YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
92
INFLATSIYA DARAJASINING BANK XIZMATLARI VA MAXSULOTLARIGA
TA`SIRI
Avilov Nematjon Yuldashevich
Andijon davlat texnika instituti
“Buxgalteriya hisobi va menejment” kafedrasi o‘qituvchisi
Esonaliyev Davlatjon O‘ktamjon o‘g‘li
Andijon davlat texnika instituti Muhandislik iqtisodiyoti va
boshqaruv fakulteti BIA-115-guruh 4-kurs talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15517516
Annotatsiya:
Ushbu maqolada inflyatsiya darajasining O‘zbekiston bank tizimidagi
xizmatlar va mahsulotlar narxiga ko‘rsatayotgan ta’siri tahlil qilingan. Inflyatsiya bank
xizmatlari narxining oshishiga, mijozlarning moliyaviy imkoniyatlari va xatti-harakatlariga
bevosita ta’sir ko‘rsatmoqda. Shuningdek tijorat banklarida xizmatlar narxining inflyatsiya
fonida o‘zgarishi, bu o‘zgarishlarning aholining turli qatlamlariga ta’siri va xalqaro tajribalar
asosida inflyatsion bosimni yumshatish yo‘llarini ko‘rsatib o‘tilgan.
Kalit so‘zlar
: inflyatsiya, bank xizmatlari, foiz stavkalari, risk, biznes, Stavka.
ВЛИЯНИЕ ИНФЛЯЦИИ НА СТОИМОСТЬ БАНКОВСКИХ УСЛУГ И
ПОСЛЕДСТВИЯ ДЛЯ КЛИЕНТОВ БАНКОВ
Аннотация:
В данной статье проанализировано влияние уровня инфляции на
стоимость услуг и продуктов банковской системы Узбекистана. Инфляция оказывает
прямое воздействие на рост цен на банковские услуги, а также на финансовые
возможности и поведение клиентов. Также рассмотрен изменение цен на услуги
коммерческих банков в условиях инфляции, влияние этих изменений на различные
слои населения и на основе международного опыта предложили пути смягчения
инфляционного давления.
Ключевые слова:
инфляция, банковские услуги, процентные ставки, риск, бизнес,
ставка.
Kirish.
Bozor iqtisodiyoti sharoitida inflyatsiya ko‘plab iqtisodiy jarayonlarga, xususan,
bank tizimi faoliyatiga salmoqli ta’sir ko‘rsatadi. Jumladan, inflyatsiyaning kuchayishi bank
xizmatlari narxiga ham bevosita ta’sir qiladi. Banklar o‘z faoliyatida xizmat haqlari va foiz
stavkalarini inflyatsiya darajasiga moslashtirishga majbur bo‘ladi, bu esa o‘z navbatida bank
mijozlari – jismoniy va yuridik shaxslar uchun moliyaviy bosimni oshiradi. Aholi
depozitlarining real qiymati pasayadi, kredit foizlarining ortishi esa biznes subyektlarining
investitsion faoliyatini susaytiradi.
Inflyatsiya sharoitida bank xizmatlari narxining oshishi moliyaviy xizmatlarga bo‘lgan
talabga ham ta’sir qiladi. Ayniqsa, past daromadli qatlamlar uchun bank xizmatlaridan
foydalanish imkoniyati cheklanadi. Bu esa bank tizimining inklyuzivligiga va moliyaviy
barqarorlikka putur yetkazadi. Shu nuqtai nazardan, inflyatsiyaning bank xizmatlari narxiga
ta’sirini chuqur tahlil qilish va uning mijozlar uchun oqibatlarini aniqlash iqtisodiy siyosat
uchun muhim ahamiyat kasb etadi.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
93
Mazkur maqolada inflyatsiyaning tijorat banklari tomonidan ko‘rsatilayotgan xizmatlar
narxiga qanday ta’sir ko‘rsatayotgani, bank mijozlariga qanday oqibatlar tug‘dirayotgani,
shuningdek, bu salbiy oqibatlarni yumshatish bo‘yicha strategik yondashuvlar tahlil qilinadi.
Metodologiya.
Maqolani tayyorlash jarayonida O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki,
tijorat banklari, Jahon banki va Xalqaro Valyuta Jamg‘armasi (IMF) tomonidan e’lon qilingan
rasmiy hisobotlar, statistik ma’lumotlar hamda ilmiy maqolalar asos qilib olindi. Shuningdek,
bank xizmatlari bozoridagi narx o‘zgarishlari va inflyatsiya ko‘rsatkichlari o‘rtasidagi bog‘liqlik
regressiya tahlili orqali ko‘rib chiqildi.
Maqolada amaliy tahlilga asoslangan holda inflyatsiya darajasining tijorat banklarining
xizmat narxlariga va iste’molchilarga ko‘rsatadigan ijobiy va salbiy ta’siri baholandi. Bundan
tashqari, inflyatsiyaning xizmatlar narxi orqali bank mijozlariga qanday iqtisodiy oqibatlar
keltirishi tahlil qilinib, xorijiy mamlakatlar tajribasi bilan solishtirildi. O‘rganilgan natijalar
asosida inflyatsion bosimni yumshatish bo‘yicha tijorat banklari va tartibga soluvchi organlar
uchun amaliy tavsiyalar ishlab chiqildi.
Tadqiqot natijalari va muhokama.
Inflyatsiya darajasining o‘sishi O‘zbekiston bank
tizimi faoliyatida bevosita va bilvosita ta’sirlarni yuzaga keltirmoqda. Ayniqsa, bank xizmatlari
narxining o‘zgarishi va bank mijozlarining moliyaviy xatti-harakatlariga bo‘lgan bosim
ortmoqda. Bu esa banklar faoliyatining barqarorligiga, iqtisodiy faollikni qo‘llab-quvvatlash
funksiyalariga va mijozlar bilan barqaror aloqalarning saqlanishiga to‘g‘ridan-to‘g‘ri ta’sir
qiladi.
Markaziy bank rasmiy statistikalariga ko‘ra, 2023 yilda inflyatsiya darajasi 11,4%ni
tashkil qilgan
1
. Bu ko‘rsatkich 2022 yilga nisbatan yuqori bo‘lib, xizmatlar sektori, jumladan,
bank xizmatlari narxining o‘sishiga sabab bo‘lgan. Masalan, kredit rasmiylashtirish xizmatlari
narxi 2022 yilga nisbatan o‘rtacha 8,6% ga, hisob-kitob amaliyotlari 7,2% ga va pul o‘tkazmalari
xizmati esa 6,9% ga oshgan
2
. Bu narxlarning o‘sishi aholining ushbu xizmatlardan foydalanish
faolligini pasaytirgan.
Shu bilan birga, inflyatsiya darajasi yuqori bo‘lgan davrlarda aholining xarid qobiliyati
kamayganligi kuzatiladi. Bank xizmatlari narxining oshishi fonida aholining moliyaviy
xizmatlardan foydalanish darajasi 2023 yilda 4,1% ga qisqargan
3
. Ayniqsa, kam ta’minlangan
qatlamlar, talabalar, yosh tadbirkorlar va pensiya yoshidagi fuqarolar orasida bank
xizmatlariga bo‘lgan talab sezilarli darajada pasaygan. Bu holat ijtimoiy tengsizlikni
kuchaytirib, moliyaviy inklyuziyani cheklab qo‘ymoqda.
Inflyatsiya foiz stavkalariga ham salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Tijorat banklari uchun
mablag‘lar qiymati ortgani sababli kredit stavkalari ham oshmoqda. Ayni vaqtda yillik kredit
stavkalari 24–28% dan yuqorib shakllanmoqda. Bunday yuqori foiz stavkalari mikro va kichik
biznes vakillari uchun moliyaviy vositalardan foydalanish imkoniyatini cheklaydi. Shu sababli,
ko‘plab subyektlar rasmiy kreditlash tizimidan ko‘ra norasmiy moliya bozoriga murojaat
qilishmoqda, bu esa kredit xavfini yana-da kuchaytiradi
4
.
Inflyatsiya darajasining yuqoriligi banklar resurslarining tarkibiy tuzilmasiga ham ta’sir
ko‘rsatmoqda. Aholining uzoq muddatli omonatlarga bo‘lgan ishonchi pasayganligi sababli,
1
O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki. "2023 yilning makroiqtisodiy ko‘rsatkichlari" –
2
Davlat statistika qo‘mitasi ma’lumotlari, 2023 yil dekabr –
3
Jahon banki O‘zbekiston bo‘yicha iqtisodiy sharhi, 2023 yil bahor –
4
Economic Review jurnali, 2024 yil, 1-son.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
94
omonatlarning qisqa muddatliligi oshib bormoqda
5
. Bu holat banklarning kreditlash siyosatida
uzoq muddatli loyihalarga resurs yo‘naltirish imkonini kamaytiradi. Bundan tashqari, mijozlar
muddatli omonatlardan ko‘ra valyutaviy aktivlar yoki ko‘chmas mulk kabi real aktivlarga
sarmoya kiritishni ma’qul ko‘rmoqda, bu esa banklar uchun depozit bazasini pasaytiradi
6
.
Xalqaro tajriba bu borada muhim xulosalarni ko‘rsatmoqda. Masalan, Germaniya va
Yaponiya bank tizimlarida inflyatsiyaga qarshi kurashishning asosiy vositasi sifatida kredit
stavkalarini moslashtirish va aholiga maqsadli subsidiyalar ajratish tizimi yo‘lga qo‘yilgan
7
. Shu
bilan birga, AQSh va Kanada tajribasi ko‘rsatadiki, moliyaviy savodxonlikni oshirish,
foydalanuvchilarga xizmatlar narxi haqida shaffof axborot berish va raqamli xizmatlarni
rivojlantirish orqali inflyatsion bosimni yumshatish mumkin.
O‘zbekistonda ham raqamli bank xizmatlarini rivojlantirish va ularni joriy etish orqali
xizmat ko‘rsatish xarajatlarini kamaytirish mumkin. Bu, o‘z navbatida, narxlarning
barqarorligini ta’minlaydi. Bundan tashqari, tijorat banklari uchun regulyatorlar tomonidan
ayrim imtiyozlar (masalan, soliq yengilliklari, foiz stavkalari bo‘yicha kompensatsiyalar)
berilishi xizmatlar narxining haddan tashqari oshib ketishining oldini oladi.
Umuman olganda, inflyatsiyaning bank xizmatlari narxiga ta’siri murakkab va ko‘p qirrali
bo‘lib, bu holat bank mijozlarining ijtimoiy-iqtisodiy holatiga bevosita bog‘liq. Inflyatsiyani
jilovlash yo‘llarini izlash nafaqat monetar siyosat doirasida, balki moliyaviy sektorni chuqur
isloh qilish, raqamli xizmatlarni joriy etish va aholining moliyaviy savodxonligini oshirish bilan
uyg‘un holda olib borilishi zarur. Inflatsiya darajasi o`zgarishi foiz stavkalari:
Yuqori inflyatsiyaning foiz stavkalariga ta’siri:
Yuqori inflyatsiyani nazorat qilish uchun foiz stavkasi oshiriladi.
Foiz stavkasining oshishi natijasida qarz olish qiymati ortadi. Bu esa qarz olishni
qiyinlashtiradi. Natijada qarz olish kamayadi va shu bilan birga iqtisodiyotda muomaladagi pul
miqdori (ya’ni pul taklifi) kamayadi. Pul taklifining kamayishi odamlarda tovar va xizmatlar
uchun sarflanadigan pul miqdorining kamayishiga olib keladi. Shu sababli ular kamroq tovar va
xizmat sotib oladi.
Bu esa, o‘z navbatida, tovar va xizmatlarga bo‘lgan talabning kamayishiga olib keladi.
Taklif darajasi o‘zgarmagan holda talab kamayganida, tovar va xizmatlar narxi tushadi.
Inflyatsiya degani tovar va xizmatlar umumiy narx darajasining uzluksiz oshib borishi
bo‘lganligi sababli, ularning umumiy narx darajasining pasayishi inflyatsiya darajasining
kamayishiga olib keladi.
Past inflyatsiyaning foiz stavkalariga ta’siri:
Inflyatsiya past bo‘lgan holatlarda foiz stavkasi kamaytiriladi. Inflyatsiya va foiz
stavkalarining pasayishi qarz olishni arzonlashtiradi. Shuning uchun qarz olish ko‘payadi va pul
taklifi ortadi. Pul taklifining ortishi natijasida odamlar tovar va xizmatlarga ko‘proq pul sarflay
oladi.
Shu sababli tovar va xizmatlarga bo‘lgan talab ortadi va taklif o‘zgarmagan holda narxlar
darajasi – ya’ni inflyatsiya – ko‘tariladi.
Inflyatsiya va Omonat Foizlari
Inflyatsiya oshganda, bizning sotib olish qobiliyatimiz kamayadi. Agar inflyatsiya bank
hisobimizdagi foiz darajasidan tezroq o‘sayotgan bo‘lsa, bu biz uchun pul yo‘qotayotgandek
5
Milliy bank omonatlar statistikasi, 2023 –
6
Tahliliy markaz “Iqtisodiyotni o‘rganish instituti”, 2023 yilgi tahliliy ma’ruza.
7
Bundesbank (Germaniya Markaziy banki) yillik sharhlari, 2022–2023
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
95
bo‘lib tuyuladi. Hisobimizdagi mablag‘ miqdori oshayotgan bo‘lishi mumkin, ammo bu o‘sish
narxlar darajasining oshishiga yetarli darajada bo‘lmaydi.
Masalan, agar siz 2019-yilda o‘rtacha yillik 0,09% foiz stavkasi bo‘lgan jamg‘arma
hisobiga 1 000 dollar qo‘ysangiz, bir yildan so‘ng siz atigi 90 sent daromad topgan bo‘lardingiz.
Ammo agar inflyatsiya darajasi 1,5% bo‘lsa, o‘sha 1 000 dollarga oladigan narsangiz bir yil o‘tib
1 015 dollarga tushadi. Siz foiz orqali daromad topgan bo‘lsangiz ham, inflyatsiya sababli
amalda 14,10 dollarga pul yo`qotgan bo`lasiz.
Inflatsiyaning kredit foizlariga ta`siri
.
Uzoq muddatli kreditlar
: Agar siz kreditlaringizni muddatidan oldin to‘lamoqchi
bo‘lmasangiz, 25 yil davomida to‘lanadigan talaba kreditlari yoki 30 yillik fiksatsiyalangan
ipoteka kreditlari vaqt o‘tgan sayin to‘lash uchun nisbatan osonroq bo‘ladi. Biroq, agar sizning
daromadingiz inflyatsiyaga mos ravishda oshmasa yoki to‘lovlaringiz ko‘payib boradigan
bo‘lsa, siz moliyaviy jihatdan yomonroq holatga tushib qolishingiz mumkin. Shuningdek, qarzni
kamaytirish deyarli hech qachon yomon fikr emas, chunki siz kreditni saqlab tursangiz, barcha
o‘tgan yillar davomida foiz to‘lashda davom etasiz.
O‘zgaruvchan stavkali kreditlar
: Agar siz olgan kreditning foiz stavkasi vaqt o‘tishi bilan
o‘zgarib boradigan bo‘lsa, inflyatsiya davrida bu stavka ko‘tarilishi ehtimoli mavjud.
O‘zgaruvchan stavkali kreditlar boshqa foiz stavkalari yoki mezonlarga bog‘langan bo‘ladi. Foiz
stavkasining ko‘tarilishi oylik to‘lovning ham oshishiga olib keladi, shuning uchun inflyatsiya
kuchaygan paytda bu kabi kreditlar bo‘yicha "to‘lov zarbasi"ga tayyor bo‘ling.
Foiz stavkalarini oldindan belgilash
: Agar siz yaqin orada kredit olishni rejalashtirayotgan
bo‘lsangiz-u, hali aniq qarorga kelmagan bo‘lsangiz, kredit olmoqchi bo‘lganingizda yoki
stavkani fiksatsiya qilganingizda foiz stavkalari yuqoriroq bo‘lishi mumkinligini yodda tuting.
Bunday holatda har oy to‘laydigan to‘lovingiz ham ko‘proq bo‘ladi. Kreditga yuqori qiymatdagi
tovar xarid qilmoqchi bo‘lsangiz, byudjetingizda biroz zaxira qoldiring. Oylik to‘lov va umumiy
foiz xarajatlaringizga foiz stavkasining qanday ta’sir qilishini tushunish uchun turli stavkalar
bilan kredit hisob-kitoblarini bajarib ko‘ring.
Xulosa.
Inflyatsiya – bu nafaqat iqtisodiy muammo, balki aholining kundalik hayotiga
bevosita ta’sir ko‘rsatadigan ijtimoiy hodisadir. Tijorat banklari esa bu jarayonning asosiy
moliyaviy vositachilari sifatida inflyatsiyaning ta’sirini kamaytirishda muhim rol o‘ynaydi.
Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, inflyatsiya darajasining ortishi aholining jamg‘armalari qiymatini
pasaytiradi, bank xizmatlari narxining o‘sishiga olib keladi hamda kreditlash shartlarini
keskinlashtiradi. Shu bilan birga, uzoq muddatli kreditlarning foiz yukini inflyatsiya
yumshatishi mumkinligi ma’lum bo‘ldi, ammo bu faqat barqaror daromad manbalariga ega
shaxslar uchun foydali hisoblanadi.
Tijorat banklari inflyatsiyaga qarshi kurashda quyidagi yo‘nalishlarda faoliyat yuritishlari
maqsadga muvofiq: foiz stavkalarini dinamik boshqarish, mijozlarga moslashuvchan kredit
mahsulotlarini taklif etish, yuqori daromadli jamg‘arma instrumentlarini joriy qilish, bank
xizmatlari narxini asosli shakllantirish, va eng muhimi- pul-kredit siyosati bilan uyg‘un ishlash.
Shuningdek, xalqaro tajriba shuni ko‘rsatmoqdaki, inflyatsion xavfga qarshi samarali bank
amaliyoti davlat siyosati bilan muvofiqlashtirilgan holda olib borilgandagina natija beradi.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
96
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
MULUME ISHARA G. LOAN MANAGEMENT AND FINANCIAL PERFORMANCE OF
COMMERCIAL BANKS IN RWANDA A CASE OF: BANK OF KIGALI (2019-2022) : дис. – ULK,
2024.
2.
Santomero A. M. Commercial bank risk management: an analysis of the process //Journal
of Financial Services Research. – 1997. – Т. 12. – С. 83-115.
3.
O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki. "2023 yilning makroiqtisodiy ko‘rsatkichlari" –
4.
Davlat statistika qo‘mitasi ma’lumotlari, 2023 yil dekabr –
5.
Jahon banki O‘zbekiston bo‘yicha iqtisodiy sharhi, 2023 yil bahor –
