YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
61
TIJORAT BANKLARI KREDIT PORTFELI SIFATI TAHLILI
АНАЛИЗ КАЧЕСТВА КРЕДИТНОГО ПОРТФЕЛЯ КОММЕРЧЕСКИХ БАНКОВ
Avilov Nematjon
Andijon davlat texnika instituti “Buxgalteriya hisobi va menejment”
kafedrasi o‘qituvchisi
Komiljonov Abdulaziz Sherzodbek o‘g‘li
Andijon davlat texnika instituti Muhandislik iqtisodiyoti va
boshqariv fakulteti BIA-115-guruh 4-kurs talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15516202
Annotatsiya.
Ushbu maqolada tijorat banklarining kredit portfeli sifati tushunchasi,
unga ta’sir etuvchi omillar, boshqaruv mexanizmlari va O‘zbekiston bank tizimidagi amaliy
holatlar tahlil qilinadi. Shuningdek, xalqaro tajribalar asosida kredit portfeli sifatini oshirishga
doir tavsiyalar ilgari suriladi.
Kalit so‘zlar:
kredit portfeli, NPL, risk-menejment, kredit sifati, monitoring,
diversifikatsiya.
Аннотация
В данной статье рассматривается понятие качества кредитного портфеля
коммерческих банков, факторы, влияющие на него, механизмы управления и
практические аспекты в банковской системе Узбекистана. Также приводятся
рекомендации по улучшению качества кредитного портфеля на основе международного
опыта.
Ключевые слова:
кредитный портфель, НПЛ, управление рисками, качество
кредитов, мониторинг, диверсификация.
Mamlakat iqtisodiyotining barqaror rivojlanishida bank tizimi muhim rol o‘ynaydi.
Ayniqsa, tijorat banklari tomonidan ko‘rsatilayotgan moliyaviy xizmatlar real sektorni
kreditlash orqali ishlab chiqarish hajmining oshishiga, yangi ish o‘rinlari yaratilishiga va
umumiy iqtisodiy faollikning kuchayishiga xizmat qiladi. Banklar faoliyati samaradorligini
baholashda bir nechta mezonlar mavjud bo‘lib, ular orasida aktivlar tuzilmasi, likvidlik darajasi,
rentabellik ko‘rsatkichlari bilan bir qatorda
kredit portfeli sifati
alohida e’tibor talab etadi.
Tijorat banklari tez-tez o`zlarininig kredit siyosatini tahlil qilib borishadi. “Kredit siyosati
tahlili natijalarida Bank boshqaruvi tomonidan kredit faoliyatini to‘g‘ri tashkil etish, kredit
portfelini samarali boshqarish hamda riskdan xoli bo‘lgan kreditlash metodlaridan foydalanish
imkoniyatlari yaratilmog‘i lozim”
Kredit portfeli bank aktivlarining eng yirik qismini tashkil qiladi. Shu sababli bankning
moliyaviy holati, xavfsizlik darajasi va foyda keltirish salohiyati ko‘p jihatdan ushbu portfelning
sifati va uni boshqarish mexanizmlariga bog‘liqdir. Kredit portfeli sifati tahlili bankning riskga
duchor bo‘lish darajasini aniqlash, muammoli kreditlarning oldini olish, qarz oluvchilarning
moliyaviy intizomini baholash va kredit siyosatini takomillashtirishda muhim omil sanaladi.
O`zbekiston respublikasi qonunchiligida kredit portfeliga quyidagicha ta`rif berilgan,
kredit portfeli
- barcha kreditlar bo‘yicha balans hisobvaraqlari summasi (brutto), banklar
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
62
tomonidan olinadigan ishlab chiqarish korxonalari negizida tashkil etiladigan kompaniyalar
aktivlariga banklar tomonidan yo‘naltiriladigan barcha mablag‘lar, shuningdek uch yildan kam
bo‘lmagan muddatga berilgan lizing xizmatlari summasi. Jahon va milliy bank amaliyotida
bankning kredit portfelini tahlil qilish bo‘yicha katta tajriba to‘plangan. Kredit portfelini tahlil
qilishda banklar balanslar va hisobotlar ma’lumotlaridan foydalanadilar. Ayrim banklar esa
chuqurroq tahlil o‘tkazish maqsadida o‘zlarining maxsus axborot bazalari, jamg‘aruv jadvallari
va reestrlarini shakllantiradilar.
“Kredit mablag‘lari harakati tahlili bank kreditlari to‘g‘- risidagi moliyaviy hisobot hamda
kredit portfeli ma’lumotlari asosida amalga oshiriladi. Ushbu tahlil natijasida umumiy kreditlar
qoldig‘i yangidan berilgan kreditlar ulushi, kredit hisob raqamlari bo‘yicha debet va kredit
aylanmalari, hisobot davrida qaytarilgan kreditlar foizi, hisobot davrida kredit qo‘yilmalarining
o‘sishi, kreditlar bo‘yicha yo‘- qotilishi mumkin bo‘lgan mablag‘larni qoplash zaxirasining
yetarliligi, muddati uzaytirilgan kreditlar ulushi kabi masalalar o‘rganiladi”
Kredit portfeli sifati bank uchun bir necha sabablarga ko‘ra o‘ta muhimdir. Birinchidan,
yuqori sifatli kredit portfeli bankning foydasini barqaror ushlab turadi, ikkinchidan, u
moliyaviy risklarni minimallashtirishga xizmat qiladi. Aksincha, past sifatli portfel esa, odatda,
kreditning qaytarilmasligi, muammoli kreditlar ko‘payishi va bank aktivlari qimmatining
pasayishiga olib keladi. Kredit portfeli sifatining asosiy mezonlari quyidagilardan iborat: o‘z
vaqtida to‘lovlarning amalga oshirilishi, qarzdorning moliyaviy holati, kredit ta’minotining
mavjudligi va sifat darajasi, shuningdek, kreditning baholash va monitoring mexanizmlarining
takomilligi.
Kredit portfeli sifati bevosita uning tarkibiga kiruvchi har bir alohida berilgan kreditning
yoki birxil turdagi kreditlarning sifatiga bog‘liqdir. Kredit portfeli sifatini tahlil qilishda, eng
avvalo, quyidagi kreditlarga alohida e’tibor qaratish lozim:
miqdori kredit tashkiloti umumiy kapitalining 5 foizidan ortiq bo‘lgan kreditlar;
qarzdorning sof aktivlarining 50 foizidan oshadigan miqdordagi kreditlar;
aksiyadorlar, investorlar va kredit tashkiloti bilan bog‘liq shaxslarga berilgan kreditlar;
qayta tuzilgan, ya’ni qarzdor foydasiga shartlari o‘zgartirilgan kreditlar;
180 kundan ortiq muddatga berilgan va asosiy qarz yoki foizlar bo‘yicha to‘lovlari kredit
berilgan kundan kamida 180 kundan keyin amalga oshiriladigan kreditlar;
to‘lovlari to‘g‘ridan-to‘g‘ri yoki bilvosita bank-kreditor tomonidan qarzdorga ajratilgan
mablag‘lar hisobidan amalga oshiriladigan kreditlar;
“Kredit portfeli tahlilida asosiy e’tibor kreditlar diversifikatsiyasiga qaratilmog‘i lozim.
Buning uchun albatta, kredit qo‘yilmalarining tarmoqlar bo‘yicha tarkibiga e’tibor qaratilishi
lozim. Hech qachon kreditlarning ko‘p qismini iqtisodiyotning bir tarmog‘iga yo‘naltirish
mumkin emas. Bu holda kredit portfelining tarmoq riski vujudga keladi. Kreditlarning
qaytarilishi, bankning likvidliligi va to‘lov qobiliyati ushbu tarmoqning faoliyatiga bog‘liq bo‘lib
qoladi” Diversifikatsiya nafaqat riskni kamaytiradi, balki portfelning rentabelligini ham
oshiradi. Bundan tashqari, banklarda kredit monitoringi, kreditlarni baholash tizimlari ichki
audit, va muammoli kreditlarni qayta tuzish amaliyotlari kredit portfelining sifati va
barqarorligini ta’minlashga xizmat qiladi.
Xalqaro tajriba shuni ko‘rsatadiki, rivojlangan mamlakatlarda kredit portfeli sifati
masalasiga juda katta e’tibor qaratiladi. Masalan, AQSh banklarida CECL modeli asosida
kreditlar berilishidan oldin ehtimoliy yo‘qotishlar hisoblab chiqiladi. Yevropa banklarida esa
muammoli aktivlarni boshqarish bo‘yicha maxsus bo‘linmalar tashkil etilgan bo‘lib, ular
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
63
kreditlar monitoringini amalga oshiradi. Janubiy Koreya kabi davlatlarda hatto davlat
ko‘magida muammoli aktivlarni qayta tiklovchi agentliklar faoliyat yuritadi.
Xalqaro tajribaga ko`ra, kredit portfeli tahlilidan maqsad, kredit portfelining umumiy
holatini baholash, kredit sifati ko‘rsatkichlarini tahlil qilish va bankning moliyaviy barqarorligi
va samaradorligiga ta’sir qilishi mumkin bo‘lgan konsentratsiya xavflarini aniqlash.
Kerakli
ma’lumotlar:
Kreditlar bo‘yicha umumiy qoldiq summalari segmentlar kesimida (masalan, kichik
biznes, korporativ, tijorat ko‘chmas mulki);
Kreditlarning tasniflanishi (masalan, amal qilayotgan, muddatidan o‘tgan, muammoli);
Muddat buzilishi ko‘rsatkichlari va muammoli kreditlar (NPL) darajasi;
Kreditlar bo‘yicha zaxira ma’lumotlari;
Tarmoqlar/sohalar kesimidagi ekspozitsiyalar va belgilangan limitlar;
Ta’minotlar (agar mavjud bo‘lsa, chuqurroq xavf baholash uchun foydali).
Tahlilni bosqichma-bosqich o‘tkazish:
1-bosqich: Kredit ma’lumotlarini yirik segmentlar yoki tarmoqlar bo‘yicha guruhlang. Har
bir segment bo‘yicha mavjud kredit qoldiqlari va ular kredit portfelining umumiy hajmidagi
ulushini aniqlang.
2-bosqich: Kreditlarni ularning sifati bo‘yicha toifalarga ajrating (masalan, o‘z vaqtida
to‘lanayotgan, kechikkan, muammoli).
Muammoli kreditlar ulushi (NPL koeffitsienti):
NPL darajasi= (
𝐽𝑎𝑚𝑖 𝑚𝑢𝑎𝑚𝑚𝑜𝑙𝑖 𝑘𝑟𝑒𝑑𝑖𝑡𝑙𝑎𝑟
𝐾𝑎𝑚𝑖 𝑏𝑟𝑢𝑡𝑡𝑜 𝑘𝑟𝑒𝑑𝑖𝑡𝑙𝑎𝑟
) ∗ 100
3-bosqich:
Har bir segment yoki tarmoq bo‘yicha NPL darajasini solishtiring. Kredit sifati
yaxshilanayotganmi yoki yomonlashayotganini aniqlash uchun vaqt o‘tishi bilan o‘zgarishlarni
kuzating.
4-bosqich:
Kredit konsentratsiyasini sanoat, geografiya yoki qarzdorlar turi bo‘yicha baholang. Bu
iqtisodiy qiyinchiliklar yuzaga kelganda qaysi sohalar zaifligini aniqlashga yordam beradi.
5-bosqich:
Zaxiralash darajasini baholang.
Zaxira qoplama koeffitsienti:
𝑄𝑜𝑝𝑙𝑎𝑚𝑎 𝑑𝑎𝑟𝑎𝑗𝑎𝑠𝑖 = (
𝑍𝑎ℎ𝑖𝑟𝑎𝑙𝑎𝑟
𝐽𝑎𝑚𝑖 𝑁𝑃𝐿
) ∗ 100
Bu ko‘rsatkich bankning kutilayotgan yo‘qotishlarni qoplashga tayyorgarlik darajasini
bildiradi.
6-bosqich:
Tahlil natijalarini me’yoriy talablar, bankning ichki xavfga nisbatan bardoshlik chegaralari va
boshqa banklar bilan solishtiring.
Natijalarni talqin qilish:
NPL darajasining oshishi yoki ma’lum segmentlardagi keskin o‘sish -bu kredit siyosatidagi
zaifliklar yoki tashqi iqtisodiy bosimlar belgisi bo‘lishi mumkin.
Ma’lum bir soha yoki qarzdorlar turiga haddan tashqari konsentratsiya - sektor inqirozida
bank zaifligini kuchaytiradi.
Xulosa qilib aytganda, tijorat banklarining moliyaviy barqarorligini ta’minlashda kredit
portfeli sifati alohida ahamiyat kasb etadi. Uning boshqaruvi uchun puxta kredit siyosati,
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
64
samarali baholash tizimi, ilg‘or monitoring vositalari va ichki nazorat mexanizmlarini
rivojlantirish zarur. O‘zbekiston bank tizimi ham bosqichma-bosqich xalqaro standartlarga
mos tarzda ushbu yo‘nalishda rivojlanmoqda. Shunday ekan, tijorat banklarida kredit
portfelining sifatini doimiy ravishda yaxshilash, bu boradagi islohotlarni chuqurlashtirish va
xalqaro tajribalarni tatbiq etish mamlakat moliyaviy tizimining barqaror kelajagini
ta’minlashda muhim omil bo‘lib xizmat qiladi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Dushaboyev J. TIJORAT BANKLARIDA KRЕDIT RISKINI BOSHQARISH //Journal of
science-innovative research in Uzbekistan. – 2024. – Т. 2. – №. 10. – С. 567-577.
2.
https://fastercapital.com/content/Loan-portfolio--Managing-Loan-Portfolios--
Purchase-and-Assumption-s-Impact.html
3.
https://giirj.com/index.php/giirj/article/view/6968
