологиялардан фойдаланилган ҳолда амалга
оширишни такомиллаштириш . Образование наука и инновационные идеи в
мире,
13(7),
36–41.
Retrieved
from
http://www.newjournal.org/index.php/01/article/view/2781
17.
Абдуллаевич Қ.М. Central European Management Journal.
UZBEKISTAN REPUBLIC TO IMPROVE AGRICULTURAL FINANCING.
2022;30(3):1284-93.
18.
Қурбонов Мухиддин Абдуллаевич. (2023). БЮДЖЕТ
ХАРАЖАТЛАРИ ТИЗИМИДА АУТСОРСИНГ ХИЗМАТЛАРИНИ
РИВОЖЛАНТИРИШ ВА ТАКОМИЛЛАШТИРИШ . World Scientific Research
Journal, 12(3), 3–12. Retrieved from
http://wsrjournal.com/index.php/wsrj/article/view/2558
19.
Назарова Муслима Назаровна. (2023). ЎЗБЕКИСТОНДА НОБАНК
КРЕДИТ ТАШКИЛОТЛАРИ ФАОЛИЯТИ ВА УЛАР ФАОЛИЯТИНИНГ
ЗАМОНАВИЙ ҲОЛАТИ ТАҲЛИЛИ . World Scientific Research Journal, 12(2),
214–228. Retrieved from
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-39_Issue-1_May-2025
285
20.
Khaitov, S. S., Nazarova, M. N., Urmonbekova, I. F., Xoliquliva, Y. P.
Q., & Bozorova, O. R. (2023). Mechanisms of Development of the Country’s
Economy through Bank Loans. EUROPEAN JOURNAL OF INNOVATION IN
NONFORMAL
EDUCATION, 3(4),
9–15.
Retrieved
from
http://www.inovatus.es/index.php/ejine/article/view/1575
21.
Назарова, М. (2022). ПРАВОВЫЕ ОСНОВЫ МИКРОКРЕДИТНЫХ
ОРГАНИЗАЦИЙ В РЕСПУБЛИКЕ УЗБЕКИСТАН И АНАЛИЗ ИХ
ТЕКУЩЕГО СОСТОЯНИЯ. Экономика и образование, 23(4), 73–80. извлечено
от
https://cedr.tsue.uz/index.php/journal/article/view/566
22.
Shadibekova Dildor, Nosirova Nargiza, Bozorov Ilyos, Berdiyeva
Uguloy. (2020) Prospective Development Analysis of Small Business and
Entrepreneurship of Uzbekistan. Test Engineering & Management. March-April 2020
ISSN:
0193-4120
Page
No.
1733-1743
http://www.testmagzine.biz/index.php/testmagzine/article/view/3815/3347
23.
Тулаев, М. (2022). МОЛИЯВИЙ ИНВЕСТИЦИЯЛАР ҲИСОБИ
АМАЛИЁТИНИ ТАКОМИЛЛАШТИРИШ. Архив научных исследований, 2(1).
извлечено от
http://journal.tsue.uz/index.php/archive/article/view/1181
24.
Тулаев, М. (2021). Разработка методики определения уровня
существенности в аудите. Экономика и инновационные технологии, (5), 52–60.
извлечено
от
https://inlibrary.uz/index.php/economics_and_innovative/article/view/12137
25.
Бозоров
Ильёс
Исомиддинович,
&
Эргашова
Сабрина
Кузимуратовна. (2023). МАМЛАКАТДА ИНВЕСТИЦИОН ЛОЙИҲАЛАР
ЖОЗИБАДОРЛИГИ ВА УНИ МОЛИЯЛАШ ТИЗИМИНИ БАҲОЛАШ
МЕХАНИЗМИ . ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В
МИРЕ,
13(7),
108–107.
Retrieved
from
http://www.newjournal.org/index.php/01/article/view/2789
26.
Назарова, М. (2022). ЎЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИДА
НОБАНК КРЕДИТ ТАШКИЛОТЛАРИНИНГ ҲУҚУҚИЙ АСОСЛАРИ ВА
УЛАРНИНГ
АМАЛДАГИ
ФАОЛИЯТИ:
https://doi.
org/10.55439/ECED/vol23_iss3/a11. Экономика и образование, 23(3), 71-78.
27.
Салимов
Шерзод
Бахтиёрович.
(2023).
Ўзбекистон
иқтисодиётининг ривожланишида кичик бизнес корхоналарини венчур
капитали орқали инновацион фаолиятини молиялаштириш. World Scientific
Research
Journal,
12(2),
229–236.
Retrieved
from
http://www.wsrjournal.com/index.php/wsrj/article/view/2553
28.
Салимов , Б., & Салимов , Ш. (2023). Янги Ўзбекистоннинг
стратегик мақсадлари ва ривожланиши. The Innovation Economy, 1(01), 14–19.
Retrieved from
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-39_Issue-1_May-2025
286
29.
Xoliqulova,
Y.
(2022).
STEPS
IN
THE
PROCESS
OF
DENATIONALIZATION
AND
PRIVATIZATION
OF
PROPERTY
IN
UZBEKISTAN. Journal of Integrated Education and Research, 1(6), 6–10. Retrieved
from
https://ojs.rmasav.com/index.php/ojs/article/view/368
30.
Ibragimova I., Tursunov U., NosirovA. Auditing of financial reporting
in the republic of Uzbekistan.// International Journal of Management, IT &
Engineering- Vol. 9 Issue 7, July 2019, ISSN: 2249-0558
31.
Кличев, Б. (2023). Корхоналарда маҳсулот ишлаб чиқариш ҳажми
таҳлилини
такомиллаштириш
масалалари. Направления
развития
благоприятной бизнес-среды в условиях цифровизации экономики, 1(01), 170 –
173,
https://doi.org/10.47689/TSUE2022-pp170-173
32.
Ibragimova Iroda Rashid qizi (2023). Problems of planning the external
audit process in commercial banks. International Journal of Management, IT &
Engineering.
Vol.
13
Issue
05,
May
2023,
ISSN:
2249-0558,
https://www.ijmra.us/project%20doc/2023/IJME_MAY2023/IJMIE2May23_Uzb.p
df
33.
Бозорова Озода Рахимовна. (2023). МАМЛАКАТИМИЗДА
ОИЛАВИЙ ТАДБИРКОРЛИКНИ РИВОЖЛАНТИРИШ МАСАЛАЛАРИ .
World
Scientific
Research
Journal,
12(2),
178–185.
Retrieved
from
http://wsrjournal.com/index.php/wsrj/article/view/2548
34.
Yusupova F., Abdullaeva S. Prospects for the Development of Dairy
Farming of Dekhkan Farms in Uzbekistan // Бюллетень науки и практики. 2022. Т.
8. №8. С. 88-96.
https://doi.org/10.33619/2414-2948/81/14
35.
Amonovich, T. S., Alijonovich, A. Z., Abdullaevich, K. M., &
Solijanovna, A. S. (2022). Impact of Taxes on the Bank’s Profit. INTERNATIONAL
JOURNAL OF SPECIAL EDUCATION, 37(3).
