YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
72
INFLYATSIYA TA’SIRINI BANK OPERATSIYALARI ORQALI KAMAYTIRISH
YO‘LLARI
Avilov Nematjon Yuldashevich
Andijon davlat texnika instituti
“Buxgalteriya hisobi va menejment” kafedrasi o‘qituvchisi
Esonaliyev Davlatjon O‘ktamjon o‘g‘li
Andijon davlat texnika instituti Muhandislik iqtisodiyoti va
boshqaruv fakulteti BIA-115-guruh 4-kurs talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15516262
Annotatsiya:
Mazkur tezisda inflyatsiya jarayonining iqtisodiyotga, xususan tijorat
banklari faoliyatiga ko‘rsatadigan ta’siri tahlil qilingan. Inflyatsiyaning ijtimoiy va
makroiqtisodiy nomutanosibliklarga sabab bo‘lishi, banklarning kreditlash, likvidlik va foiz
siyosatiga salbiy ta’siri asosida ko‘rsatib o‘tilgan. Shuningdek tezis tijorat banklarining
inflyatsiyani jilovlashdagi strategik roli, ya’ni pul-kredit siyosatini muvofiqlashtirish, selektiv
kredit siyosati, raqamlashtirish, valyuta operatsiyalari va moliyaviy savodxonlikni oshirish kabi
choralarni yoritadi.
Kalit so‘zlar
: inflyatsiya, tijorat banklari, kredit siyosati, foiz stavkasi, likvidlik.
СНИЖЕНИЕ ВЛИЯНИЯ ИНФЛЯЦИИ ПОСРЕДСТВОМ БАНКОВСКИХ
ОПЕРАЦИЙ
Аннотация:
В данной статье проанализировано влияние инфляции на экономику
в целом и на деятельность коммерческих банков в частности. Показано, как высокая
инфляция приводит к снижению реальных доходов населения, нарушению
инвестиционного климата и ухудшению качества банковских кредитов. Также в тезисе
раскрывает стратегическую роль коммерческих банков в сдерживании инфляции через
координацию денежно-кредитной политики, реализацию селективной кредитной
политики, цифровизацию, валютные операции и повышение финансовой грамотности.
Ключевые слова:
инфляция, коммерческие банки, кредитная политика,
процентная ставка, ликвидность.
Inflyatsiya – bu iqtisodiy taraqqiyotda doimiy kuzatib borilishi lozim bo‘lgan muhim
makroiqtisodiy ko‘rsatkichlardan biri bo‘lib, mamlakatdagi narxlar umumiy darajasining oshib
borishini anglatadi. Inflyatsiya darajasining yuqori bo‘lishi aholining real daromadlarining
qisqarishiga, jamg‘armalarning qadrsizlanishiga, investitsiyaviy muhitning yomonlashuviga,
pul-kredit munosabatlarining izdan chiqishiga va keng miqyosdagi ijtimoiy-iqtisodiy
nomutanosibliklarning paydo bo‘lishiga olib keladi. Ayniqsa, aholining ijtimoiy himoyaga
muhtoj qatlamlari va kichik biznes subyektlari bundan eng ko‘p zarar ko‘radi.
Inflyatsiya nafaqat iqtisodiy barqarorlikka, balki tijorat banklarining faoliyat
samaradorligiga ham salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Bank sektorining asosiy vazifasi – moliyaviy
resurslarning samarali taqsimlanishini ta’minlash, kredit va depozit siyosatini iqtisodiy
vaziyatga mos tarzda olib borishdir. Inflyatsiya sharoitida esa banklarning kreditlash
imkoniyatlari qisqaradi, mijozlarning to‘lovga layoqatlilik darajasi pasayadi, kredit portfellari
sifati yomonlashadi va likvidlik muammolari yuzaga keladi. Bunday vaziyatda tijorat
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
73
banklarining strategik yondashuvlari inflyatsion bosimni kamaytirish, moliyaviy barqarorlikni
saqlash va iqtisodiyotga ishonchni oshirishda asosiy omilga aylanadi.
“Inflyatsiya
- lotincha “inflatio” so'zidan olingan bo'lib, “shishish”, “bo'rtish”,
“ko'tarilish” degan ma'nolarni anglatib, mamlakatdagi tovar va xizmatlar bahosi umumiy
darajasining oshishi (o'sishi) tushuniladi. Narxlarning umumiy darajasi ko'tarilishi natijasida
mamlakat pul birligi (milliy valyuta) xarid qobiliyatining pasayishi ro'y beradi. Bu esa o'z
navbatida, davlat pul birligining qadrsizlanishiga olib keladi”
1
. Pulning qadrsizlanishi deganda,
bir xil miqdordagi pulga vaqti kelib kamroq bo'lgan tovar va xizmatlarni sotib olish, ya'ni sotib
olinishi mumkin bo'lgan tovar va xizmatlar miqdorining vaqti kelib kamayishi tushuniladi.
Misol uchun, yilning boshida 100 ming so'mga sotib olish mumkin bo'lgan kundalik
iste'moldagi tovar va xizmatlarning miqdori yilning oxiriga kelib kamayadi. Bu esa 100 ming
so'mga yilning oxirida yilning boshidagiga nisbatan xuddi o'sha tovar va xizmatlarni kamroq
miqdorda sotib olish demakdir.
Inflyatsiyani kamaytirish bo‘yicha tijorat banklarining strategik operatsiyalari bir nechta
yo‘nalishlarda amalga oshiriladi. Bu operatsiyalar ichida pul-kredit siyosatini
muvofiqlashtirish, kredit portfeli sifati va tarkibini qayta ko‘rib chiqish, foiz stavkalari
siyosatini optimallashtirish, valyuta bozoridagi ishtirokni kuchaytirish hamda moliyaviy
vositalarni diversifikatsiya qilish muhim o‘rin tutadi.
Avvalo, tijorat banklari inflyatsion bosimni yumshatishda Markaziy bank bilan yaqin
hamkorlikda ishlaydi. Pul massasining haddan tashqari ko‘payishi inflyatsiyaning asosiy
omillaridan biri hisoblanadi. Shu sababli, tijorat banklari tomonidan ajratiladigan kreditlar
hajmi va foiz stavkalari ustidan nazoratni kuchaytirish, likvidlik darajasini optimal holatda
ushlab turish orqali pul hajmini tartibga solishga xizmat qiladi. Masalan, O‘zbekiston
Respublikasi Markaziy banki tomonidan 2022–2023 yillarda qabul qilingan pul-kredit siyosati
konsepsiyasiga muvofiq tijorat banklari asosiy stavkaga bog‘liq tarzda foiz siyosatini olib
bormoqda.
1-rasm
Inflatsiya darajasi bo`yicha Markaziy bank prognozi
:
Tijorat banklarining asosiy vositalaridan biri foiz stavkalari siyosatini markaziy banklar
bilan muvofiqlashtirishdir. Ular o‘zlarining kredit berish va depozit qabul qilish stavkalarini
1
https://finlit.uz/uz/articles/monetary-policy/concept-of-inflation/
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
74
markaziy bankning inflyatsiyani nishonga oluvchi siyosatiga asosan belgilaydi. Kreditlarni
olishni qiyinlashtirish uchun foiz stavkalari oshirilganda, ortiqcha qarz olish kamayadi va
iste’mol darajasi pasayadi-bu esa inflyatsiyani jilovlashga yordam beradi.
Yana bir muhim yo‘nalish- kredit siyosatini amalga oshirishdir. Banklar samaradorlikni
oshiruvchi va ta’minot zanjiri barqarorligini mustahkamlovchi tarmoqlarga- masalan, qishloq
xo‘jaligi, sanoat va energetika sohalariga moliyaviy resurslar ajratishni ustuvor deb bilib,
spekulyativ yoki haddan ortiq iste’molga yo‘naltirilgan kreditlashni cheklaydi. Bu yondashuv
inflyatsiyaning ta’minot tomoni sabablarini kamaytiruvchi faoliyatlarga kapital oqimini
yo‘naltiradi.
Banklar likvidlikni boshqarish yo‘li bilan ham inflyatsiyaga qarshi kurashadi- bu,
jumladan, majburiy rezervlar darajasini optimallashtirish va ochiq bozor operatsiyalarida
ishtirok etishni o‘z ichiga oladi. Yetarli likvidlikni saqlab turish inflyatsion portlashlar tufayli
kredit tizimining ortiqcha qizib ketishining oldini oladi. Shu bilan birga, banklar narxlar
o‘zgaruvchanligiga eng ko‘p ta’sirchan bo‘lgan sohalarga haddan tashqari kredit ajratilishining
oldini olish uchun risklarni baholash mezonlarini kuchaytiradi.
Bundan tashqari, raqamlashtirish va moliyaviy innovatsiyalar orqali banklar transaksion
xarajatlarni kamaytiradi va shaffoflikni oshiradi, bu esa pul-kredit siyosatining real sektor va
iste’molchiga ta’sirini kuchaytiradi. Masalan, raqamli kredit reytingi tizimlari va to‘lov
platformalari banklarga inflyatsiya bilan bog‘liq iste’molchilarning xatti-harakatlari va bozor
signallariga tezkor javob berish imkonini yaratadi.
Nihoyat, tijorat banklari tomonidan olib boriladigan moliyaviy savodxonlik dasturlari
mijozlarni inflyatsiyani boshqarish, mas’uliyatli qarz olish va jamg‘arish strategiyalari haqida
xabardor qiladi. Bilimdon iste’molchilar ratsional moliyaviy qarorlar qabul qiladilar va bu
kollektiv ravishda makroiqtisodiy barqarorlikni ta’minlashga xizmat qiladi.
Shuningdek, inflyatsiyaning valyuta bozoriga ta’sirini inobatga olib, tijorat banklari xorijiy
valyuta aktivlari bilan ishlashni kengaytirmoqda. Bu esa ichki bozorda chet el valyutasiga
bo‘lgan sun’iy talabni kamaytirib, valyuta kursining barqarorligi orqali inflyatsion bosimni
pasaytirishga xizmat qiladi. Xususan, banklar xorijiy valyutada jamg‘armalar jalb qilinadigan
depozit mahsulotlarini kengaytirmoqda hamda xalqaro moliyaviy institutlar bilan hamkorlik
asosida arzon resurslar jalb qilmoqda.
Yuqoridagi strategik choralar inflyatsiyani to‘liq bartaraf etmasa-da, ularning oqilona
qo‘llanishi orqali iqtisodiy tizimda barqarorlikni saqlab turish, real sektorni qo‘llab-quvvatlash
va aholi farovonligini saqlash mumkin.
Xulosa qilib aytganda, inflyatsiya hali-hanuz sotib olish qobiliyati, biznes faoliyati va
ijtimoiy tenglikka keng ko‘lamli ta’sir ko‘rsatadigan davomli iqtisodiy muammo bo‘lib
qolmoqda. Tijorat banklari moliyaviy tizimning asosiy institutlari sifatida inflyatsiyaning salbiy
oqibatlarini yumshatishda noyob mavqega ega bo‘lib, ular turli strategik operatsiyalar orqali
iqtisodiy barqarorlikka sezilarli hissa qo‘shadi. Foiz stavkalari tuzilmasini markaziy bank
siyosati bilan muvofiqlashtirish, kreditlarni ishlab chiqaruvchan sohalarga yo‘naltirish,
likvidlikni mas’uliyat bilan boshqarish hamda raqamli innovatsiyalardan samarali foydalanish
orqali banklar iqtisodiy muvozanatni saqlashga yordam beradi.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
75
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Farmoni, 18.11.2019 yildagi PF-5877-son
2.
Raxmatullayeva F., Hamdamova M. INFLATSIYA VA INFLYATSIYAGA QARSHI SIYOSATI
//Молодые ученые. – 2024. – Т. 2. – №. 13. – С. 110-112.
3.
Boltayeva X. INFLATSIYA VA UNING IQTISODIYOTGA TA’SIRI: O ‘ZBEKISTON VA JAHON
TAJRIBASI //Модели и методы в современной науке. – 2025. – Т. 4. – №. 3. – С. 102-107.
4.
https://cbu.uz/upload/medialibrary/b59/hjkruz90vcqwon2ta6c7aje3r4iy0dz6/Pul_kr
edit-siyesati-shar_i-2024-yil-IV-chorak.pdf
