YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
13
INFLATSIYA DARAJASINING TIJORAT BANKLARI FAOLIYAT SOHASIGA
KO`RSATADIGAN TA`SIRI
Avilov Nematjon Yuldashevich
Andijon davlat texnika instituti “Buxgalteriya hisobi va menejment”
kafedrasi o‘qituvchisi
Esonaliyev Davlatjon O‘ktamjon o‘g‘li
Andijon davlat texnika instituti Muhandislik iqtisodiyoti va boshqaruv fakulteti
BIA-115-guruh 4-kurs talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15527794
Annotatsiya:
Ushbu maqolada inflyatsiya darajasining tijorat banklari faoliyatiga
ko‘rsatayotgan salbiy ta’sirlari tahlil qilingan. Inflyatsiyaning real foiz stavkalari, kreditlash
siyosati, mijozlarning to‘lov qobiliyati, depozitlar bazasi, bank likvidligi va operatsion
xarajatlarga ta’siri ko‘rib chiqilgan. Shuningdek, inflyatsion xavflarni kamaytirish bo‘yicha
tijorat banklari amalga oshirishi zarur bo‘lgan strategiyalar tavsiya etilgan.
Kalit so‘zlar:
inflyatsiya, tijorat banki, kredit portfeli, foiz stavkasi, bank likvidligi.
ВЛИЯНИЕ УРОВНЯ ИНФЛЯЦИИ НА ДЕЯТЕЛЬНОСТЬ КОММЕРЧЕСКИХ
БАНКОВ
Аннотаци
: В данной статье рассматриваются негативные последствия высокого
уровня инфляции для деятельности коммерческих банков. Анализируются влияния
инфляции на реальные процентные ставки, кредитную политику, платёжеспособность
клиентов, депозитную базу, ликвидность банков и операционные расходы. Также
предлагаются стратегии, которые коммерческие банки могут использовать для
смягчения инфляционных рисков.
Ключевые слова
: инфляция, коммерческий банк, кредитный портфель,
процентная ставка, ликвидность банка.
Bozor iqtisodiyoti sharoitida inflyatsiya iqtisodiy barqarorlikka tahdid soluvchi muhim
omillardan biri hisoblanadi. Uning yuqori darajada bo‘lishi moliyaviy institutlar, ayniqsa, tijorat
banklarining faoliyatiga bevosita va bilvosita ta’sir ko‘rsatadi. Inflyatsiyaning o‘sishi pul-kredit
siyosatiga, foiz stavkalariga, kreditlash hajmiga, mijozlarning to‘lov qobiliyatiga va banklarning
likvidligi kabi ko‘rsatkichlarga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Shu boisdan ham bugungi
kunda tijorat banklari inflyatsiya tahdidlariga qarshi samarali strategiyalarni ishlab chiqish va
qo‘llash zaruriyatini boshdan kechirmoqda.
“Inflyatsiya- bu tovarlar va xizmatlar narxining barqaror oshib borishidir.
Bu
jarayon turlicha bo‘lishi mumkin: ayrim tovarlarning narxi tezroq, boshqalariniki esa sekinroq
oshadi. Biroq kamdan-kam hollarni hisobga olmaganda, narxlar har doim o‘sishga intiladi.
Inflyatsiya ko‘rsatkichlari yuqori bo‘lgan paytlarda aholining pullari qadrsizlanadi va, mos
ravishda, ularning xarid qobiliyati pasayadi”
1
.
Inflyatsiyaning tijorat banklari faoliyatiga ta’siri ko‘p qirrali bo‘lib, u nafaqat banklar
daromadlari va xarajatlarining muvozanatiga, balki kredit portfelining sifati, mijozlar ishonchi,
depozit bazasi hajmi, investitsion strategiyalar va hatto bank tizimining barqarorligiga ham
1
https://journal.sovcombank.ru/krediti/stoit-li-brat-kredit-pri-visokoi-inflyatsii
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
14
ta’sir qiladi. Bu holat milliy valyutaning qadrsizlanishi va real foiz stavkalarining pasayishiga
olib keladi, bu esa bank faoliyatining barqarorligini izdan chiqaradi.
O‘zbekiston Respublikasi iqtisodiyoti so‘nggi yillarda jadal rivojlanayotgan bo‘lsa-da,
inflyatsiya darajasi hali-hanuz iqtisodiy islohotlarga sezilarli ta’sir ko‘rsatib kelmoqda. Shunday
bir vaziyatda tijorat banklari uchun inflyatsion xavflarni oldindan aniqlash, tahlil qilish va
ularni yumshatish bo‘yicha aniq choralar ko‘rish dolzarb vazifaga aylanmoqda.
Inflyatsiyadan kimlar zarar ko`radi?
Yuqori darajadagi inflyatsiyadan ko‘plab toifa
vakillari zarar ko‘radi. Ulardan ba'zilari quyidagilardir
2
:
Narxlar o‘sishiga mos ravishda oshirilmaydigan ish haqi oluvchilar.
Agar yildan-yilga pulning xarid qobiliyati kamayib borar ekan-u, lekin ish haqi oshmasa, bu
toifadagi fuqarolarga avvalgi hayot darajasini saqlab qolish juda qiyin bo‘ladi. Bunday holatda
odamlar daromadni oshirish uchun yangi ish qidirishlari yoki qo‘shimcha ish topishga majbur
bo‘lishadi..
Investorlar.
Agar investor daromadi belgilangan qiymatga ega bo‘lgan qimmatli
qog‘ozlarga mablag‘ kiritadigan bo‘lsa, inflyatsiya daromadni qadrsizlantirishi sababli u zarar
ko‘rishi mumkin. Ya’ni, investitsiyadan olinadigan foyda inflyatsiya yo‘qotishlarini qoplamasa,
bu investor uchun zararli bo‘ladi.
Banklar
. Agar kredit bo‘yicha foiz stavkasi inflyatsiya darajasidan past bo‘lsa, bank oxir-
oqibatda qiymati pasaygan pulni qaytarib oladi. Boshqacha aytganda, bank berilgan summani
qaytarib olsa ham, uning real qiymati kamaygan bo‘ladi.
Inflyatsiya darajasi tijorat banklari faoliyatiga ko‘plab yo‘nalishlarda sezilarli ta’sir
ko‘rsatadi. Ushbu ta’sirlar quyidagi asosiy yo‘nalishlarda namoyon bo‘ladi: kreditlash siyosati,
foiz stavkalari, depozitlar hajmi, bank likvidligi, mijozlar ishonchi va bank portfellarining sifati.
Birinchidan, inflyatsiya darajasining oshishi real foiz stavkalarining pasayishiga olib
keladi. Ya’ni, nominal foiz stavkasi yuqori bo‘lishi mumkin, ammo inflyatsiya hisobga
olinganida bu stavka real daromad keltirmaydi. Bu holat banklar tomonidan taqdim etilayotgan
kreditlar rentabelligini pasaytiradi. Natijada, banklar yuqori inflyatsiya sharoitida uzoq
muddatli kreditlar berishdan tiyilishadi yoki foiz stavkalarini oshirishga majbur bo‘lishadi, bu
esa iqtisodiyotdagi kreditlash jarayonlarini sekinlashtiradi.
Ikkinchidan, inflyatsiya banklar depozit bazasiga ham salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Aholi va
tadbirkorlik subyektlari o‘z omonatlarini banklarda saqlashdan ko‘ra, ularni real aktivlarga -
ko‘chmas mulk, qimmatbaho metallar yoki xorijiy valyutada saqlashni afzal ko‘radilar. Bu esa
banklar uchun depozit manbalarining qisqarishiga olib keladi, ularning likvidlik darajasini
pasaytiradi. Shuningdek, bu holat banklar o‘rtasidagi resurslar uchun raqobatni kuchaytiradi
va foiz xarajatlarini oshiradi.
Uchinchidan, inflyatsiya tijorat banklarining aktiv portfellariga bevosita ta’sir ko‘rsatadi.
Narxlarning doimiy o‘sishi sharoitida kredit oluvchilarning xarid qobiliyati susayadi, bu esa
ularning kreditlarni qaytarish imkoniyatlarini cheklaydi. Natijada, banklar balansidagi
"muammoli aktivlar" ulushi ortadi. Bu holat banklarning moliyaviy barqarorligini zaiflashtiradi
va zaxira shakllantirish xarajatlarini oshiradi. Ayniqsa, iste’mol kreditlari va kichik biznes
kreditlari yuqori inflyatsiya sharoitida eng katta xavf ostida qoladi.
To‘rtinchidan, inflyatsiyaning o‘sishi bilan bog‘liq ravishda operatsion xarajatlar ham
ortadi. Banklar o‘z infratuzilmasini saqlash, xodimlarga to‘lanadigan ish haqi, axborot
2
https://journal.sovcombank.ru/krediti/stoit-li-brat-kredit-pri-visokoi-inflyatsii
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
15
texnologiyalari va boshqa xizmatlar uchun ko‘proq mablag‘ sarflashlariga to‘g‘ri keladi. Bu esa
bankning umumiy foydaliligiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Shu bilan birga, mijozlarga xizmat
ko‘rsatish xarajatlarining ortishi bank xizmatlarining narxlarini oshirishga olib keladi, bu esa
mijozlar oqimining kamayishiga sabab bo‘ladi.
Shuningdek, inflyatsion muhitda banklar o‘z investitsiya siyosatini qayta ko‘rib chiqishga
majbur bo‘ladi. An’anaviy aktivlarga sarmoya kiritish o‘z ahamiyatini yo‘qota boshlaydi va
banklar qisqa muddatli, kamroq xavfli aktivlarga e’tibor qaratishga majbur bo‘ladi. Bu esa uzoq
muddatli iqtisodiy o‘sishga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin
3
.
Yuqori inflyatsion sharoitda kredit munosabatlari tomonlari - kreditor va qarzdor uchun
iqtisodiy oqibatlar turlicha bo‘ladi. Inflyatsiya sharoitida pulning xarid qobiliyati pasaygani
sababli, kredit olgan shaxs, ayniqsa uzoq muddatli qarz olgan taqdirda, yutuq holatida bo‘ladi.
Chunki u o‘zining bugungi kundagi real xarid qobiliyatiga ega bo‘lgan mablag‘ni kelajakda
inflyatsiya tufayli qadrsizlangan pul birligi bilan qaytaradi. Masalan, inflyatsiya darajasi yillik
20 foizni tashkil etsa, qarzdor qarzni real bahosidan 20 foizga kam qiymatdagi pulda qaytaradi.
Bu holat iqtisodiy nuqtai nazardan qarzdor foydasiga ishlaydi.
Aksincha, kredit bergan tomon - ya’ni bank yoki boshqa moliyaviy muassasa- inflyatsiya
yuqori bo‘lsa, zarar ko‘rishi mumkin. Agar kredit bo‘yicha belgilangan foiz stavkasi inflyatsiya
darajasidan past bo‘lsa yoki real foiz stavkasi manfiy bo‘lib qolsa, kreditorning daromadi
inflyatsiya tufayli yo‘qotiladigan qiymatni qoplay olmaydi. Natijada, bankning sof foydasi
kamayadi, kredit portfelining rentabelligi pasayadi, bu esa umumiy moliyaviy barqarorlikka
salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
Shu boisdan, yuqori inflyatsion muhitda banklar kredit siyosatini qayta ko‘rib chiqishga
majbur bo‘ladi, foiz stavkalarini oshirishga, kredit muddatlarini qisqartirishga va real sektor
emas, balki likvidligi yuqori bo‘lgan qisqa muddatli moliyaviy operatsiyalarga ustuvorlik
berishga intiladi.
Xulosa qilib aytganda, inflyatsiya darajasi tijorat banklari faoliyatiga bevosita va bilvosita
ta’sir ko‘rsatadi. Pul birligining qadrsizlanishi natijasida bank aktivlarining real qiymati
pasayadi, kredit portfelining sifati yomonlashadi, bank likvidligi zaiflashadi va foiz stavkalari
orqali olinadigan real daromad manfiy ko‘rinishga ega bo‘ladi. Inflyatsiya sharoitida kredit
oluvchilar yutuvchi tomon bo‘lib, vaqt o‘tishi bilan qarzlarini real qiymatdan past miqdorda
qaytaradilar. Bu esa, o‘z navbatida, banklar zimmasiga ortiqcha moliyaviy yuk soladi.
Shunday ekan, inflyatsiyaning tijorat banklariga salbiy ta’sirini yumshatish uchun
quyidagi chora-tadbirlarni amalga oshirish muhim: foiz siyosatini qayta ko‘rib chiqish,
kreditlar bo‘yicha real stavkalarni inflyatsiya darajasidan yuqoriroq belgilash, kredit
muddatlarini qisqartirish, portfellarni diversifikatsiya qilish hamda bank risklarini ilg‘or
boshqaruv mexanizmlari orqali kamaytirish. Shuningdek, mamlakatda makroiqtisodiy
barqarorlikni ta’minlash orqali inflyatsiyaning tizimli ta’sirini kamaytirish imkonini beruvchi
davlat siyosati muhim ahamiyat kasb etadi.
3
https://gajreport.com/2022/11/30/how-inflation-affects-the-banking-sector-and-what-you-can-do-to-survive-it/
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
16
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Boltayeva X. INFLATSIYA VA UNING IQTISODIYOTGA TA’SIRI: O‘ZBEKISTON VA JAHON
TAJRIBASI //Модели и методы в современной науке. – 2025. – Т. 4. – №. 3. – С. 102-107.
2.
Djumayev Z. O'ZBEKISTON RESPUBLIKASI IQTISODIYOTIDAGI INFLATSIYON
JARAYONLAR VA INFLATSIYA SURATINI PASAYTIRISH OMILLARI: https://doi.
org/10.5281/zenodo. 15356346 //Science technology&Digital finance. – 2025. – Т. 3. – №. 2. –
3.
Авдонин А. Инфляция, банки и экономический рост //Банковский вестник. – 2013.
– №. 3. – С. 40-42.С. 33-37.
4.
Колтыпин П. Н. и др. Деньги. Кредит. Банки //Международный журнал прикладных
и фундаментальных исследований. – 2013. – №. 7. – С. 174-176.
5.
https://journal.sovcombank.ru/krediti/stoit-li-brat-kredit-pri-visokoi-inflyatsii
6.
https://journal.sovcombank.ru/krediti/stoit-li-brat-kredit-pri-visokoi-inflyatsii
7.
https://gajreport.com/2022/11/30/how-inflation-affects-the-banking-sector-and-
what-you-can-do-to-survive-it/
