`
23
INFORMATIKA VA AXBOROT TEXNOLOGIYALARI FANINI OʻQITISHDA
MEDIASAVODXONLIGINING OʻRNI
Allanazarova Anora Muxobir qizi
SHDPI MI-4-kurs talabasi
Yaxiyaxonova Muxiba Maxmudjonovna
SHDPI Matematika va TAT kafedrasi katta o‘qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15395465
Annotatsiya:
Bugungi kunda axborot texnologiyalarining tez rivojlanishi va
internetning keng tarqalishi bilan, mediasavodxonlik oʻquvchilarda axborotlarni toʻgʻri tahlil
qilish va ularni baholash koʻnikmalarini rivojlantirishda muhim rol oʻynamoqda. Ushbu
maqolada informatika va axborot texnologiyalari fanini o‘qitishda mediasavodxonlikning o‘rni
yoritiladi. Mediasavodxonlik zamonaviy jamiyatda tanqidiy fikrlashni shakllantirish, feyk
axborotni aniqlash va axborot xavfsizligini ta’minlashda muhim ahamiyat kasb etadi. O‘quv
dasturlarini takomillashtirish, interaktiv o‘qitish usullaridan foydalanish, o‘qituvchilar va
talabalar uchun treninglar tashkil etish kabi chora-tadbirlar mediasavodxonlikni oshirishda
muhim rol o‘ynaydi. Maqolada shuningdek, O‘zbekistonda amalga oshirilayotgan
mediasavodxonlikni rivojlantirish bo‘yicha davlat dasturlari va innovatsion texnologik
yondashuvlar tahlil qilinadi.
Kalit soʻzlar
: Informatika, mediasavodxonlik, axborot texnologiyalari, ta’lim, tanqidiy
fikrlash, feyk axborot, axborot xavfsizligi, innovatsiya, axborot manbalari.
KIRISH.
Axborot va kommunikatsiya texnologiyalarining rivojlanishi, internetning keng
tarqalishi, jamiyatda axborot oqimlarining tezkorligini oshirishi talabalarni yangi bilimlarni
qabul qilish va tushunishda oʻziga xos qiyinchiliklar bilan yuzma-yuz qilmoqda. Shu sababli,
informatika va axborot texnologiyalari fanini oʻqitishda mediasavodxonlikni oʻrgatish talab
etiladi. Mediasavodxonlik, ya’ni axborotning turli manbalaridan toʻgʻri va samarali
foydalanish, ularni tahlil qilish va kritik fikrlashni rivojlantirish, talabalarga axborot muhitida
faol va mas'uliyatli tarzda yurish imkoniyatini beradi. Informatika va axborot texnologiyalari
fani esa aynan shu savodxonlikni shakllantirishga asoslangan boʻlib, oʻquvchilarga nafaqat
texnik bilimlarni berishni, balki axborotlarni toʻgʻri tahlil qilish va ulardan oqilona foydalanish
koʻnikmalarini ham oʻrgatish zarur. Mediasavodxonlikning rivojlanishi nafaqat informatika
fanini oʻqitishda, balki umumiy ta’lim jarayonida ham ahamiyatlidir. Bu, oʻz navbatida,
talabalarni axborot xavfsizligi, axborot manbalarini tahlil qilish va ulardan maqsadli
foydalanish borasida ongli qarorlar qabul qilishga oʻrgatadi. Shunday qilib,
mediasavodxonlikning informatika ta’limida oʻrni, ayniqsa, zamonaviy jamiyatda katta
ahamiyat kasb etadi.
Adabiyotlar tahlili.
Informatika va axborot texnologiyalari fanini oʻqitishda
mediasavodxonlik global va mahalliy miqyosda keng oʻrganilgan. Tadqiqotchilar interfaol
ta’lim texnologiyalari oʻquv jarayonining samaradorligini oshirishini ta’kidlaydilar.
Shu jumladan, Mackey va Jacobson (2011) oʻzlarining tadqiqotlarida raqamli
savodxonlikni nafaqat texnik bilimlar bilan bogʻlash, balki axborot manbalarini tanlash, tahlil
qilish va ulardan samarali foydalanishni oʻrgatish zarurligini ta’kidlaydilar. Ular, shuningdek,
talabalarni mediadan foydalanishda yuqori darajada tanqidiy fikrlashni rivojlantirishga
e'tibor qaratadilar. [1]
`
24
Leu va hamkasblari oʻzlarining ishlarida texnologiyaning oʻqituvchilarga yangi turdagi
savodxonlikni rivojlantirishda yordam berishini koʻrsatdilar. Ular, shuningdek,
texnologiyalarni ta’lim jarayonida qoʻllashning samaradorligini tahlil qilar ekan, media-
savodxonlikni oʻrgatishning yangi metodologiyalarini ilgari surdilar. [2]
Abdullaeva oʻzining tadqiqotida mediasavodxonlikni oʻquvchilarda shakllantirishning
muhimligini ta’kidlagan. U, ayniqsa, informatika fanini oʻqitishda axborot texnologiyalari va
mediasavodxonlikni birlashtirishning oʻziga xosligini oʻrgatishda katta ahamiyatga ega
ekanligini bildirgan. [3]
Raximova oʻz tadqiqotida informatika va axborot texnologiyalari fani oʻqitish jarayonida
mediasavodxonlikning ahamiyatini oʻrganadi. U, mediasavodxonlikning oʻquvchilarda fikrlash
va tanqidiy yondashuvni rivojlantirishda muhim oʻrin tutishini ta’kidlaydi.
Metodlar
. Xo‘sh, aholining mediasavodxonligini oshirish uchun nimalar qilish kerak?
Mediasavodxonlik
– bu axborotni tahlil qilish, soxta xabarlarni aniqlash,
dezinformatsiyadan himoyalanish va internetdan xavfsiz foydalanish qobiliyatidir. Raqamli
dunyoda mediasavodxonlik har kim uchun zarur bo‘lib, uni oshirish uchun quyidagi chora-
tadbirlarni amalga oshirish mumkin:
1. Aholi orasida tanqidiy fikrlashni rivojlantirish.
Axborotni tekshirish ko‘nikmalarini o‘rgatish
– odamlar axborotni faqat bitta manbadan
emas, turli ishonchli manbalardan tekshirish odatini shakllantirishlari kerak.
Soxta axborot va feyk yangiliklarni aniqlashga o‘rgatish
– ijtimoiy tarmoqlarda tez
tarqaladigan yolg‘on ma’lumotlar va ularni qanday aniqlash mumkinligi bo‘yicha tushuntirish
ishlari olib borish.
“Hamma narsa ham haqiqat emas” tamoyilini targ‘ib qilish
– odamlar har qanday
ma’lumotga shubha bilan qarash va faktlarni tekshirish zarurligini tushunishlari kerak.
2. Mediasavodxonlik bo‘yicha ommaviy tadbirlar tashkil qilish.
Maxsus trening va seminarlar o‘tkazish
– maktablar, universitetlar, mahallalar va
korxonalarda mediasavodxonlik bo‘yicha bepul o‘quv kurslari tashkil qilish.
Ijtimoiy tarmoqlarda mediasavodxonlik bo‘yicha kampaniyalar
– infografika,
videoroliklar va interaktiv postlar orqali aholini xabardor qilish.
Jurnalistlar va blogerlar uchun treninglar
– ommaviy axborot vositalari vakillarini ham
fakt-cheking va ishonchli axborot tarqatish bo‘yicha o‘qitish.
3. Raqamli xavfsizlik va shaxsiy ma’lumotlarni himoya qilishni targ‘ib qilish.
Internetdagi xavfsizlik qoidalarini tushuntirish
– odamlar phishing, zararli dasturlar va
shaxsiy ma’lumotlar o‘g‘irlanishidan qanday himoyalanish kerakligini bilishlari kerak.
Kuchli parollar yaratish va ikki faktorli autentifikatsiyani qo‘llash
– oddiy
foydalanuvchilar uchun amaliy maslahatlar berish.
Shaxsiy hayotni himoya qilish bo‘yicha tushuntirish ishlari
– qanday ma’lumotlarni
ijtimoiy tarmoqlarda oshkor qilish mumkin emasligi haqida ommaviy ma’lumot berish.
4. Ommaviy axborot vositalari va ta’lim tizimi orqali targ‘ibot qilish.
Televizor va radioda mediasavodxonlik bo‘yicha ko‘rsatuvlar va eshittirishlar berish
–
katta yoshdagi aholiga axborotdan to‘g‘ri foydalanish bo‘yicha bilim berish.
Maktab va oliygohlarda mediasavodxonlik darslarini joriy etish
– yoshlarni erta yoshdan
mediasavodxonlikka o‘rgatish.
`
25
Internet platformalarida bepul kurslar tashkil qilish
– YouTube, Telegram, Facebook kabi
platformalarda sodda va tushunarli tillarda mediasavodxonlik bo‘yicha video darslar yaratish.
5. Interaktiv metodlarni qo‘llash.
O‘yin va testlar orqali o‘qitish
– aholiga mediasavodxonlik bo‘yicha interaktiv
viktorinalar, o‘yinlar va onlayn testlar taklif qilish.
Mashhur blogerlar va ta’sirchan shaxslar orqali targ‘ib qilish
– ijtimoiy tarmoqlardagi
yetakchilar orqali mediasavodxonlikning ahamiyati haqida ma’lumot berish.
Fake va haqiqatni ajratish bo‘yicha misollar keltirish
– hayotiy misollar orqali aholiga
yolg‘on xabarlarni qanday aniqlash mumkinligini tushuntirish.
Aholi orasida mediasavodxonlikni oshirish uchun tanqidiy fikrlashni rivojlantirish,
ommaviy tadbirlar tashkil qilish, raqamli xavfsizlikni mustahkamlash, ta’lim tizimida
mediasavodxonlikni targ‘ib qilish va interaktiv metodlardan foydalanish zarur. Bu chora-
tadbirlar orqali jamiyatda dezinformatsiya va soxta xabarlarning oldini olish, axborotni ongli
ravishda iste’mol qilish madaniyatini shakllantirish mumkin.
Natija.
O‘zbekiston Respublikasida mediasavodxonlikni rivojlantirish va axborot
madaniyatini oshirishga qaratilgan bir qator chora-tadbirlar amalga oshirilmoqda. 2025-yilda
O‘zbekiston Respublikasida mediasavodxonlikni oshirish va axborot madaniyatini
rivojlantirishga qaratilgan bir qator chora-tadbirlar amalga oshirilmoqda. Ushbu sa’y-
harakatlar quyidagi yo‘nalishlarni o‘z ichiga oladi:
1.
Ta’lim tizimida mediasavodxonlikni joriy etish.
Maktab ta’limida
–
2021-2022 o‘quv yilidan boshlab, umumiy o‘rta ta’lim
muassasalarining 10-11-sinf o‘quvchilari uchun "Tarbiya" darsligiga "Media savodxonlik"
bo‘limi kiritildi. Bu orqali o‘quvchilarga axborotni tahlil qilish, soxta xabarlarni aniqlash va
ishonchli manbalarni ajratish ko‘nikmalari o‘rgatilmoqda.
Oliy ta’lim muassasalarida
–
Respublikaning bir qancha oliy ta’lim muassasalarida,
ayniqsa jurnalistika fakultetlari va yo‘nalishlarida, mediasavodxonlik bo‘yicha maxsus darslar
o‘tilmoqda.
2025-yilgi Davlat dasturi loyihasida ta’lim tizimini takomillashtirish bo‘yicha amaliy
chora-tadbirlar belgilangan. Bu jarayonda mediasavodxonlikni o‘quv dasturlariga integratsiya
qilish orqali o‘quvchilarning axborotni tahlil qilish va undan to‘g‘ri foydalanish ko‘nikmalarini
oshirish ko‘zda tutilgan. [5]
2.
Ma’naviy-ma’rifiy targ‘ibot ishlarini kuchaytirish.
“Ma’rifat” targ‘ibotchilar jamiyati
–
mamlakatimizda amalga oshirilayotgan ijtimoiy-iqtisodiy islohotlar, qabul qilinayotgan qonun
hujjatlari va davlat dasturlarining mazmun-mohiyatini aholiga yetkazish maqsadida "Ma’rifat"
targ‘ibotchilar jamiyati shakllantirildi. Ushbu jamiyat keng jamoatchilik, olimlar,
mutaxassislar va ijodkor ziyolilarni jalb etgan holda, mediasavodxonlikni oshirishga
qaratilgan targ‘ibot ishlarini tizimli va izchil amalga oshirmoqda.
3.
Yoshlar orasida mediasavodxonlikni rivojlantirish loyihalari.
“QLEVER Asia” loyihasi
–
Markaziy Osiyoda, jumladan O‘zbekistonda, mediasavodxonlik va axborot xavfsizligini
oshirishga qaratilgan ushbu loyiha turli ma’rifiy dasturlar va interaktiv o‘yinlar orqali yoshlar
orasida tanqidiy fikrlash qobiliyatini rivojlantirishga yo‘naltirilgan.
4.
Innovatsion rivojlanish strategiyasi doirasida mediasavodxonlikni qo‘llab-quvvatlash.
O‘zbekiston Respublikasining innovatsion rivojlanish strategiyasini 2024-2025-yillarda
`
26
amalga oshirish bo‘yicha “Yo‘l xaritasi”da innovatsion infratuzilma subyektlari tarmog‘ini
shakllantirish orqali startap tashabbuslarni qo‘llab-quvvatlash va yirik hajmli ishlab
chiqarishni tashkil etish nazarda tutilgan. Bu jarayonda mediasavodxonlikni oshirishga
qaratilgan texnologik yechimlar va dasturlarni rivojlantirish ham qo‘llab-quvvatlanadi.
5.
Jamoat xavfsizligini ta’minlash doirasida axborot madaniyatini oshirish.
Mahallalarda
xavfsiz muhit yaratish
-
2025-yilda respublika mahallalarida xavfsiz muhitni yaratish va
huquqbuzarliklarning barvaqt oldini olish tizimi samaradorligini oshirish bo‘yicha chora-
tadbirlar amalga oshirilmoqda. Bu jarayonda aholining huquqiy ongi va ijtimoiy faolligini
oshirish bilan birga, mediasavodxonlikni rivojlantirish ham muhim ahamiyat kasb etadi. [6]
6.
Davlat dasturlarida mediasavodxonlikni targ‘ib qilish.
"O‘zbekiston – 2030"
strategiyasi doirasida chora-tadbirlar
.
2025-yilgi Davlat dasturi loyihasida ijtimoiy-iqtisodiy,
davlat boshqaruvi, sud-huquq, xavfsizlik va tashqi siyosat yo‘nalishlarida keng ko‘lamli
islohotlar nazarda tutilgan. Ushbu islohotlar doirasida mediasavodxonlikni oshirishga
qaratilgan tadbirlar ham amalga oshirilishi rejalashtirilgan.[5]
Xulosa va takliflar
. O‘zbekiston Respublikasida mediasavodxonlikni oshirish bo‘yicha
ta’lim tizimida yangi dasturlarni joriy etish, ma’naviy-ma’rifiy targ‘ibot ishlarini kuchaytirish,
yoshlar uchun maxsus loyihalarni amalga oshirish va ilmiy tadqiqotlarni rivojlantirish
kabi
keng qamrovli chora-tadbirlar amalga oshirilmoqda.
2025-yilda O‘zbekiston Respublikasida
mediasavodxonlikni oshirish bo‘yicha ta’lim tizimini takomillashtirish, yoshlar uchun maxsus
loyihalarni amalga oshirish, innovatsion rivojlanish strategiyasini amalga oshirish, jamoat
xavfsizligini ta’minlash va davlat dasturlarida mediasavodxonlikni targ‘ib qilish kabi keng
qamrovli chora-tadbirlar amalga oshirilmoqda. Ushbu sa’y-harakatlar jamiyatda axborotni
ongli va tanqidiy qabul qilish madaniyatini shakllantirishga xizmat qiladi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Abdullaeva, G.
Mediasavodxonlik: Teoriya va amaliyot
. 2016.
2.
Leu, D. J., Forzani, E., and Kennedy, C. "The Role of Technology in Literacy Education."
Journal of Literacy Research
, vol. 46, no. 4, 2014, pp. 456-478.
3.
Mackey, T. P., and Jacobson, T. E. "Digital Literacy and Learning: A Review of the
Literature."
The Journal of Educational Multimedia and Hypermedia
, vol. 20, no. 2, 2011, pp.
73-95.
4.
Raximova, S.
Informatika ta’limida axborot texnologiyalari va mediasavodxonlik
. 2018.
5.
Mahmudjanovna, Yahyokhonova Muhiba. "Increasing the Effectiveness of the Learning
Process for the Use of Information and Communication Technologies." Academicia Globe 2.04
(2021): 206-211.
6.
Maxmudjonovna, Yaxiyaxonova Muhiba. "Bulutli texnologiyalarning xususiyatlari,
afzalliklari va kamchiliklari." Science Promotion 8 (2024): 228-233.
7.
Axmadova, Zahro, Malika Nurullayeva, and Muxiba Yaxiyaxonova. "SUNʻIY INTELLEKT
VA EKSPERT TIZIM TUSHUNCHALARI. EKSPERT TIZIMLARINING INSTRUMENTAL
VOSITALARI. EKSPERT TIZIMLARIDA BILIMLARNI TASHKIL QILISH." Педагогика и
`
27
психология в современном мире: теоретические и практические исследования 4.1
(2025): 58-61.
8.
Safaraliyev, Ergash, Malika Nurullayeva, and Muxiba Yaxiyaxonova. "SMM
PLATFORMALARI BILAN TANISHISH: YOUTUBE SAYTI." Молодые ученые 3.2 (2025): 27-32.
9.
Toshbadalova, Sevinch, Malika Nurullayeva, and Muxiba Yaxiyaxonova. "IOT (INTERNET
OF THINGS) TEXNOLOGIYALAR." Молодые ученые 3.2 (2025): 33-38.
10.
Qobilova, Gulchiroy, Marjona Yusupova, and Muxiba Yaxiyaxonova. "Bioinformatikada
genomik maʻlumotlar tahlili va amaliyoti." Zamonaviy dunyoda fan va texnologiya 3 (2024):
95-98.
11.
Xudoyqulova, D., and M. Yaxiyaxonova. "Bulutli texnologiyalar va ularning
afzalliklari." Models and methods in modern science 3.6 (2024): 155-163.
12.
Normuroda, Sadoqat, and Shaxina Asadova. "RAQAMLI IQTISODIYOT SHAROITIDA
IJTIMOIY VA IQTISODIY JARAYONLARNI RIVOJLANTIRISHNING USULLARI." Наука и
технология в современном мире 3.14 (2024): 25-29.
13.
Normurodova, Sadoqat, Gulshoda Ismatullayeva, and Shaxina Asadova. "AXBOROT BO
‘LIMINI O ‘QITISH METODIKASI." Прикладные науки в современном мире: проблемы и
решения 4.2 (2025): 76-79.
14.
Normurodova, Sadoqat, Dilshod Xolyorov, and Shaxina Asadova. "MATN VA GRAFIK
MUHARRIRLARI BO ‘LIMINI O ‘QITISH METODIKASI." Наука и инновация 3.4 (2025): 125-
127.
15.
Xoliqulovna, Normurodova Sadoqat, and Abdiroxmonova Zahro. "ZAMONAVIY DARS VA
DARS TAHLILLINI OʻTKAZISHGA NISBATAN YONDASHUVLAR." Uz Conferences. Vol. 1. No. 9.
2025.
16.
Xoliqulovna, Normurodova Sadoqat. "MA’LUMOTLAR BAZASI BO ‘LIMINI O ‘QITISH
METODIKASI." Uz Conferences. Vol. 1. No. 9. 2025.
17.
Shuxratovich, Akbar Kodirov. "The importance and advantages of using information
technologies in education."
Galaxy International Interdisciplinary Research Journal
10.1
(2022): 46-50.
18.
Shuxratovich, Kodirov Akbar, Choriyeva Xursanoy Xusanovna, and Mirqobilov Bekzod
Abdulla o’g’li. "O’RTA TA’LIM MAKTABLARNING BOSHLANG’ICH TA’LIM SINFLARIDA
INFORMATIKA VA AXBOROT TEXNOLOGIYALARI FANINI O’QITISHDA MUAMMO, YECHIM VA
TAKLIFLAR."
Journal of new century innovations
43.4 (2023): 96-98.
19.
Shuxratovich, Kodirov Akbar. "KATTA MA’LUMOT BAZALARINI PARALLEL ISHLOV
BERISH USULLARINI VA MODELLARINI O’RGANISH."
Journal of new century innovations
43.4
(2023): 93-95.
20.
Shuxratovich, Kodirov Akbar. "VATANIMIZDA VENDING NUSXALASH MASHINASINI
AMALDA QO’LLASHNING SAMARADORLIGI."
Journal of new century innovations
43.4 (2023):
90-92.
