`
170
ZAMONAVIY KOMPYUTERLAR BO’LIMINI O’QITISH METODIKASI
Rajabova Moxinur Mirkomil qizi
SHDPI MI-4-kurs talabasi
Yaxiyaxonova Muxiba Maxmudjonovna
SHDPI Matematika va TAT kafedrasi katta o‘qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15395296
Annotatsiya:
Ushbu maqola zamonaviy kompyuterlar bo‘limini o‘qitish metodikasining
samaradorligini tahlil qiladi. Maqolada an’anaviy va innovatsion o‘qitish metodlarining o‘zaro
ta’siri, kompyuter fanlarini o‘rgatishda yuzaga keladigan asosiy muammolar va ularni yechish
uchun takliflar ko‘rib chiqilgan. Asosiy e’tibor zamonaviy metodlar, masalan, loyiha asosida
o‘qitish, muammoli yondashuv, flipped learning, STEAM yondashuvi va raqamli
platformalarning dars jarayonida qo‘llanilishiga qaratilgan. Shuningdek, o‘qituvchilarning
metodik tayyorgarligi, zamonaviy texnologiyalardan foydalanish ko‘nikmalari va
o‘quvchilarda mustaqil fikrlash, ijodiy yondashuvni rivojlantirishning ahamiyati ta’kidlanadi.
Maqolada shuningdek, o‘quvchilarning texnologik tayyorgarligini zamonaviy talablar asosida
shakllantirishga yo‘naltirilgan tavsiyalar berilgan. Ushbu tadqiqot, kompyuter fanlarini
o‘qitishda metodik yondashuvlarni yangilash, o‘quvchilarning amaliy ko‘nikmalarini oshirish
hamda o‘qituvchilarning professionallik darajasini takomillashtirish zarurligini ko‘rsatadi.
Kalit so‘zlar:
kompyuter fanlari, o‘qitish metodikasi, innovatsion metodlar, loyiha
asosida o‘qitish, muammoli o‘qitish, flipped learning, STEAM yondashuvi, raqamli
texnologiyalar, ta’lim tizimi, o‘quvchilarning kompetensiyasi
.
KIRISH.
Bugungi kunda axborot texnologiyalari sohasining jadal rivojlanishi har bir soha
vakilidan, ayniqsa, ta’lim tizimidan, zamonaviy kompyuter texnologiyalarini chuqur
o‘rgatishni talab qilmoqda. Zamonaviy kompyuterlar – bu faqat texnik qurilmalar emas, balki
keng qamrovli dasturiy ta’minot, tarmoqlar, bulutli texnologiyalar, sun’iy intellekt,
kiberxavfsizlik kabi yo‘nalishlarni o‘z ichiga olgan murakkab axborot tizimlaridir. Shuning
uchun ham zamonaviy kompyuterlar bo‘limini o‘qitish nafaqat mavjud bilimlarni uzatish,
balki o‘quvchilarni zamonaviy texnologiyalar bilan ishlashga o‘rgatish, ularning kreativ
fikrlashini rivojlantirish va muammolarni hal qilish ko‘nikmalarini shakllantirishni ham
nazarda tutadi.
Zamonaviy ta’lim jarayonida kompyuterlar bo‘limini o‘qitish metodikasi alohida o‘rin
egallaydi. Bu metodika o‘quvchilarning yosh va bilim darajasiga mos ravishda o‘qitish
usullarini tanlash, fanlararo bog‘liqlikni ta’minlash, nazariy bilimlarni amaliy mashg‘ulotlar
bilan uyg‘unlashtirish, zamonaviy texnologik vositalar – multimedia, interaktiv doskalar,
virtual laboratoriyalar, simulyator dasturlar va boshqa elektron resurslardan samarali
foydalanishni o‘z ichiga oladi. Shu bilan birga, metodikada mustaqil izlanishga undovchi
topshiriqlar, loyihaviy ta’lim, STEAM yondashuvi, tanqidiy fikrlashni rivojlantiruvchi
mashqlar, muammoli vaziyatlar asosida tashkil etilgan darslar muhim ahamiyat kasb etadi.
Ushbu maqolada zamonaviy kompyuterlar bo‘limini o‘qitish metodikasining dolzarbligi,
ta’lim jarayoniga innovatsion yondashuvlarni tatbiq etish zarurati, o‘quvchilarning
motivatsiyasini oshirish usullari hamda zamonaviy pedagogik texnologiyalarni qo‘llash orqali
o‘quv jarayonining samaradorligini oshirish masalalari tahlil qilinadi. Shuningdek, maqolada
o‘qituvchilarning kasbiy kompetensiyasini rivojlantirish, o‘quv rejalari va dasturlarining
`
171
zamonaviy talablar asosida takomillashtirilishi, baholash mezonlarining yangilanishi kabi
masalalarga ham e’tibor qaratiladi.
Mazkur tadqiqot natijalari asosida zamonaviy kompyuterlar bo‘limini samarali o‘qitish
uchun taklif va tavsiyalar ishlab chiqilishi, ta’lim sifati va samaradorligini oshirishga xizmat
qilishi ko‘zda tutiladi.
Adabiyotlar tahlili.
Seymour Papert o‘zining “Mindstorms” asarida kompyuter
texnologiyalarining bolalar tafakkurini rivojlantirishdagi roliga urg‘u beradi. U
konstruktivistik yondashuvni ilgari suradi va o‘quvchilarni faol ishtirok etuvchi sifatida
tasvirlaydi: “The role of the teacher is not to transmit knowledge but to create the conditions
for invention” (Papert, 1980). Bu yondashuv zamonaviy kompyuterlar bo‘limini o‘qitishda
loyihaviy ishlarga, muammoli vaziyatlarga asoslangan o‘qitish usullarining dolzarbligini
tasdiqlaydi.[1]
Mishra va Koehler tomonidan ishlab chiqilgan TPACK (Technological Pedagogical
Content Knowledge) modeli o‘qituvchilarning texnologik, pedagogik va mazmuniy bilimlarini
uyg‘un holda qo‘llash zarurligini asoslaydi: “Teachers need to understand not just the subject
matter they teach, but also how the technology can help students learn that subject matter
more effectively”.[2]
Bu model zamonaviy kompyuterlar bo‘limida o‘qituvchining ko‘p qirrali roli –
texnologiya bilimdoni, metodist va fan eksperti sifatida shakllanishini ko‘rsatadi.
Professor X. To‘xtasinov axborot texnologiyalaridan samarali foydalanish orqali o‘qitish
samaradorligini oshirish masalasini chuqur o‘rganadi. U shunday deydi: “Zamonaviy axborot
texnologiyalari o‘quv jarayonining interfaol, mustaqil va ijodiy tashkil etilishiga xizmat qiladi”.
[3]
N. Mamajonovning ilmiy maqolasida zamonaviy pedagogik texnologiyalar – loyihaviy
ta’lim, STEAM yondashuvi va raqamli resurslardan foydalanish tahlil qilinadi: “Bugungi kunda
kompyuter fanlarini o‘qitishda zamonaviy texnologiyalarni qo‘llash o‘quvchilarning darsga
bo‘lgan qiziqishini oshirib, chuqur bilimlarni egallashlariga xizmat qiladi” [4].
Metodlar.
Zamonaviy kompyuterlar bo‘limini o‘qitishda quyidagi ilg‘or pedagogik
metodlardan samarali foydalanish o‘quv jarayonining sifat va samaradorligini oshirishga
xizmat qiladi:
1. Loyihaviy o‘qitish metodi (Project-Based Learning)
Bu metod orqali o‘quvchilar amaliy topshiriqlar – dastur yaratish, veb-sayt ishlab
chiqish, grafik interfeys loyihalash kabi faoliyatlarga jalb qilinadi. Loyiha davomida ular o‘z
ustida mustaqil ishlaydi, jamoada fikr almashadi va ijodiy yondashishni o‘rganadi.
2. Muammoli o‘qitish metodi (Problem-Based Learning)
Bu metodda o‘quvchilarga oldindan tayyorlangan muammoli vaziyat taqdim etiladi
(masalan, kompyuter tizimidagi nosozlikni aniqlash). O‘quvchi o‘z bilim va tajribasiga
tayangan holda ushbu muammoni hal qilishga urinadi. Bu metod analitik va tanqidiy
fikrlashni rivojlantiradi.
3. Interaktiv metodlar
Savol-javob, “aql charxi”, klaster, testlar, fikr almashish (debate) kabi shakllarda tashkil
etiladi. Interaktiv metodlar o‘quvchilarni darsga faol jalb etadi va ularning bilimlarni
mustahkamlashiga xizmat qiladi.
`
172
4. Flipped Learning (Ag‘darilgan sinf metodi)
Bu yondashuvda o‘quvchilar nazariy bilimlarni uyda (video, maqola orqali) o‘rganib
chiqadilar, darsda esa asosan amaliyot bajaradilar. Ushbu metod orqali o‘qituvchi vaqtni
samarali taqsimlaydi va darsda individual yondashuvni qo‘llay oladi.
5.
Simulyatsiya va modellashtirish
Zamonaviy dasturiy vositalar yordamida real tizimlar (operatsion tizim, tarmoqlar,
ma’lumotlar bazasi) model qilinadi. Bu orqali o‘quvchilar nazariy tushunchalarni amalda
sinab ko‘rish imkoniga ega bo‘ladi.
6. STEAM yondashuvi.
Kompyuter fanini boshqa sohalar – matematika, fizika, muhandislik va san’at bilan
integratsiyalab o‘rgatish orqali kompleks muammolarni hal qilishga yo‘naltiriladi. Bu metod
ijodiy va tizimli fikrlashni rivojlantiradi.
7. Raqamli vositalar asosida ta’lim
Google Classroom, Moodle, Scratch, Code.org, Python muhitlari, Arduino platformalari
kabi zamonaviy raqamli vositalar orqali o‘quv jarayoni tashkil etiladi. Bu metod
o‘quvchilarning raqamli savodxonligini oshiradi va mustaqil ishlash ko‘nikmasini
shakllantiradi.
Natija.
Bugungi raqamli asrda kompyuter texnologiyalarining ta’limdagi o‘rni kundan
kunga ortib bormoqda. Shu sababli zamonaviy kompyuterlar bo‘limini o‘qitish metodikasini
takomillashtirish dolzarb masala sifatida qaralmoqda. Tadqiqotlar va amaliy tajribalar asosida
shuni ta’kidlash mumkinki, an’anaviy o‘qitish usullari zamonaviy talab va ehtiyojlarga to‘liq
javob bera olmayapti. Bu esa o‘qitish jarayoniga yangi metodlarni, innovatsion
texnologiyalarni, raqamli vositalarni integratsiya qilish zaruratini yuzaga keltirmoqda.
Loyihaviy o‘qitish, muammoli yondashuv, interaktiv metodlar, STEAM yondashuvi,
flipped learning (ag‘darilgan sinf), raqamli platformalar va simulyatsiya uslublari kabi
metodlar zamonaviy kompyuterlar bo‘limini o‘qitishda samaradorlikni oshirishda muhim
ahamiyat kasb etmoqda. Bu metodlar o‘quvchilarning mustaqil fikrlashi, tanqidiy yondashuvi,
ijodkorligi va amaliy ko‘nikmalarini rivojlantiradi. Ayniqsa, loyiha asosida o‘qitish orqali
o‘quvchilar real hayotdagi muammolarni hal qilishga tayyorlanadi, dasturlash, algoritmlarni
tuzish, tarmoq tizimlarini modellashtirish kabi amaliy mashg‘ulotlar orqali chuqur bilimga
ega bo‘ladi.
`
173
Raqamli platformalar – Google Classroom, Moodle, Scratch, Python muhitlari, Arduino va
boshqa elektron vositalar yordamida dars o‘tilganda o‘quvchilarning darsga bo‘lgan qiziqishi
va faol ishtiroki oshadi. Shu bilan birga, o‘qituvchi ham doimiy ravishda o‘z ustida ishlashi,
texnologik va metodik bilimlarini yangilab borishi zarur. O‘qituvchining roli faqat bilim
beruvchi emas, balki o‘rgatuvchi, yo‘naltiruvchi, motivatsiya beruvchi va innovatsion
jarayonlarni boshqaruvchi sifatida ko‘zda tutiladi.
Yuqorida keltirilgan metodlar asosida ta’lim jarayonini tashkil etish orqali nafaqat
zamonaviy kompyuter bilimlariga ega, balki muammoli vaziyatda to‘g‘ri qaror qabul qila
oladigan, jamoaviy ishlash ko‘nikmasiga ega, ijodiy fikrlovchi va texnologik jihatdan savodli
yoshlarni tayyorlash imkoniyati yaratiladi. Shu boisdan, zamonaviy kompyuterlar bo‘limini
o‘qitishda ilg‘or metodik yondashuvlarni keng joriy etish va ularni takomillashtirib borish
muhim vazifa bo‘lib qolmoqda.
Muhokama.
Zamonaviy kompyuterlar bo‘limini o‘qitish metodikasini shakllantirish va
takomillashtirish bugungi ta’lim tizimi oldida turgan muhim vazifalardan biridir. Kompyuter
texnologiyalari sohasining tezkor rivojlanishi ta’lim mazmuni va shakllariga ham bevosita
ta’sir ko‘rsatmoqda. An’anaviy o‘qitish usullari, ya’ni ma’ruzalar, oddiy tushuntirish va
ko‘rgazmali materiallardan foydalanish bugungi o‘quvchilar ehtiyojini to‘liq qondira
olmayapti. Bu esa metodikani zamon talablari asosida qayta ko‘rib chiqishni, o‘quvchilarning
faolligini oshiruvchi, ularni mustaqil izlanishga yo‘naltiruvchi interaktiv va innovatsion
yondashuvlarni qo‘llashni taqozo etadi.
Tadqiqot davomida aniqlanishicha, loyiha asosida o‘qitish, muammoli o‘qitish, raqamli
texnologiyalar yordamida dars tashkil etish, simulyatsiya va modellashtirish kabi metodlar
kompyuter bo‘limining samarali o‘qitilishini ta’minlaydi. Bu metodlar orqali o‘quvchilar
nafaqat nazariy bilimga ega bo‘ladilar, balki amaliy mashg‘ulotlarda ishtirok etib, dasturlash,
algoritmik tafakkur, tizimli yondashuv kabi ko‘nikmalarni egallaydilar. Ayniqsa, Flipped
Learning va STEAM yondashuvi kabi zamonaviy metodlar o‘quvchilarning motivatsiyasini
oshirib, ularda mustaqil ta’lim olishga bo‘lgan ehtiyojni kuchaytiradi.
Shuningdek, o‘qituvchining kasbiy kompetensiyasi, texnologik savodxonligi va metodik
tayyorgarligi ham o‘qitish jarayonining samaradorligiga katta ta’sir ko‘rsatadi. Shu bois,
o‘qituvchilarning doimiy malaka oshirishi va zamonaviy metodik yondashuvlarni chuqur
o‘rganishi muhim hisoblanadi. Muhokamalar asosida shuni ta’kidlash mumkinki, zamonaviy
kompyuterlar bo‘limini o‘qitishda yangicha metodlarni qo‘llash ta’lim sifatini sezilarli
darajada oshiradi.
Xulosa va takliflar.
Yuqoridagi tahlil va mulohazalar asosida xulosa qilish mumkinki,
zamonaviy kompyuterlar bo‘limini samarali o‘qitish uchun an’anaviy usullardan voz kechib,
o‘quvchilarning faoliyatini kuchaytiruvchi, kreativ fikrlashini rivojlantiruvchi, zamonaviy
texnologiyalar asosida tashkil etilgan metodik yondashuvlar muhim ahamiyat kasb etadi.
Ta’lim jarayoniga innovatsion metodlar – loyiha asosida o‘qitish, muammoli yondashuv,
flipped learning, STEAM integratsiyasi, modellashtirish va simulyatsiya, raqamli vositalardan
foydalanish kabilarni joriy etish o‘quvchilarda nafaqat bilim, balki amaliy ko‘nikmalar va
kompetensiyalarni shakllantiradi.
Shu asosda quyidagi takliflarni ilgari surish mumkin:
`
174
Kompyuter fanlarini o‘qitishda loyihaviy va muammoli o‘qitish metodlariga ustuvor
o‘rin berish, chunki bu yondashuvlar orqali o‘quvchilarda mustaqil fikrlash va
amaliyotga tayyorlik shakllanadi.
Dars jarayonlariga raqamli ta’lim platformalari va dasturiy muhitlarni keng joriy etish
(masalan: Scratch, Python, Arduino, Google Classroom), bu o‘quvchilarni amaliy
faoliyatga yaqinlashtiradi.
O‘qituvchilar uchun zamonaviy metodika va axborot texnologiyalariga oid muntazam
malaka oshirish kurslarini tashkil etish, bu ularning kasbiy kompetensiyasini oshiradi.
Ta’lim jarayoniga fanlararo integratsiyani tatbiq etish, ya’ni kompyuter fanini boshqa
fanlar (matematika, fizika, dizayn) bilan bog‘lab o‘qitish orqali tizimli fikrlashni
rivojlantirish.
Simulyatsiya, virtual laboratoriyalar va vizual dasturlar asosida darslarni tashkil qilish,
bu abstrakt tushunchalarni osonroq o‘zlashtirishga yordam beradi.
Baholash tizimini ham zamonaviylashtirish, ya’ni reyting, elektron test, loyiha asosida
baholash kabi usullardan foydalanish lozim.
Ushbu
takliflar
zamonaviy
kompyuterlar
bo‘limini
o‘qitish
metodikasini
takomillashtirish va o‘quvchilarning texnologik tayyorgarligini zamon talablari asosida
shakllantirishga xizmat qiladi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Jonassen, David H.
Learning to Solve Problems: A Handbook for Designing Problem-
Solving Learning Environments
. Routledge, 2019.
2.
Anderson, Chris.
Makers: The New Industrial Revolution
. Crown Business, 2012.
3.
Qosimov, T. M.
Kompyuter fanlarini o'qitish metodikasi
. Toshkent, O'quvchi, 2018.
4.
Karimov, I. A.
Zamonaviy ta'limda informatika o'qitish metodlari
. Tashkent: Uzbekistan
National Publishing House, 2016.
5.
Mahmudjanovna, Yahyokhonova Muhiba. "Increasing the Effectiveness of the Learning
Process for the Use of Information and Communication Technologies." Academicia Globe 2.04
(2021): 206-211.
6.
Maxmudjonovna, Yaxiyaxonova Muhiba. "Bulutli texnologiyalarning xususiyatlari,
afzalliklari va kamchiliklari." Science Promotion 8 (2024): 228-233.
7.
Axmadova, Zahro, Malika Nurullayeva, and Muxiba Yaxiyaxonova. "SUNʻIY INTELLEKT
VA EKSPERT TIZIM TUSHUNCHALARI. EKSPERT TIZIMLARINING INSTRUMENTAL
VOSITALARI. EKSPERT TIZIMLARIDA BILIMLARNI TASHKIL QILISH." Педагогика и
психология в современном мире: теоретические и практические исследования 4.1
(2025): 58-61.
8.
Safaraliyev, Ergash, Malika Nurullayeva, and Muxiba Yaxiyaxonova. "SMM
PLATFORMALARI BILAN TANISHISH: YOUTUBE SAYTI." Молодые ученые 3.2 (2025): 27-32.
9.
Toshbadalova, Sevinch, Malika Nurullayeva, and Muxiba Yaxiyaxonova. "IOT (INTERNET
OF THINGS) TEXNOLOGIYALAR." Молодые ученые 3.2 (2025): 33-38.
`
175
10.
Qobilova, Gulchiroy, Marjona Yusupova, and Muxiba Yaxiyaxonova. "Bioinformatikada
genomik maʻlumotlar tahlili va amaliyoti." Zamonaviy dunyoda fan va texnologiya 3 (2024):
95-98.
11.
Xudoyqulova, D., and M. Yaxiyaxonova. "Bulutli texnologiyalar va ularning
afzalliklari." Models and methods in modern science 3.6 (2024): 155-163.
12.
Normuroda, Sadoqat, and Shaxina Asadova. "RAQAMLI IQTISODIYOT SHAROITIDA
IJTIMOIY VA IQTISODIY JARAYONLARNI RIVOJLANTIRISHNING USULLARI." Наука и
технология в современном мире 3.14 (2024): 25-29.
13.
Normurodova, Sadoqat, Gulshoda Ismatullayeva, and Shaxina Asadova. "AXBOROT BO
‘LIMINI O ‘QITISH METODIKASI." Прикладные науки в современном мире: проблемы и
решения 4.2 (2025): 76-79.
14.
Normurodova, Sadoqat, Dilshod Xolyorov, and Shaxina Asadova. "MATN VA GRAFIK
MUHARRIRLARI BO ‘LIMINI O ‘QITISH METODIKASI." Наука и инновация 3.4 (2025): 125-
127.
15.
Xoliqulovna, Normurodova Sadoqat, and Abdiroxmonova Zahro. "ZAMONAVIY DARS VA
DARS TAHLILLINI OʻTKAZISHGA NISBATAN YONDASHUVLAR." Uz Conferences. Vol. 1. No. 9.
2025.
16.
Xoliqulovna, Normurodova Sadoqat. "MA’LUMOTLAR BAZASI BO ‘LIMINI O ‘QITISH
METODIKASI." Uz Conferences. Vol. 1. No. 9. 2025.
17.
Shuxratovich, Akbar Kodirov. "The importance and advantages of using information
technologies in education."
Galaxy International Interdisciplinary Research Journal
10.1
(2022): 46-50.
18.
Shuxratovich, Kodirov Akbar, Choriyeva Xursanoy Xusanovna, and Mirqobilov Bekzod
Abdulla o’g’li. "O’RTA TA’LIM MAKTABLARNING BOSHLANG’ICH TA’LIM SINFLARIDA
INFORMATIKA VA AXBOROT TEXNOLOGIYALARI FANINI O’QITISHDA MUAMMO, YECHIM VA
TAKLIFLAR."
Journal of new century innovations
43.4 (2023): 96-98.
19.
Shuxratovich, Kodirov Akbar. "KATTA MA’LUMOT BAZALARINI PARALLEL ISHLOV
BERISH USULLARINI VA MODELLARINI O’RGANISH."
Journal of new century innovations
43.4
(2023): 93-95.
20.
Shuxratovich, Kodirov Akbar. "VATANIMIZDA VENDING NUSXALASH MASHINASINI
AMALDA QO’LLASHNING SAMARADORLIGI."
Journal of new century innovations
43.4 (2023):
90-92.
