https://biti.uz/konferensiya/konferensiya2025/index.html
21 апреля 2025 г.
551
BUXORONING QADIMIY DARVOZALARI
Bobohusenov Akmal Ashurovich Buxoro innovatsion
ta’lim va tibbiyot universiteti o’qituvchisi
Annotatsiya
.
Ushbu maqolada Buxoro shahrining qadimiy darvozalari va
ularning ahamiyati haqida to’xtalib o’tilgan bo’lib, bu darvozalarning qurilish
tarixiga ham ma’lumotlar bayon qilingan.Darvozalarning shahar ijtimoiy va
savdo a’loqalarida naqadar muhim ahamiyatga ega ekanligi tushuntirilgan.
Kalit so’zlar.
Karvonsaroy,Rabod,Ko’handiz,Ko’shk, Attoron, Madina, Bob
Bani Asad va Bob Bani Sa’d, Bob Nur, Bob Hufra, Bob al-Hadid.
Аннотация.
В этой статье обсуждаются древние ворота города Бухары
и их значение. Также рассказывается история строительства этих ворот.
Объясняется, насколько важны ворота в социальных и торговых отношениях
города
.
Ключевые слова.
Караван-сарай, Рабад, Кохандис, Кошк, Атторон,
Медина, Боб Бани Асад и Боб Бани Саад, Боб Нур, Боб Хуфра, Боб аль-
Хадид.
Buxoro qadimgi va afosonaviy shahar hisoblanadi. Buxoro qadim davrlardan
ko’plab binolar, mudofa devorlari, harbiy qal’alar, karvonsaroylar va juda ko’plab
rabot va ko’shklar barpo qilingan. Bularning har birining o’zining o’rni ha
ahamiyati bo’lgan. Misol uchun Buxoroning tashqi devori asosan Buxoro
aholisini tashqi dushmanlar, to’satdan hujm qilib qolishi mumkin bo’lgan
ko’chmanchilar zarbasidan asrash maqsadida qurilgan va muntazam ta’mirlab
borilgan.Bu devor 849-850 yillarda tashqi devor bino qilinib, uning 11 darvozasi
bo‘lgan. Ibn Xavqal (X asr) Buxoro shahrini shunday tasvirlagan: “U tekislikda
joylashgan. Binolari ulama yog‘ochdan qurilgan bo‘lib, bir-biri bilan chatishib
ketgan, egallagan maydoniga nisbatan aholisi ko‘p shahar, bu chatishgan binolarni
https://biti.uz/konferensiya/konferensiya2025/index.html
21 апреля 2025 г.
552
esa qasrlar, bog‘lar, mahallalar, tosh yotqizilgan ko‘chalar va har tomondan o‘n
ikki farsax masofagacha bir-biriga ulanib ketgan qishloqlar o‘rab turadi”
7
.
Samoniylar davrida Buxoro shahrining 7 ta temir darvozasi bo‘lgan: Bob al-
Madina, Bob Bani Asad va Bob Bani Sa’d, Bob Nur, Bob Hufra, Bob al-Hadid,
Bob al- Kuhandiz
8
. Buxoro o‘rta asr shahar qurilishi an’nalari asosida bunyod
etilgan bo‘lib, uch qism: ark, shahriston va raboddan iborat bo‘lgan. Ark yoki
ko’handiz bu assosan hukmdor va uning olia a’zolari ha amaldorlar yashaydigan
qismi hisoblangan.Shahriston esa shaharning ichki qismi hisoblanib u ham alohida
devor bilan o’rab olingan. Bu hududda asosan hunarmand va savdogarlar
yashagan. Rabod esa bu shahrning tashqi qismi hisoblanib bu qismida aholining
kata qismi dehqon, qisman savdogar va chorvadorlar yashagan. Buxoro arkining
ikkita darvozasi bo‘lgan. Shahriston shimolida Haq Rox (Xufra), janubida
Attaron (Bob ul-Madina) va Ohaniyon (Temirchilar), sharqida Nav (Nur),
g‘arbida esa Kuhandiz, Muhra (Bani Asad) va Bani Sa’d darvozalari bo‘lgan.
Attarondan Xurosonga, Haq Roxdan Samarkandga, Nur (Nav) orqali esa Nasaf
(Qarshi) tomonga yo‘llar ketgan. Qolgan to‘rtta darvoza orqali podshoh
qarorgohi-arkka borilgan
9
.
Bozor darvozasining ikkinchi nomi Attoron, ya’ni “xushbo‘y atirlar
sotiladigan darvoza”. Qutayba kelgan paytda bu joyda bozor bo‘lgan. Darvozadan
uncha uzoq bo‘lmagan joyda nasroniylar ibodatxonasi bo‘lib, keyinchalik uning
o‘rniga Masjidi Kalon qurilgan. Tub joy aholi Attoron darvozasini “Ohangaron”
deb ham atagan.
Banu Sa’d darvozasi
Attoron darvozasidan g‘arbda joylashgan, uni
Sa’dobod deb ham nomlashgan, uning yaqinida Arslonxon Muhammad o‘zi uchun
saroy qurdirgan va u shahristonning janubi-g‘arbida joylashgan. Uning yaqinida
hammom joylashgan bo‘lib, u hozirgi kunda “hammomi Kunjak” deyiladi.
7
Азамат Зиё. Ўзбек давлатчилиги тарихи. Т: Шарқ, 2001. – Б. 78
8
Ибн Ҳавқал, Ернинг сурати китоби.,Т.2011.41-бет.
9
Мирзақулов Б. “Бухоро тарих зарварақларида”. Монография. 1-китоб, Т., Lesson Press, 2016, 74-бет.
https://biti.uz/konferensiya/konferensiya2025/index.html
21 апреля 2025 г.
553
Ma’lumotlarga ko‘ra, bu hammom Arslonxon davrida qurilgan
10
. Arslonxon u
qoraxoniylar sulolasi vakillaridan hisoblaning Buxoro va boshqa ko’plab
shaharlarda qurilish ishlarini amalga oshirib, mamlakat obodonchiligiga kata hissa
qo’shgan.
Banu Asad darvozasi islomgacha bo‘lgan davrda Muxra darvozasi deyilgan.
Darvoza Xuroson amiriga boradigan yo‘l ustida, “Ko‘shki mug‘on” degan
butparastlar ibodatxonasi yonida joylashgan.
Qo‘rg‘on darvozasi.
Darvozaning ikkinchi nomi Bob al-ko‘handiz.
SHahristoning shimoli-g‘arbida joylashgan. Narshaxiy ma’lumotiga ko‘ra, u o‘z
davrida Buxorodagi eng mustahkam darvoza bo‘lgan
11
.
Nur darvozasi shahristonning shimoliy qismida, Abu Xafs Kabir qabriga
boradigan yo‘l ustida joylashgan. Yo‘l esa Abu Xafs Kabir qabristoniga olib
chiqqan.Bu darvoza orqali asosan ziyoratchilar va chet eldan yoki qo’shni
hududlardan kelgan aholi foydalangan.
Xaq-rah, ya’ni haqiqat yo‘li (to‘g‘ri yo‘l) darvozasi. Mahalliy aholi bu
darvozani “rax-i xakk” yoki “Darvozai Xafs” deb nomlagan. Bunday
nomlanishiga sabab, mashhur olim Abu Xafs Kabir shu erda yashagan
12
.
Shahriston devoridan tashqari joylar rabot deyilgan. Rabotda doimiy bozor
bo‘lgan va shahriston aholisi bilan ijtimoiy-iqtisodiy shartnomalar tuzilgan.
Qoraxoniylar davrida (XI asr) shahar kengaygan, shahriston va rabot qo‘shilishi
natijasida o‘rta asrlardagi shahar qiyofasi shakllangan. Darvozai bozor yoki
Darvozai attoronning arab geograflari tarafidan Bob al-xadid, ya’ni Temirdarvoza
deb atalishiga sabab, VIII asr boshlarida Buxoro Qutayba tarafidan bosib
olinayotgan paytda shahar yaqinidagi bozor shu erda joylashgan edi. Bu yerlar
hozirda Buxoro shahridagi Aziya mehmonxonasi va uning qarama-qarshisidagi
Mag‘oki attori obidasi joydashgan hududga to‘g‘ri keladi
13
.
10
Бухоро Шарқ дурдонаси. Т: Шарқ, 1997. – Б. 96
11
Бухоро Шарқ дурдонаси. Т: Шарқ, 1997. – Б. 81
12
To‘rayev H. Buxoro tarixi. O’quv qo‘llanma. – Buxoro: Durdona, 2020. – B. 63
13
Азамат Зиё. Ўзбек давлатчилиги тарихи. Т: Шарқ, 2001. – Б. 78
https://biti.uz/konferensiya/konferensiya2025/index.html
21 апреля 2025 г.
554
Xulosa qiladigan bo’lsak, Buxoro qadimdan savdo chorrahasida
joylashgan bo‘lib, dunyoning turli tomonlaridan karvonlar bu o‘lkaga kelgan va
undan chiqib boshqa o‘lkalarga o‘z safarini davom ettirgan. Buxoro shahri va
uning atroflarida ko‘plab rabotlar joylashgan bo‘lib, ularning har birini o‘zining
bozori bo‘lgan. Darvozalar esa shaharning na qadar muhim ahamiyatga ega
ekanligini ko’rsatib beradi.Darvozalarning ko’p bo’lishi shaharda savdo-sotiq juda
yaxshi rivojlanganligidan dalolat beradi.Darvozalar doimiy rarishda qattiq
qo’riqlangan va darvoza olda bir necha km oldinga dushman hujmi haqida
ma’lumot beruvchi qo’riqchi qal’alar bo’lgan. Buxoro ilk o‘rta asrlarda vatanimiz
shaharsozlik madaniyatining barcha jihatlarini o‘zida mujassam qilgan
shahar sifatida tarixda muhrlanib qoldi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Азамат Зиё. Ўзбек давлатчилиги тарихи. Т: Шарқ, 2001. – Б. 78
2. Бухоро Шарқ дурдонаси. Т: Шарқ, 1997. – Б. 81
3. To‘rayev H. Buxoro tarixi. O’quv qo‘llanma. – Buxoro: Durdona, 2020. – B. 63
4.
Bobohusenov Akmal Ashurovich. (2025). BUXORO SHAHRI YARATILISHI TARIXI
.
TADQIQOTLAR
,
58
https://scientific-jl.com/tad/article/view/4990
5.
Bobohusenov Akmal Ashurovich. (2025). BUXORO SHAHRI QADIMIYLIGI VA
UNING
O’RGANILISHI
.
TADQIQOTLAR
,
58
(1),
6.
Bobohusenov Akmal Ashurovich. (2025). AKADEMIK YAHYO G’ULOMOV ILMIY
VA
HAYOTIY
IZLANISHLARI
.
TADQIQOTLAR
,
58
(1),
7.
Bobohusenov, A. (2024). THE RESULTS OF THE ARCHAEOLOGICAL RESEARCH
WORKS CARRIED OUT IN BACTRIA.
Modern Science and Research
,
3
(2), 671–675.
Retrieved from
https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/30363
8.
Bobohusenov, A., & Ganiyev, H. (2024). ORIGIN PROBLEMS OF SAK
ARCHAEOLOGICAL CULTURE OF CENTRAL ASIA. MODERN SCIENCE AND
RESEARCH, 3(2), 641–645.
https://doi.org/10.5281/zenodo.10667306
9.
Bobohusenov, A. (2024). ROCK PAINTINGS HAVE A PLACE IN OUR HISTORY.
Modern
Science
and
Research,
3(2),
953–959.
Retrieved
from
https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/31282
10.
Ashurovich, B. A. . (2024). Results of the Archaeological Research Works Carried Out in
Bactria.
EUROPEAN JOURNAL OF INNOVATION IN NONFORMAL EDUCATION
,
4
(3),
https://biti.uz/konferensiya/konferensiya2025/index.html
21 апреля 2025 г.
555
11.
Bobohusenov, A. (2024). HISTORICAL GEOGRAPHY OF BUKHARA OASIS.
Modern
Science and Research
,
3
(2), 634–640. Retrieved from
https://inlibrary.uz/index.php/science-
