109
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 12-SON (YOʻITJ)
AZIQ-AWQAT O’NIMLERINDE ANTIOKSIDANTLARDI
QOLLANIW
Marat Eshmuratov
Qaraqalpaq Ma'mleketlik Universiteti oqıtıwshısı
Arzimbetova Mehriban Dauletmurat qizi
``Ximiyaliq texnologiya`` fakulteti 3 ‘B’- kurs student,QMU
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 10-noyabr 2024 yil
Ma’qullandi: 12-noyabr 2024 yil
Nashr qilindi: 14-noyabr 2024 yil
Maqalada
Aziq-awqat
o’nimlerinde
antioksidantlardin’
qollaniwi.Aziq-awqat
o’nimlerindegi
antioksidantlar
qurami.Insan
organizmne antioksidantlardin qanshelli za’rurligi
haqqinda.
KEY WORDS
Antioksidantlar aktivligi, Aziq-
awqat
o’nimleri,
paliz
o’nimlerindegi qurami, miywe
sherbetlerinin’
antioksidantlar
aktivligi,
bialogiyaliq
aktiv
qosimshalar,
ta’biyiy
antoksidantlar E, C vitaminlari,
integral ko’rsetkishler
.
Antioksidantlar - organizmdegi zıyanlı elementlarǵa qarsı gúresetuǵın biologiyalıq
ákisiloksidlewshiler
bolıp tabıladı. Bul tilsimli elementlar azıq-túlik hám kosmetika
ónimleriniń sapa kepilligi esaplanadı, sebebi olar organizmdi kóplegen keselliklerden qorǵaw
etedi hám turmıs tárizin jaqsılaydı.
Antioksidantlar oksidleytuǵın stressti bostiradigan hám erkin radikallarga qarsı gúresetuǵın
elementlar. Radikal elementlar insan denesinde kislorod menen ximiyalıq reaksiyalar
waqtında payda bolǵan qattı, suyıq yamasa gazsimon molekulalar bolıp tabıladı. Olar kletka
membranalarınan ótip, azıq elementların alıp júriwleri, metabolizmni xoshametlewleri hám
immunitetti qáliplestiriwleri múmkin.
Antioksidantlar - bul biziń kletkalarımızdı kisloroddıń aktiv formaları (AKF) tárepinen
zıyanlanıwdan qorǵaw etiwshi elementler. Bunday birikpeler qatarına kislorod ionları, erkin
radikallari. Insan ushın FAK qanshelli zıyanlı hám antioksidantlar qanshelli zárúr?
Denemizde AMP dárejesi hám tásirin baqlaw ushın qorǵawlanıw mexanizmleri bar.. Bul biz
islep shıǵaratuǵın antioksidantlar bolıp tabıladı.. Maylarda eriytuǵın maylar organizmdegi
maylardı tazalaydı, suwda eriytuǵın suyıqlıqlar. Adamda erkin radikallardan qorǵawdıń
antioksidant sisteması kóp dárejeli: fermentler? superoksiddismutaza, katalaza. Jasımız
ótkeni sayin antioksidant sistemasımız paseyedi, erkin radikallar sanı kóbeyedi. Aktiv
kislorod formaların tómende ustap turıw ushın ne qılıw múmkin? Denemiz teń salmaqlılıqtı
jaqsi ko’redi. Antioksidantlar muǵdarı da. Olardıń sanı kem bolsa, olar hátte nátiyjeli
qorǵawǵa aylanadi. Erkin radikallar menen baylanısda bolǵanda, bul elementlar aktivligin
joǵatadı, bıraq olar bir-birin tiklay aladı. Kópshilik menen islewde eń jaqsı nátiyjelerge erisiw.
Mısalı, glutatyon C vitaminini qayta tiklaydi, bul bolsa óz gezeginde E vitaminini qayta qayta
tiklewge járdem beredi.. Bunday óz-ara sheriklik bizdi kóp muǵdardaǵı antioksidantlardi
110
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 12-SON (YOʻITJ)
tutınıw etiwden qutqaradı.. Tuwrı awqatlanıw sonıń menen birge, neytrallastırıwshı
elementlar jetispewshiligin ańsatǵana toldıradı. Biz ushın azıq-túlik, ásirese ósimlik ónimleri,
olardıń tiykarǵı dáregi esaplanadı.. Kóp sanlı izertlewler sonı kórsetedi, kóbirek palız eginleri,
mıywe hám miywelerdi tutınıw etetuǵın adamlarda júrek-qan tamır kesellikleri, saratan,
Katarakt, insult qáwipi kemrek.. Kúndelik ratsionda bul ónimlerdiń muǵdarı keminde 400
⁇
600 g bolıwı kerek. Antioksidantlarning tiykarǵı azıq-túlik ósimlik dáreklerin sanap ótemiz.
Eń bay
⁇
miyweler. Olar jańa da, qurıtılǵan da jaqsı. Báhárler hám ot antioksidantlarga da bay.
Insan organizmindegi patologikalıq processlerdiń tiykarǵı sebebi, yaǵnıy kóp
keselliklerdiń rawajlanıwı hám waqtınan burın qartayiw, organizmde kislorodlı erkin
radikallarning artıqsha toplanıp qalıwı bolıp tabıladı.. Erkin radikallarning zıyanlı tásiri
sebepli
qan
tamırları,
membranalar
ziyanlanadı,
lipidlar
oksidlenedi.
Mıywe ham paliz eginlerindegi antioksidant aktivligi. mg/g
Qara smorodina 7, 65
Shalg’am 1,35
Qara shiye 5, 72
Aq Kapusta 0,92
Qara alsha 2, 21
Kartoshka 0,43
Jabayi qulipnay 2, 1
Pamidor 0,64
Qizil smorodina 2
Geshir 0,19
Malina 1, 71.
Qiyar 0,22
Eń ataqlı tábiyiy antioksidantlar E, C vitaminlari hám karotinoidlar dep esaplanǵan. Biraq,
bul antioksidantlar insannıń antioksidant mártebein ońlaw ushın nátiyjeli paydalanıw ushın
etarli aktivlikke iye emes. Antioksidant-sedant aktivligi boyınsha olar vitamin C, E hám
karotinoidlardan on ese kóp bolıp tabıladı. Bioflavonoidlarning ásirese aktiv tábiyiy birikpesi.
Bul antioksidantlarning tiykarǵı dárekleri miyweler, palız eginleriler, miyweler, pal, shay, qızıl
sharob, ósimlik mayları. Tábiyiy antioksidantlarning kópshiligi insan organizmine bul ónimler
menen kiredi. Tábiyiy antioksidantlarni óz ishine alǵan azıq-túlik hám ishimliklerdi úzliksiz
tutınıw qılıwda xalıqtıń social áhmiyetke iye bolǵan qáwipli keselliklerge shalınıwı sezilerli
dárejede pasayadi. Orta jer teńizi regionindegi mámleketlerde júrek-qan tamır kesellikleri
hám saraton kesellikleri arqa Evropa mámleketlerine qaraǵanda talay kemrek, bul bolsa bul
mámleketlerdegi dietanıń ayriqsha ózgesheligi - mıywe, palız eginleri, zeytun mayı, balıq,
sharob tutınıwınıń kóbeyiwi menen baylanıslı. Fransuz paradoksi
⁇
dep atalıwshi keń
tarqalǵan. AQShda 30 jıl aldın hár jılı júrek-qan tamır keselliklerinen 800 mińnen aslam kisi
qaytıs bolǵan.. 40 -65 jasdaǵı er adamlar. Ólimdi kemeytiw ushın arnawlı salamatlandırıw
programması jaratıldı, ol jaǵdayda turaqlı fizikalıq shınıǵıwlar, maysiz awqat tutınıw qılıw,
chekishni esaptan tısqarı qılıw. 20 -25 jıl ótkennen, AQShda júrek xurujidan ólim 2 ese
kemeydi. Fransiyada er adamlar júrek xurujidan AQShga qaraǵanda eki ese kemrek opat
etediler, eger hesh qanday arnawlı salamatlandırıw programmaları bolmasa da.
Juwmaq
Aziq awqat o’nimlerinin’ antioksidant aktivligin aniqlawda standart element retinde Askorbin
kislotasi tanlaniwi tiykarlang’an.Askorbin kislotasinin’ C vitamini qa’siyetleri bul ximiyaliq
birikpenin’ vitamin qosimshasi ushin ajayip tan’law. Bul aziq awqat onimlerine ko’p payda
keltiredi.Oksidleniwdi paseytedi awqattin’ ren’in ham tazalig’in saqlaydi.
Aqirg’i on jilliqta tabiyiy antioksidantlarg’a qizig’iwshiliq barg’an sayin artip barmaqta, sebebi
ko’plegen epidemiologik ha’m klinikaliq izertlewler antioksidantlar qa’wipli keselikler ha’m
waqtinan burin qartayiwdin’ qorg’aw mu’mkinligin tastiyiqlamaqta. Antioksidantlardin’
uliwma mug’dari ha’m olardin’ antioksidant aktivligi paliz eginleri, miyweler
ishimlikler.Da’nlerdin’ antioksidant aktivligin aniqlaw boyinsha izertlewler o’tkerildi.Da’ndegi
ko’plegen antioksidantlar da’nnin sirtqi qabatinda jaylasqan.
111
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 12-SON (YOʻITJ)
REFERENCES
1.
Болдырев А.А.//Соросовский образовательный журнал. 2001. Т. 7. №
4. С.
21-28.
2.
Владимиров Ю. А.//Вестник РАМН. 1998. Т. 7. С. 43-56.
3.
Gutteridge J.M., Halliwell B.//Ann. N.Y. Aсad. Sci. 2000. V. 899. P. 136-147.
4.
Halliwell B.//Free Radical. Res. 1999. V. 31. P. 261-272.
5.
Carr A, Frei B.//Faseb. J. 1999. V. 13. P.1007-1024.
6.
Eshmuratov M., Sabirova D. ENSURING FOOD SAFETY IS THE NEED
OF THE
HOUR //Центральноазиатский журнал академических исследований. –
2023. – Т. 1. – №. 2. – С. 11-13.
7.
Eshmuratov M., Sabirova D. ECOLOGY AND NUTRITION IN THE
REPUBLIC OF KARAKALPAKSTAN //Journal of Agriculture &
Horticulture. – 2023. – Т. 3. – №. 11. – С. 29-30.
8.
Tangatarovich E. M., Oktamovna D. J. A. CUT THE MEAT. SEMI-FINISHED PRODUCTS
//American Journal of Pedagogical and Educational Research. – 2023. – Т. 15. – С. 20-
23.
9.
Tangatarovich E. M., Oktamovna D. J. A. CHEMICAL COMPOSITION AND
NUTRITIONAL VALUE OF MINCED MEAT //American Journal of Pedagogical and
Educational Research. – 2023. – Т. 14. – С. 143-148.
