`
41
AXBOROT BOʻLIMINI OʻQITISH METODIKASI
Toʻrayeva E’zoza Xusniddin qizi
Shahrisabz davlat pedagogika instituti talabasi
Yaxiyaxonova Muxiba Maxmudjonovna
Shahrisabz davlat pedagogika instituti katta oʻqituvchisi
Negmatova Sevinch Ergash qizi
Qarshi davlat texnika universiteti 3-kurs talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.16571938
Annotatsiya.
Maqolada axborot boʻlimini oʻqitish metodikasi tahlil qilinib, samarali ta’lim
usullari yoritilgan. An’anaviy va innovatsion yondashuvlar solishtirilib, VR/AR texnologiyalari,
gamifikatsiya, loyiha asosida oʻqitish (PBL) kabi ilg‘or metodlarning afzalliklari koʻrsatilgan.
Ushbu metodlar oʻquvchilarning mustaqil fikrlash va yaratuvchanlik qobiliyatini rivojlantirish,
jamiyat rivojlanishi uchun foydasi tegadigan ish bilan shugʻullanishiga yordam beradi,
oʻquvchilarning talablariga mos keluvchi shakllarda oʻrganishni ta’minlash orqali ularni
oʻrganishni yaxshilaydi hamda oʻquvchilarni bilimni oʻzlashtirish jarayonlarida shaxsiy
maslahatlar berish, oʻz fikrlarini ifoda qilish hamda yaratuvchanlik qobiliyatini oshirishga
imkoniyat yaratadi. Axborot xavfsizligi, ma’lumotlar bazasi va dasturlashni oʻqitishda
interaktiv yondashuvlarning ahamiyati yoritilib, talabalarni amaliy koʻnikmalar bilan
ta’minlashning dolzarbligi ta’kidlangan. Maqolada zamonaviy texnologiyalar yordamida oʻquv
jarayonining sifatini oshirish, talabalar faolligini kuchaytirish va ta’lim samaradorligini oshirish
boʻyicha tavsiyalar berilgan va oʻrganilgan.
Kalit soʻzlar:
Axborot boʻlimi, oʻqitish metodikasi, ta’lim texnologiyalari, VR/AR,
gamifikatsiya, interaktiv ta’lim, axborot xavfsizligi, ma’lumotlar bazasi, dasturlash, loyiha
asosida oʻqitish, raqamli ta’lim, innovatsion yondashuvlar, amaliy koʻnikmalar, talabalar
faolligi, ta’lim samaradorligi.
Annotation.
The article analyzes the methodology of teaching the information section
and highlights effective teaching methods. Traditional and innovative approaches are
compared, showcasing the advantages of advanced methods such as VR/AR technologies,
gamification, and project-based learning (PBL). These methods help develop students'
independent thinking and creativity, enabling them to engage in activities beneficial to societal
development. They enhance learning by providing study formats that meet students' needs and
offer personalized guidance, encouraging self-expression and creativity in knowledge
acquisition processes. The importance of interactive approaches in teaching information
security, databases, and programming is emphasized, highlighting the necessity of equipping
students with practical skills. The article provides recommendations on improving the quality
of the educational process, increasing student engagement, and enhancing the effectiveness of
education through modern technologies.
Keywords:
Information section, teaching methodology, educational technologies, VR/AR,
gamification, interactive learning, information security, database, programming, project-based
learning, digital education, innovative approaches, practical skills, student engagement,
educational effectiveness.
Kirish.
Zamonaviy jamiyatda axborot va uning uzatilishi, qabul qilinishi, tahlil qilinishi muhim
ahamiyatga ega. Axborot texnologiyalari va kommunikatsiya vositalarining jadal rivojlanishi
`
42
ta’lim jarayonlariga ham sezilarli ta’sir koʻrsatadi. Bugungi kunda axborot boʻlimining samarali
oʻqitish metodikasini ishlab chiqish va amaliyotga joriy etish masalasi dolzarb hisoblanadi.
Chunki ta’lim jarayonida axborot resurslaridan foydalanish, ularni boshqarish va tahlil qilish
boʻyicha oʻquvchilarga zarur bilim va koʻnikmalarni shakllantirish muhimdir. Axborot boʻlimini
oʻqitish metodikasi axborot texnologiyalari asosida bilimlarni oʻzlashtirish, ularni amaliy
qoʻllash va mustaqil fikrlash qobiliyatlarini rivojlantirishga qaratiladi. Bu jarayonda
oʻquvchilarning axborot manbalaridan samarali foydalanishi, ularni toʻgʻri saralash va
ishonchliligini baholash koʻnikmalarini rivojlantirish ustuvor ahamiyatga ega. Axborot
texnologiyalari asosida oʻqitish metodikasini ishlab chiqish jarayonida pedagogik va psixologik
yondashuvlar asosida zamonaviy ta’lim texnologiyalari tatbiq etilishi zarur.
Raqamli ta’lim muhitida interfaol metodlar, raqamli platformalar va sun’iy intellekt
asosidagi texnologiyalar oʻquv jarayonida muhim oʻrin tutmoqda. Shuningdek, axborot
boʻlimini oʻqitishda innovatsion yondashuvlar, masalan, loyiha usuli, muammoli ta’lim va gibrid
oʻqitish tizimlaridan keng foydalanish talab etilmoqda. Bu usullar oʻquvchilarning mustaqil
izlanish olib borishiga, axborotni tanqidiy baholash va uni toʻg‘ri talqin qilishiga yordam beradi.
Axborot boʻlimini oʻqitish metodikasining yana bir muhim jihati bu ta’lim mazmunini
optimallashtirish va uning interfaolligini oshirishga qaratilganligidir. Oʻquvchilarni faollikka
undash, ularning fikrlash qobiliyatlarini rivojlantirish hamda amaliy tajribaga asoslangan bilim
berish metodikaning samaradorligini oshiradi. Ushbu axborot boʻlimini oʻqitishda an’anaviy va
zamonaviy oʻqitish metodlarini uyg‘unlashtirish muhim ahamiyatga ega.
Tadqiqot metodologiyasi.
Tadqiqot davomida ilmiy adabiyotlarda keltirilgan nazariy
materiallarga asoslangan holda mantiqiy tahlil usullaridan foydalanildi. Mavjud ma’lumotlarni
tahlil qilishda tahlil va sintez, qiyosiy tahlil kabi uslublar va yondashuvlar qoʻllanilgan.
Mavzuga oid adabiyotlar tahlili.
Axborot boʻlimini oʻqitish metodikasini chuqurroq
oʻrganish uchun xorijiy va Oʻzbekiston olimlarining ilmiy ishlari tahlili muhim ahamiyatga ega.
Siz bilan ushbu sohada toʻrtta muhim ilmiy ish tahlilini koʻrib chiqamiz.
“Matematikani klassik masalalar orqali oʻqitish” Bedri Shaska va Tanush Shaska
tomonidan yozilgan ushbu maqolada matematika ta’limini oʻrta maktab va litsey oʻquvchilari
uchun qanday qilib klassik masalalar va matematika tarixi orqali yaxshilash mumkinligi
muhokama qilingan. Ular “Ushbu metod talabalar intuitsiyasini rivojlantiradi, ularning
qiziqishini uyg‘otadi, keraksiz formulalarni yodlashning oldini oladi hamda tushunchalarni
tarixiy nuqtayi nazardan tushunishga yordam beradi”, – deb ta’kidlaganlar. Bu usul axborot
boʻlimini oʻqitishda ham qoʻllanilishi mumkin, chunki u oʻquvchilarning mavzuga boʻlgan
qiziqishini oshiradi va tushunchalarni chuqurroq anglashga yordam beradi. [1]
“Oliy ta’lim muassasasida jismoniy tarbiya jarayonini axborotlashtirishning uslubiy
jihatlari” Nurassyl Kerimbayev, Saule Abdykarimova va Saltanat Sharmuhanbet tomonidan
yozilgan ushbu maqolada oliy ta’lim muassasalarida jismoniy tarbiya fanini
informatsiyalashtirishning metodik jihatlari koʻrib chiqilgan.
Nurassyl Kerimbayev, Saule Abdykarimova va Saltanat Sharmuhanbet: “Oliy ta’lim
muassasalarida axborot texnologiyalari oʻqitish va tarbiyalashning psixologik hamda
pedagogik maqsadlarini amalga oshirishga yoʻnaltirilgan”, – deb ta’kidlaganlar. Ushbu tadqiqot
axborot boʻlimini oʻqitishda axborot texnologiyalarini qoʻllashning metodik jihatlarini
tushunishga yordam beradi. [2]
`
43
Metod va natija.
Teskari sinf (Flipped Classroom) metodi – oʻquvchilar darsga
tayyorgarlikni oldindan mustaqil ravishda oʻrganishadi (video darslar, elektron materiallar
orqali). Sinfda esa nazariy ma’lumot emas, balki amaliy muhokama va loyihalar bajariladi.
Olingan bilimlar amaliy mashg‘ulotlar, kod yozish yoki tahlil qilish orqali
mustahkamlanadi.
PBL (Loyiha Asosida Oʻqitish) metodi –
talabalar dars davomida real hayotga yaqin
loyihalar ustida ishlash orqali bilim oladilar.
Axborot xavfsizligi yoki tarmoq texnologiyalari
fanida talabalar real muammolarni hal qilishga asoslangan loyihalar tayyorlashadi.
Masalan,
“Kiberxavfsizlik tizimini yaratish” yoki “Ma’lumotlar bazasini ishlab chiqish” kabi loyihalar
bajaradilar.
Oʻyin (Gamifikatsiya) metodi – oʻyin elementlari orqali oʻquv jarayonini yanada qiziqarli
va interaktiv qilish.
Dars jarayoniga ballar tizimi, bosqichlar, mukofotlar, musobaqalar kiritish.
Masalan, dasturlash fanida har bir bosqichni muvaffaqiyatli tugatgan talaba virtual nishonlar
(badges) yoki bonus ballar olishi mumkin.
Koddast (Dasturlashni o‘rgatish o‘yini). Talabalar dasturchi qahramon sifatida harakat
qilib, kod yozish orqali vazifalarni bajaradilar. Har bir topshiriqni to‘g‘ri bajargan sari ular yangi
vositalarga ega bo‘lishadi va murakkabroq darajalarga o‘tadilar. Talaba ma’lumotlar bazasida
qidiruv so‘rovlarini yozish orqali virtual shaharni quradi yoki kompyuter viruslarini yo‘q qiladi.
Har bir muvaffaqiyatli bajarilgan kod uchun ball yoki mukofot beriladi.
Qahramon tanlash va rivojlantirish. o‘yin boshida talaba o‘zining dasturchi qahramonini
yaratadi. Masalan, junior developer, middle developer, senior developer kabi bosqichlarda
rivojlanish mumkin. Har bir yechilgan kod yoki muvaffaqiyatli bajarilgan vazifa orqali
qahramon tajriba (XP) to‘playdi va yangi darajalarga o‘tadi. Missiyalar va vazifalarni koʻrib
chiqsak, talabalarga algoritmik masalalar, kod optimizatsiyasi, ma’lumotlar bazasi bilan ishlash
kabi topshiriqlar beriladi. Har bir vazifa qiyinchilik darajasi bo‘yicha oshib boradi:
Boshlang‘ich daraja – oddiy arifmetik amallar va shart operatorlari (1-rasm).
O‘rta daraja – ma’lumotlar tuzilmalari va rekursiyalar (2-rasm).
Murakkab daraja – dasturlarni optimallashtirish va haqiqiy muammolarni hal qilish (3-
rasm).
Kod yozish va real muammolarni yechishda esa talabalar dasturlash tilida kod yozish
orqali vazifalarni bajarishadi. Masalan, ma’lumotlar bazasidan kerakli ma’lumotlarni olish, veb-
ilova uchun backend kodini yozish yoki algoritm yaratish orqali o‘z qahramonini kuchaytiradi.
Mukofot va rag‘batlantirish tizimiga e’tibor qaratamiz. Har bir to‘g‘ri bajarilgan topshiriq uchun
ball (XP), yangi funksiyalar va mukofotlar beriladi. Xato qilinganida esa talaba qo‘shimcha
maslahatlar yoki mini-testlar orqali xatolarni tuzatishga harakat qiladi.
`
44
1-rasm. Boshlang‘ich daraja 2-rasm. O‘rta daraja
3-rasm. Murakkab daraja
Natija.
Biz sizga
“Koddast” – “Oʻyin” ta’lim metodi yordamida “Axborot boʻlimini oʻqitish
metodikasi” mavzusini interfaol oʻqitishni taklif etamiz.
Bu
metod orqali o‘quvchilar axborot
tushunchasi va uning jihatlarini mustaqil o‘rganadi, o‘z bilimlarini boshqalarga tushuntiradi va
jamoaviy ishlash ko‘nikmalarini rivojlantiradi.
Bosqichlari
Faoliyat mazmuni
1.Konsept yaratish
O‘yin g‘oyasi, maqsadi va auditoriyasi aniqlanadi.
Dasturlash ko‘nikmalarini o‘rgatish uchun interaktiv
yondashuv belgilanadi.
2. O‘yin strukturasini
ishlab chiqish
O‘yin darajalari, missiyalar va reyting tizimi ishlab chiqiladi.
Har bir bosqichning o‘quv dasturiga mosligi tekshiriladi.
3. Texnik ishlab chiqish
O‘yin muhiti, interfeysi va dasturlash muhiti yaratiladi. Kod
yozish, debugging va test tizimlari integratsiya qilinadi.
`
45
4. Sinov va optimizatsiya
O‘yin sinovdan o‘tkazilib, kamchiliklar aniqlanadi.
O‘quvchilar uchun qulay va interaktiv platforma yaratish
maqsadida takomillashtiriladi.
5. Ishga tushirish va
targ‘ib qilish
O‘yin foydalanuvchilarga taqdim etiladi. Boshlang‘ich
foydalanuvchilar orqali fikrlar yig‘iladi va zarur o‘zgarishlar
kiritiladi.
Muhokama.
Shahrisabz shahar 4-umumiy o‘rta ta’lim maktabida an’anaviy va
noan’anaviy interfaol metodlar qo‘llangan sinfda ta’lim samaradorligi ancha yuqori
,
o‘quvchilar
bilimni yaxshi eslab qoladi va faolroq ishtirok etadi. Misol uchun:
− 6-"B" sinfi. Interfaol metodlar qo‘llanganda o‘quvchilar darsga ko‘proq qiziqadi (87%)
,
oʻzlashtirish darajasi (81%)
,
amaliy topshiriqlarni bajara olish(80%)
va
mustaqil fikrlash
ko‘nikmalari kuchayadi (77%)
.
−
6-"D" sinfi. An’anaviy usulda dars o‘tilganda bu ko‘rsatkichlar ancha past,
oʻzlashtirish darajasi (60%), darsga qiziqish (57%), amaliy topshiriqlarni bajara olish (58%) va
mustaqil fikrlash darajasi pasayadi (46%).
Bu yoʻnalishlardagi tahlillar, kreativ va zamonaviy metodlarning ta’lim samaradorligini
oshirishdagi ahamiyatini tushuntirilishi hamda ta’lim sohasidagi innovatsiyalarni oʻrganishda
muhim omillardan biridir.
Xulosa.
Xulosa qilib shuni ta’kidlashimiz mumkinki, axborot boʻlimini oʻqitish metodikasi
zamonaviy ta’lim jarayonida muhim oʻrin egallagan. Bu boʻlimni oʻqitishda ilg‘or metodlardan
foydalanish oʻquvchilarning bilim olish jarayonini samarali va qiziqarli qilishga yordam beradi.
An’anaviy yondashuvlar, jumladan, ma’ruza va laboratoriya mashg‘ulotlari, asosiy bilimlarni
yetkazishda muhim ahamiyat kasb etsa-da, talabalarni amaliy ishga yoʻnaltirish va ularning
mustaqil ishlash qobiliyatlarini rivojlantirish uchun zamonaviy metodlarni joriy qilish lozim.
Bugungi kunda sun’iy intellekt (AI), katta hajmdagi ma’lumotlarni tahlil qilish (Big Data),
gamifikatsiya, virtual va kengaytirilgan reallik (VR/AR), blokcheyn texnologiyalari kabi
innovatsion yondashuvlar axborot boʻlimini oʻqitishda keng qoʻllaniladi. Sun’iy intellekt
yordamida shaxsiylashtirilgan ta’lim yoʻnalishlari yaratilib, har bir talabaning bilim darajasi
`
46
real vaqtda baholanadi va unga moslashtirilgan resurslarni taqdim etadi. Axborot xavfsizligi va
kiberxavfsizlik sohalarida talabalarni amaliy mashg‘ulotlarga jalb qilishni muhim deb
hisoblaymiz. Loyiha asosida oʻqitish (PBL – Project-Based Learning) orqali talabalar real
muammolarni hal qilishni oʻrganadi. Masalan, talabalar
“Xavfsiz ma’lumotlar bazasi yaratish”
yoki
“Shifrlash algoritmlarini ishlab chiqish” kabi loyihalar ustida ishlashlari mumkin. Bu ularga
nazariy bilimlarini amaliyotga tatbiq etish imkonini yaratadi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Жовлиева, Гульшаной. "DISTINCTIVE FEATURES OF TEACHING STUDENTS OF THE
PEDAGOGICAL INSTITUTE METHODS USED IN MATHEMATICS LESSONS."
Международный
мультидисциплинарный журнал исследований и разработок
1.3 (2025): 96-100.
2.
X.Boqiyev G.A.Jovliyeva, Aniq fanlarga ixtisoslashtirilgan maktablarda matematika fanini
o‘qitish texnologiyasi, xalq ta'limi, 2024/12, 79-81.
3.
G. Jovliyeva, Boshlang'ich sinflarda matematika o'qitishda kompetensiyaviy yondashuv
usullari, Pedagogs, 2023/6, 8-10.
4.
Г.А. Жовлиева, Differensial tenglamalarga oid tushunchalarni o'qitishning o'ziga xosligi,
Belarus international scientific research conference, 2023/6, 2023/6.
5.
Gulshanoy Jovliyeva, Methodological-mathematical training of primary school teachers
and duties, Pedagogs, 2023/2, 166-168.
6.
Mirzayeva, Shahlo Ruzmat-qizi. "The importance of studying emotional intelligence in
medical students."
Journal of Innovation, Creativity and Art
(2023): 215-220
7.
Dilobar Kuchkarovna Xoshimova, Talabaning kreativ qobiliyatini shakllantirishda taʼlim
texnologiyalaridan foydalanish (Aniq fanlarni oʻqitish misolida), Xalq taʼlimi, 2024/2, 2024/2.
8.
Dilobar Kuchkarovna Xoshimova, Directional derivative anda gradient of a multivariable
function, International Conference on Innovations in Applied Sciences, Education anda
Humanities, 2024/1/26, 1-9.
9.
Khoshimova, D. "THE USING OF EDUCATIONAL TECHNOLOGIES IN TEACHING EXACT
SCIENCES AND FORMING THE STUDENT'S CREATIVE ABILITY."
Science and innovation
3.B1
(2024): 5-13.
10.
K.Z.Negmatova I.N.Roʻzimurodov, D.K.Xoshimova, Ehtimollik va statistika, 2024, 156.
11.
Khoshimova. D.K, Use of pedagogical technology in explanation of the Gauss-Jordan
method of soling the system of linear equations, WEB OF SCIENTIST, 2024/1, 50-54.
12.
Raxmatov, Sherqo‘Zi Olimovich. "masofaviy ta’lim dasturlarining ta’lim tizimida
afzalliklari va amaliy ahamiyati (moodle, scorm, tutor dasturlari misolida)."
Oriental
renaissance: Innovative, educational, natural and social sciences
1.11 (2021): 1263-1270.
13.
Gulnoza Raxmatov Sherqo'zi Olimovich, Berdiyeva, O’ZBEKISTON ELEKTRON SAVDO
TIZIMIDA MUAMMOLAR VA TAKLIFLAR, Science and innovation in the education system,
2024/4/8, 16-22.
14.
Gulnoza Raxmatov Sherqo'zi Olimovich, Berdiyeva, RAQAMLI IQTISODIYOTNING
MAQSAD VA VAZIFALARI VA UNING O'ZBEKISTONDA RIVOJLANISHI, Педагогика и
`
47
психология в современном мире: теоретические и практические исследования,
2024/4/8, 11-14.
15.
Gulnoza Raxmatov Sherqo'zi Olimovich, Berdiyeva, Raimbek Muzaffarov, ELЕKTRON
TIJORATNING AN'ANAVIY SAVDO TURLARI BILAN XARAKTERLI XUSUSIYATLARI,
Инновационные исследования в современном мире: теория и практика, 2024/4/8, 14-18.
16.
Raxmatov Sherqo'zi Akbar Kodirov, Ta'lim jarayonida bulutli texnalogiyalardan
foydalanishning samaradorligi, Pedagogis Internatsianal researcg, 2023/5/15, 69.
17.
Kodirov, Akbar, Gulzor Qamariddinova, and Shahnoza Eshmurodova. "O ‘ZBEKISTONDA
MILLIY TURIZM RIVOJLANISHINI SHAKLLANTIRUVCHI IQTISODIY VA MOLIYAVIY
OMILLARINI O ‘RGANISH."
YANGI O ‘ZBEKISTONDA MILLIY TURIZM ISTIQBOLLARI
1.01 (2024).
18.
Akbar Kodirov, Farangiz Kenjayeva, Marjona Yusupova, MAKTABLARDA RAQAMLI
TEXNOLOGIYALAR ASOSIDA ANIQ FAN MAVZULARINI OTISHDA ERISHILAYOTGAN YUTUQ VA
KAMCHILIKLAR, Инновационные исследования в современном мире: теория и практика,
2024, 49-52.
19.
Kodirov, Akbar Shuxratovich, and Muborak To‘Lqin Qizi Nomozova. "MASOFAVIY
TALIMDA RAQAMLI TEXNOLOGIYALARINING ISTIQBOLLI ASOSLARI."
Academic research in
educational sciences
4.CSPU Conference 1 (2023): 753-756.
20.
Kodirov, Akbar, Gulasal Ruziyeva, and Marjona Yusupova. "ELEKTRON QO ‘LLANMALAR
YARATISHDA AUTOPLAY DASTURIDAN FOYDALANISH VA IMKONIYATLARINI TA’LIM
TIZIMDA TALQIN ETISH."
Наука и технология в современном мире
3 (2024): 51-55.
21.
Shuxratovich, Kodirov Akbar. "KATTA MA’LUMOT BAZALARINI PARALLEL ISHLOV
BERISH USULLARINI VA MODELLARINI O’RGANISH."
Journal of new century innovations
43
(2023): 93-95.
