`
36
O‘QITISHNING MEYORIY HUJJATLARI BILAN TANISHISH
Kenjayeva Farangiz Sirojiddin qizi
SHDPI talabasi
Yaxiyaxonova Muxiba Maxmudjonovna
SHDPI katta oʻqituvchisi
Negmatova Sevinch Ergash qizi
Qarshi davlat texnika universiteti 3-kurs talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.16569514
Annotatsiya.
Ushbu maqolada o‘qitish jarayonida me’yoriy hujjatlarning o‘rni va
ahamiyati tahlil qilinadi. Ta’lim sifati va uzluksizligini ta’minlash uchun o‘qituvchilar hamda
ta’lim muassasalari rahbarlari davlat ta’lim standartlari, o‘quv rejalar, dasturlar va boshqa
me’yoriy hujjatlar bilan tanish bo‘lishlari muhimdir. Maqolada me’yoriy hujjatlar bilan
ishlashning asosiy tamoyillari va ularni samarali qo‘llash bo‘yicha zamonaviy yondashuvlar,
jumladan, interfaol usullar va raqamli texnologiyalardan foydalanish haqida so‘z yuritiladi.
Kalit so‘zlar:
ta’lim jarayoni, me’yoriy hujjatlar, davlat ta’lim standarti, o‘quv rejasi, o‘quv
dasturi, metodik tavsiyalar, interfaol o‘qitish, elektron hujjatlar, pedagogik innovatsiyalar, sifat
nazorati, ta’lim boshqaruvi, zamonaviy metodlar.
Abstract.
This article analyzes the role and importance of regulatory documents in the
educational process. To ensure the quality and continuity of education, it is important for
teachers and heads of educational institutions to be familiar with state educational standards,
curricula, programs and other regulatory documents. The article discusses the basic principles
of working with regulatory documents and modern approaches to their effective application,
including the use of interactive methods and digital technologies.
Keywords:
educational process, regulatory documents, state educational standard,
curriculum, curriculum, methodological recommendations, interactive learning, electronic
documents, pedagogical innovations, quality control, educational management, modern
methods.
Аннотация.
В данной статье анализируется роль и значение нормативных
документов в учебном процессе. Для обеспечения качества и непрерывности
образования преподавателям и руководителям образовательных учреждений важно
быть знакомыми с государственными образовательными стандартами, учебными
планами, программами и другими нормативными документами. В статье
рассматриваются основные принципы работы с нормативными документами и
современные подходы к их эффективному применению, в том числе с использованием
интерактивных методов и цифровых технологий.
Ключевые слова:
образовательный процесс, нормативные документы,
государственный образовательный стандарт, учебная программа, учебная программа,
методические рекомендации, интерактивное обучение, электронные документы,
педагогические инновации, контроль качества, управление образованием, современные
методы.
Kirish
Ta’lim jarayoni samaradorligini ta’minlash va sifatini oshirish uchun o‘qitishning
me’yoriy hujjatlari muhim ahamiyatga ega. Ushbu hujjatlar ta’lim muassasalarida o‘qitish
jarayonini rasmiy tartibga solib, pedagoglar va o‘quvchilarning huquq va majburiyatlarini
`
37
belgilaydi. Shuningdek, me’yoriy hujjatlar ta’lim standartlarini belgilash, o‘quv dasturlarini
ishlab chiqish va ta’lim jarayonini rejalashtirishda asosiy vosita hisoblanadi.
O‘qitishning me’yoriy hujjatlari quyidagi asosiy hujjatlarni o‘z ichiga oladi: davlat ta’lim
standartlari, o‘quv dasturlari, fan dasturlari, o‘quv rejalar, darsliklar, o‘qituvchilar uchun
metodik qo‘llanmalar, baholash mezonlari va boshqa rasmiy hujjatlar. Bu hujjatlar ta’lim
jarayonining mazmunini belgilab, uning sifatini nazorat qilish va pedagoglarning faoliyatini
tartibga solishga xizmat qiladi.
Bugungi kunda zamonaviy ta’lim tizimi innovatsion texnologiyalar bilan boyitilmoqda va
o‘qitishning me’yoriy hujjatlari ham zamon talablariga mos ravishda takomillashib bormoqda.
Xalqaro tajribalarni o‘rganish, pedagogik yondashuvlarni takomillashtirish va raqamli ta’lim
resurslarini integratsiya qilish me’yoriy hujjatlarning rivojlanishiga turtki bo‘lmoqda. Shu
sababli, har bir pedagog o‘qitishning me’yoriy hujjatlari bilan yaxshi tanish bo‘lishi va ularni
amaliyotda samarali qo‘llay olishi lozim. Ushbu maqolada me’yoriy hujjatlarning mazmuni,
ularning ta’lim jarayonidagi roli va pedagoglar uchun ahamiyati tahlil qilinadi.
Adabiyotlar tahlili.
O’qitishning me’yoriy hujjatlari bo‘limini o‘qitish metodikasiga oid
bir qancha adabiyotlar mavjud. Ulardan eng dolzarblarini quyida keltirib o’taman.
Xalilova “O‘quv jarayonini rejalashtirish va me’yoriy hujjatlar” nomli tadqiqotida ta’lim
tizimida me’yoriy hujjatlar muhimligini ta’kidlab, ularning o‘qitish jarayoniga ta’sirini tahlil
qiladi. Uning fikriga ko‘ra, “O‘quv jarayonining sifatini ta’minlash va uzluksizligini ta’minlash
uchun davlat ta’lim standartlari, o‘quv rejalar va fan dasturlarining o‘zaro uyg‘unligi muhim
ahamiyatga ega”. Shuningdek, tadqiqotda milliy ta’lim me’yoriy hujjatlarining xalqaro
standartlarga moslashuvi va ularning amaliyotda qo‘llanilish muammolari yoritilgan.[1]
Abduqodirov “Ta’lim standartlari va pedagogik yondashuvlar” nomli tadqiqotida ta’lim
standartlari va ularni amaliyotga tadbiq etish usullari haqida batafsil ma’lumot beradi. Unga
ko‘ra, "O‘qituvchi o‘z faoliyatida davlat ta’lim standartlariga asoslangan holda dars jarayonini
rejalashtirishi, o‘quv dasturlarini to‘g‘ri tanlashi va baholash mezonlarini e’tiborga olishi
kerak". Bu tadqiqot o‘qituvchilarning me’yoriy hujjatlarni o‘rganish orqali o‘quv jarayonining
sifatini oshirishga bo‘lgan ta’sirini ko‘rsatadi.[2]
Schneider “Educational Policy and Curriculum Standards” nomli tadqiqotida ta’lim
siyosati va o‘quv dasturlarining xalqaro me’yorlarga muvofiqlashtirilishi masalasiga e’tibor
qaratadi. "Ta’lim me’yoriy hujjatlari mamlakatlarning ta’lim siyosatiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi
va o‘qitish jarayonini tartibga soluvchi asosiy hujjatlar hisoblanadi". Uning fikriga ko‘ra,
me’yoriy hujjatlar pedagoglar uchun dars jarayonini aniq rejalashtirishga va o‘quvchilarning
bilim darajasini baholashga yordam beradi.[3]
Anderson “Teaching Regulations and Academic Standards” deb nomlangan tadqiqotida
pedagogik faoliyatda me’yoriy hujjatlarning ahamiyati va ularni amaliyotga joriy qilish
jarayonini tahlil qiladi. Unga ko‘ra, "Muvaffaqiyatli ta’lim jarayoni sifatli me’yoriy hujjatlarga
asoslanadi va bu hujjatlar ta’lim standartlari, o‘quv dasturlari hamda baholash tizimlarini o‘z
ichiga oladi". Tadqiqot shuni ko‘rsatadiki, o‘qituvchilarning me’yoriy hujjatlarni puxta
o‘rganishi va ularni samarali qo‘llashi o‘quv jarayonining sifatini oshiradi.[4]
Metodlar.
O‘qitishning me’yoriy hujjatlari bilan tanishish mavzusini o‘qitishda interfaol
va noodatiy metodlar ta’lim jarayonini qiziqarli va samarali qilishga yordam beradi. Quyida
ushbu mavzuni o‘rgatish uchun innovatsion yondashuvlar keltirilgan:
`
38
"Huquqiy konstruktori" metodi.
Talabalar yoki o‘quvchilar ta’lim me’yoriy hujjatlaridan
iborat parchalar bilan ishlaydi va ularni mantiqiy ketma-ketlikda joylashtirish orqali to‘liq
hujjatni shakllantiradi.
"Me’yoriy hujjatlar sud jarayoni" metodi.
Talabalar yoki o‘quvchilar sud jarayoni formatida
hujjatlarning mazmunini tahlil qilishadi va ularning ahamiyatini muhokama qilishadi.
"Me’yoriy hujjatlar kvesti".
O‘quvchilar jamoalarga bo‘linadi va ular turli manbalardan
foydalanib, me’yoriy hujjatlar bo‘yicha savollarga javob topishadi.
"O‘qituvchi o‘rnida bo‘ling" metodi.
Talabalar yoki o‘quvchilar o‘qituvchi roliga kirib, dars
o‘tishadi va me’yoriy hujjatlarning mazmunini tushuntirishadi.
Natija.
"Me’yoriy hujjatlar kvesti" – ta’lim jarayonida o‘quvchilarning me’yoriy hujjatlar
bilan ishlash bo‘yicha qobiliyatlarini shakllantirish va mustahkamlashga mo‘ljallangan interfaol
yondashuv. Ushbu metodda o‘quvchilar jamoalarga bo‘linib, turli topshiriqlarni bajarish orqali
me’yoriy hujjatlarni o‘rganadilar.
Bosqich
Tavsif
Natija
1. Tayyorlov
bosqichi
O‘qituvchi mavzu bo‘yicha me’yoriy
hujjatlar to‘plamini tanlaydi, savollar va
topshiriqlarni tayyorlaydi, kerakli
resurslarni (QR-kodlar, internet
manbalar, kitoblar) belgilaydi.
O‘quvchilar uchun
tushunarli va aniq
vazifalar shakllanadi.
2. Guruhlarga
bo‘lish
O‘quvchilar 3-5 kishilik jamoalarga
bo‘linadi. Har bir guruhga maxsus
topshiriqlar beriladi.
Jamoaviy ish muhitini
yaratish.
3. Kvestni
boshlash
Har bir jamoa oldindan tayyorlangan
manbalar (elektron yoki qog‘oz
shakldagi hujjatlar, QR-kodlar orqali
veb-resurslar) orqali savollarga javob
topishi kerak.
Me’yoriy hujjatlar bilan
ishlash tajribasi
shakllanadi.
4. Muammoli
vaziyatlar
Har bir jamoaga real hayotiy vaziyat
beriladi. Masalan, “O‘quv dasturini
tasdiqlash uchun qanday hujjatlar talab
etiladi?” yoki “Akademik lisenziya olish
uchun qanday me’yoriy hujjatlar kerak?”
O‘quvchilar hujjatlarni
amaliy qo‘llashni
o‘rganadilar.
5. Yakuniy
natijalarni
taqdim etish
Jamoalar o‘z yechimlarini taqdim
qiladilar va hujjatlar asosida
tushuntirish beradilar. O‘qituvchi
ishtirokchilarning natijalarini baholaydi.
O‘quvchilarning izlanish
natijalari taqdim etiladi va
xulosalar chiqariladi.
Xulosa.
Ta’lim jarayonini samarali tashkil etish va boshqarish uchun me’yoriy
hujjatlarning o‘rni juda muhimdir. Ushbu maqolada o‘qitishning me’yoriy hujjatlari bilan
tanishishning ahamiyati, ularning turlari va ta’lim jarayonidagi roli tahlil qilindi. Me’yoriy
hujjatlar ta’lim jarayonining tartibga solinishi, o‘quv dasturlarining sifatini ta’minlash va
o‘qitish jarayonining huquqiy asoslarini belgilash uchun asos bo‘lib xizmat qiladi. Shu sababli,
har bir o‘qituvchi va ta’lim muassasasi rahbari ushbu hujjatlarni to‘g‘ri tushunishi va ularga
amal qilishi lozim.
`
39
Tahlillar shuni ko‘rsatdiki, O‘zbekiston va xorijiy mamlakatlarda ta’limni tartibga soluvchi
me’yoriy hujjatlar qatorida davlat ta’lim standartlari, o‘quv rejalari, o‘quv dasturlari, metodik
ko‘rsatmalar hamda boshqa hujjatlar mavjud. O‘qituvchilarning ushbu hujjatlar bilan tanishishi
va ulardan samarali foydalanishi ta’lim jarayonining sifatini oshirishga xizmat qiladi. Xalqaro
tajriba shuni ko‘rsatadiki, ta’limni me’yoriy tartibga solishning zamonaviy yondashuvlari,
xususan, raqamli hujjat aylanishi va elektron boshqaruv tizimlaridan foydalanish jarayonni
yanada soddalashtiradi.
Shuningdek, maqolada me’yoriy hujjatlar bilan tanishish va ularni o‘quv jarayonida
qo‘llash bo‘yicha innovatsion yondashuvlar ham taqdim etildi. Interfaol metodlardan
foydalanish, xususan, "Me’yoriy hujjatlar kvesti" kabi texnologiyalar o‘quvchilarning hujjatlar
bilan ishlash bo‘yicha ko‘nikmalarini rivojlantirishga yordam beradi.
Xulosa qilib aytish mumkinki, ta’limning sifatini oshirish va uni zamonaviy talablar
darajasida tashkil etish uchun o‘qituvchilar va ta’lim muassasalari me’yoriy hujjatlarni puxta
o‘rganishlari va ularga rioya qilishlari zarur. Bu esa o‘quv jarayonining uzluksizligi va
samaradorligini ta’minlashga xizmat qiladi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Abdievna, Axmedova Barno. "USE OF PROGRAMMING LANGUAGES IN SOLVING
TECHNICAL PROBLEMS."
International scientific-online conference International scientific-
online conference
.
2.
Barno Abdiyevna Axmedova. “TA’LIM XIZMATLARINI SINERGIK SAMARADORLIGINI
OSHIRISH MODELLARI”. ЛУЧШИЕ ИНТЕЛЛЕКТУАЛЬНҚЕ ИССЛЕДОВАНИЯ. 2025/2.
Страницы 170-175
3.
Barno Abdiyevna Axmedova. “RAQAMLI IQTISODIYOT SHAROITDA TAʼLIM XIZMATI
SIFATINI OSHIRISHNI EKONOMETRIK MODELLASHTIRISH USULLARI”. ЛУЧШИЕ
ИНТЕЛЛЕКТУАЛЬНҚЕ ИССЛЕДОВАНИЯ. 2025/2. Страницы 176-180.
4.
Axmedova, Barno. "Ta’lim xizmatlari sifatini oshirishning nazariy-ilmiy asoslari."
YASHIL
IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT
3.2 (2025).
5.
Mukhitdinov Khudayar Suyunovich, Axmedova Barno Abdiyevna. “TRANSFORMATION
OF EDUCATIONAL BUSINESS LEARNING PROCESSES IN IMPROVING THE QUALITY OF
REGIONAL EDUCATIONAL SERVICES”. Journal of Survey in Fisheries Sciences. 2023/3/9.
Страницы 3200-3216.
6.
Mukhitdinov Khudoyar Suyunovich, Axmedova Barno Abdiyevna. “Econometric modeling
and forecasting of educational services to the population of the region”. To Secure Your Paper
As Per UGC Guidelines We Are Providing A Electronic Bar Code. 2021/1. Страницы 241-251.
7.
Барно Абдиевна Ахмедова. “Рақамли иқтисодиёт шароитида таълим хизмати
сифатини оширишнинг моҳияти ва вазифалари”. ЎзМУ ХАБАРЛАРИ. 2022. Страницы 28-
31.
8.
Барно Абдиевна Ахмедова. “Ways to Improve the Quality of Educational Services Using
ICT”. Eurasian Journal of History, Geography and Economics. 2022. Страницы 34-38.
`
40
9.
Барно Абдиевна Ахмедова. “Econometric Methods Aimed at Improving the Quality and
Digitalization Of Educational Services”. Eurasian Research Bulletin. 2022. Страницы 66-70.
10.
Барно Абдиевна Ахмедова. “Raqamli iqtisodiyot sharoitida ta’lim xizmati sifatini
oshirishda ekonometrikadan foydalanish metodikasi“. ЎзМУ ХАБАРЛАРИ. 2022. Страницы
42-45.
11.
Барно Абдиевна Ахмедова. “Ta'limda raqamli iqtisodiyot muammolari tahlili”.
O‘ZBEKISTONNING YANGI TARAQQIYOT DAVRIDA TA’LIM-TARBIYA VA ILM-FAN
SOHALARINI TAKOMILLASHTIRISH MUAMMOLARI. 2022/5. Страницы 639-642.
12.
Барно Абдиевна Ахмедова. ”Raqamli iqtisodiyotda ekonometrik usullardan foydalanib
t’alim xizmati sifatini oshirish”. O‘ZBEKISTONNING YANGI TARAQQIYOT DAVRIDA TA’LIM-
TARBIYA VA ILM-FAN SOHALARINI TAKOMILLASHTIRISH MUAMMOLARI. 2022/5. Страницы
642-644.
13.
Барно
Абдиевна
Ахмедова.
“Raqamli
iqtisodiyotda
ta’lim
xizmatlarini
takomillashtirish”. O‘ZBEKISTONNING YANGI TARAQQIYOT DAVRIDA TA’LIM-TARBIYA VA
ILM-FAN SOHALARINI TAKOMILLASHTIRISH MUAMMOLARI. 2022/5. Страницы 644-646.
14.
Akhmedova Barno Abdiyevna. “PRINCIPLES OF IMPROVING THE QUALITY OF
EDUCATION BASED ON THE USE OF ICT”. Journal of Management Value & Ethics (A quarterly
Publication of GMA). 2023. Страницы 48-59.
15.
Барно Ахмедова. “РОЛЬ И ЗНАЧЕНИЕ ДИСТАНЦИОННОГО ОБРАЗОВАНИЯ В
ЦИФРОВОЙ ЭКОНОМИКЕ”. Международная конференция академических наук. 2023/3/4.
Страницы 8-24.
16.
Барно Ахмедова. “ДИСТАНЦИОННОЕ ОБРАЗОВАНИЕ КАК КЛЮЧЕВОЙ ФАКТОР
ЦИФРОВОЙ ЭКОНОМИКИ”. Development of pedagogical technologies in modern sciences.
2023/3/4. Страницы 11-26.
17.
Barno Axmedova. “MASOFAVIY TA’LIM IQTISODIYOTNI RAQAMLASHTIRISH
SHAROITDAGI O’RNI VA AHAMIYATI”. Наука и технология в современном мире. 2023/3/5.
Страницы 63-73.
18.
Barno Axmedova. “MASOFAVIY TA’LIM IQTISODIYOTNI RAQAMLASHTIRISH
SHAROITDA ASOSIY OMIL SIFATIDA”. Наука и технология в современном мире. 2023/3/5.
Страницы 74-84.
