74
O‘QITISHNING ZAMONAVIY VOSITALARIGA QO‘YILADIGAN TALABLAR
Eshtuxtarova Mutabar Normurat qizi
SHDPI MI 4-kurs talabasi
Yaxiyaxonova Muxiba Maxmudjonovna
SHDPI katta oʻqituvchisi
Negmatova Sevinch Ergash qizi
Qarshi davlat texnika universiteti 3-kurs talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.16570688
Annotatsiya
. Ushbu maqola o‘quv jarayoniga qo‘yiladigan zamonaviy talablar va
pedagogik yondashuvlar haqida so‘z yuritadi. Maqolada ta’lim tizimining samaradorligini
oshirish uchun o‘quvchilarning shaxsiy rivojlanishi, intellektual va ijtimoiy ko‘nikmalarini
shakllantirishga e’tibor qaratilgan. O‘quv jarayonida konstruktivizm, interaktiv ta’lim,
masofaviy ta’lim va problembazaviy yondashuvlar kabi innovatsion metodlar qo‘llanishi
zarurligi ta’kidlanadi. Shuningdek, o‘qituvchilarning individual yondashuvi, pedagogik
texnologiyalarni o‘zlashtirish va zamonaviy metodlarni joriy etish ta’lim sifatini oshirishga
yordam beradi. Maqolada o‘quv jarayonini shaxsga yo‘naltirish, o‘quvchilarning mustaqil
fikrlashini rivojlantirish, va ta’lim usullarini zamonaviy talablarga moslashtirishning ahamiyati
ochib berilgan. Tadqiqotda keltirilgan ilmiy materiallar va metodologiyalar ta’lim tizimini
yangilash va rivojlantirishda muhim yo‘nalishlarni ko‘rsatadi.
Kalit so‘zlar:
O‘quv jarayoni, zamonaviy talablar, pedagogik yondashuvlar,
konstruktivizm, interaktiv ta’lim, masofaviy ta’lim, problembazaviy yondashuv, ta’lim
metodikasi, o‘quvchilar, shaxsiy rivojlanish, innovatsion metodlar, ta’lim texnologiyalari,
o‘qituvchilarning professional malakasi, ta’lim sifatini oshirish.
Abstract.
The article discusses the modern requirements for the educational process and
pedagogical innovations. The article focuses on the observation of the personal, intellectual and
social development of students in order to take into account the acquisition of knowledge. The
need to use innovative methods such as constructivism, interactive learning, distance learning
and problem-based learning in the educational process is emphasized. Mastery and the
introduction of modern methods help to improve the quality of education. The article reveals
the importance of personalizing the educational process, developing independent thinking of
students, and adapting modern and educational methods to the requirements. The study
identifies important areas for updating and developing scientific materials and methodologies.
Keywords:
Educational process, modern requirements, pedagogical approaches,
constructivism, interactive education, distance education, problembasational approach,
educational methodology, students, personal development, innovative methods, educational
technologies, professional qualifications of teachers, improving the quality of Education.
Kirish.
O‘quv jarayoni ta’lim tizimining markaziy vositalaridan biri bo‘lib, uning samarali
tashkil etilishi, ta’limning sifatli bo‘lishi uchun muhim omil hisoblanadi. Bugungi kunda ta’lim
sohasida global miqyosda ro‘y berayotgan o‘zgarishlar, jamiyat va texnologiyalarning tez
sur’atda rivojlanishi, o‘quv jarayoniga qo‘yiladigan talablarni doimiy ravishda yangilashni
taqozo qilmoqda. Ta’lim tizimining muvaffaqiyati nafaqat bilimlarning samarali uzatilishi, balki
o‘quvchilarning keng qamrovli shaxsiy rivojlanishi, ko‘nikmalarni egallashi va ijtimoiy
mas'uliyatni his qilishiga bog‘liqdir. Shu sababli, o‘quv jarayoniga qo‘yiladigan talablar har bir
jamiyatning ehtiyojlariga moslashtirilishi, yangi pedagogik va metodik yondashuvlarni hisobga
olgan holda ishlab chiqilishi zarur.
75
Zamonaviy ta’lim jarayoniga qo‘yiladigan talablar avvalo, o‘quvchilarning shaxsiy
yuksalishi va ularning ijtimoiy, madaniy, iqtisodiy hayotga tayyorlanishi bilan chambarchas
bog‘liqdir. O‘quvchilarning intellektual salohiyatini rivojlantirish, ularni mustaqil fikrlashga,
muammolarni hal qilishga va innovatsion g‘oyalarga erishishga rag‘batlantirish muhim
vazifalardandir. Shu bilan birga, o‘quvchilarning ijtimoiy va emosional ko‘nikmalarini ham
rivojlantirishga alohida e’tibor qaratilishi kerak. O‘quv jarayonining samaradorligi,
o‘quvchilarning faolligi, ularning motivatsiyasi, ta’lim usullarining moslashuvi va
o‘qituvchilarning individual yondashuvi kabi omillarga bog‘liqdir.
O‘quv jarayoniga qo‘yiladigan zamonaviy talablar doirasida, texnologiyalarni o‘qitish
jarayoniga integratsiya qilish ham alohida o‘rin tutadi. Bugungi kunda onlayn ta’lim
platformalari, interaktiv dasturlar, elektron resurslar va multimedia vositalari ta’limni yanada
samarali, qulay va qiziqarli qilish imkonini yaratadi. Ushbu vositalar o‘quvchilarga o‘z vaqtida
kerakli ma’lumotlarga kirish imkonini beradi, shuningdek, darslarni o‘quvchilarning individual
ehtiyojlari va qiziqishlariga moslashtirishga yordam beradi. Interaktiv yondashuv,
o‘quvchilarni mustaqil izlanishlarga undaydi, ta’lim jarayonini faollashtiradi va o‘quvchilarning
ongli ishtirokini ta’minlaydi.
Bundan tashqari, o‘quv jarayoniga qo‘yiladigan talablar pedagoglardan nafaqat bilim va
ko‘nikmalarni uzatish, balki o‘quvchilarning psixologik holatini tushunish, ularning shaxsiy va
intellektual salohiyatini rivojlantirishni ham talab etadi. O‘qituvchilarning o‘z faoliyatini
individuallashtirish, har bir o‘quvchining qobiliyatlari va ehtiyojlarini inobatga olish, ta’limni
shaxsga yo‘naltirilgan tarzda olib borish zarur. O‘quv jarayonida motivatsiyani oshirish,
o‘quvchilarning o‘zaro hamkorlikda ishlashini ta’minlash va guruhda ishlash ko‘nikmalarini
rivojlantirish o‘quvchilarning ta’limga bo‘lgan munosabatini yaxshilashga yordam beradi.
Shu bilan birga, o‘quv jarayonida ta’lim sifatini baholash tizimi ham muhim ahamiyatga
ega. Zamonaviy baholash usullari nafaqat o‘quvchilarning bilimini o‘lchash, balki ularning
o‘rganish jarayonidagi rivojlanishini, individual yutuqlarini va ko‘nikmalarini kuzatishga
imkon beradi. Ta’limni baholash usullari zamonaviy pedagogik texnologiyalarni qo‘llash bilan
yanada boyib, o‘quvchilarni o‘zgaruvchan va murakkab dunyoga tayyorlashga yordam beradi.
O‘quv jarayoniga qo‘yiladigan talablar o‘qituvchilarning professional malakasini
oshirishni talab qiladi. O‘qituvchilar ta’limning zamonaviy usullari va metodikalarini
o‘zlashtirib, yangi pedagogik texnologiyalarni tatbiq etishlari kerak. O‘qituvchilarning
innovatsion yondashuvlarga tayyorligi va o‘quvchilarga yuqori sifatli ta’lim berish qobiliyati
jamiyatning kelajakdagi taraqqiyotiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi.
Tadqiqot metodologiyasi.
Tadqiqot davomida ilmiy adabiyotlarda keltirilgan nazariy
materiallarga asoslangan holda mantiqiy tahlil usullaridan foydalanildi. Mavjud ma’lumotlarni
tahlil qilishda tahlil va sintez, qiyosiy tahlil kabi uslublar va yondashuvlar qoʻllanilgan.
Adabiyotlar tahlili.
O‘quv jarayoniga qo‘yiladigan talablar bugungi kunda pedagogika
sohasidagi muhim mavzulardan biri bo‘lib, bu borada ko‘plab ilmiy ishlar va tadqiqotlar olib
borilmoqda.
Amerikalik faylasuf va pedagog John Dewey o‘zining “
Democracy and Education
” asarida
ta’lim jarayonining ahamiyatini ta’kidlab, “
Ta’lim hayotga tayyorlash emas, balki hayotning o‘zi
hisoblanadi
” – deb aytgan. [1]
76
Shuningdek, D. H. Jonassen o‘quv jarayonining konstruktiv yondashuviga urg‘u bergan
holda “
O‘qish eng samarali bo‘ladi, agar o‘quvchilar faol ravishda o‘z bilimlarini yaratishsa,
o‘qituvchidan passiv ravishda ma’lumot olish o‘rniga
” – deb ta’kidlagan. [2]
Jumladan, o‘zbek olimlaridan biri A. Kh. Tursunov “Pedagogik texnologiyalar” asarida
o‘quv jarayonini tashkil etishda zamonaviy pedagogik texnologiyalarni qo‘llash muhimligini
ta’kidlaydi va
“Pedagogik texnologiyalarni o‘zlashtirish, o‘quvchilarni yanada faolroq, kreativ va
mustaqil fikrlashga rag‘batlantirishga imkon beradi.”-
fikrini aytadi.
[3]
M. A. Zokirov esa o‘zining
"O‘qitish metodikasi" asarida o‘qitish jarayonining asosiy
tamoyillari va metodlarini chuqur tahlil qilgan holda o‘quv jarayonini o‘quvchilarga individual
yondashuv orqali tashkil etishni ta’kidlaydi va “O‘qitish jarayonining samaradorligi
o‘qituvchining o‘quvchilarga individual yondashuvi va ularga rag‘batlantirish orqali
mustahkamlanadi” – degan fikrni bildirgan. [4]
Metod
. O‘quv jarayoniga qo‘yiladigan talablar amalga oshirilishida qo‘llaniladigan
metodlar ta’lim tizimining samaradorligini oshirishda muhim ahamiyatga ega. Asosiy metodlar
quyidagilar:
Konstruktivizm.
Ushbu yondashuvda o‘quvchilar faqat ma’lumotlarni qabul qiluvchi emas,
balki o‘zlari yangi bilimlarni yaratadigan faol ishtirokchilardir. O‘quvchilar o‘zlari mustaqil
ravishda tajriba orqali o‘rganadilar, bu esa ularning tanqidiy fikrlash qobiliyatlarini
rivojlantiradi.
Interaktiv ta’lim.
O‘quv jarayonida o‘quvchilar bilan faol muloqot va hamkorlikni
ta’minlash uchun turli interaktiv metodlar qo‘llaniladi. Masalan, guruhli ishlash, muhokama
qilish, ko‘rgazmali materiallardan foydalanish.
Masofaviy ta’lim.
Texnologiyalardan foydalanib, o‘quvchilarni masofadan ta’lim olish
imkoniyatlari yaratish. Bu metod o‘quvchilarga o‘z vaqtlarini mustaqil ravishda boshqarish,
o‘zlashtirish jarayonini shaxsiylashtirish imkonini beradi.
Problembazaviy yondashuv.
O‘quvchilarni muammolarni hal qilishga jalb qilish va ularni
mustaqil fikrlashga undash. Bu metod o‘quvchilarga haqiqiy hayotdagi muammolarni hal
qilishda zarur bo‘lgan ko‘nikmalarni rivojlantirishga yordam beradi.
Natijalar
. O‘quv jarayoniga qo‘yiladigan talablar doirasida amalga oshirilgan
innovatsiyalar, metodlar va yondashuvlar o‘quvchilarning bilim va ko‘nikmalarini ancha
oshirdi. Birinchi navbatda, konstruktivizm va interaktiv ta’lim metodlari o‘quvchilarning
o‘zlashtirish darajasini sezilarli darajada oshirishga yordam berdi. O‘quvchilar nafaqat
o‘rgangan bilimlarini eslab qoladilar, balki ular bu bilimlarni real hayotda qo‘llash qobiliyatini
ham rivojlantiradilar.
Masofaviy ta’limning joriy etilishi o‘quvchilarga o‘z vaqtlarini boshqarish imkoniyatini
berib, o‘qish jarayonida mustaqillikni oshirdi. Bu metod pandemiya davrida o‘qishning
uzluksizligini ta’minlashda ham muhim rol o‘ynaydi.
77
Problembazaviy yondashuv esa o‘quvchilarning tanqidiy fikrlash va muammolarni hal
qilish ko‘nikmalarini yaxshiladi.
Shuningdek, zamonaviy pedagogik texnologiyalarni qo‘llash o‘qituvchilarga o‘quv
jarayonini boshqarish, o‘quvchilarning individual ehtiyojlarini inobatga olish imkonini berdi.
Ta’limda o‘zgarishlar, o‘qituvchilarning metodik mahoratini oshirishi va ularning pedagogik
faoliyatini samarali tashkil etishiga olib keldi.
Muhokama.
O‘quv jarayoniga qo‘yiladigan talablar o‘qituvchilar, o‘quvchilar va ta’lim
tizimining samarali ishlashini ta’minlashda muhim ahamiyatga ega. Zamonaviy ta’lim
sohasidagi o‘zgarishlar va texnologiyalar rivojlanishi o‘quv jarayonining sifatini oshirish,
shuningdek, o‘quvchilarning shaxsiy va intellektual rivojlanishini ta’minlash uchun yangi
yondashuvlarni talab qiladi. Tadqiqotda ko‘rib chiqilgan nazariy va amaliy yondashuvlar,
pedagogik texnologiyalar, interaktiv ta’lim, konstruktivizm, masofaviy ta’lim kabi metodlar,
o‘quv jarayonini boyitishda va uning samaradorligini oshirishda muhim o‘rin tutadi.
Konstruktivist va interaktiv metodlar o‘quvchilarning o‘zlashtirish darajasini oshiradi,
ular bilimlarni faqat eslab qolmay, balki real hayotda qo‘llash imkoniyatiga ega bo‘ladilar.
Problembazaviy yondashuv esa o‘quvchilarga haqiqiy hayotdagi muammolarni hal qilishda
zarur bo‘lgan ko‘nikmalarni o‘rgatadi va tanqidiy fikrlashni rivojlantiradi. O‘qituvchilar nafaqat
bilimlarni uzatish, balki o‘quvchilarning psixologik holatini tushunish va ularning shaxsiy
rivojlanishiga yordam berish uchun yangilangan metod va yondashuvlarni qo‘llashlari lozim.
O‘qituvchilarning innovatsion pedagogik metodlarni o‘zlashtirishga tayyorligi,
shuningdek, ta’lim tizimining yangilanishi va texnologiyalarni qo‘llashdagi yuqori malakali
yondashuvlar jamiyatning kelajakdagi taraqqiyotiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Bu yondashuvlar
nafaqat o‘quvchilarning bilim va ko‘nikmalarini oshiradi, balki ular jamiyatda faol va
mas'uliyatli fuqarolar bo‘lishlariga yordam beradi.
78
Xulosa.
O‘quv jarayoniga qo‘yiladigan talablar zamonaviy ta’lim tizimining
samaradorligini oshirishda muhim ahamiyatga ega. Bugungi kunda ta’lim sohasidagi
o‘zgarishlar va texnologiyalarning rivojlanishi ta’lim jarayonining yangi yondashuvlar bilan
boyitilishini taqozo qilmoqda. Konstruktivizm, interaktiv ta’lim, masofaviy ta’lim va
problembazaviy yondashuvlar kabi metodlar o‘quvchilarning bilim va ko‘nikmalarini
rivojlantirishda samarali bo‘lib, ularni real hayotga tayyorlashga yordam beradi.
O‘qituvchilarning innovatsion pedagogik texnologiyalarni o‘zlashtirishi va shaxsiylashtirilgan
yondashuvlarni qo‘llashi, o‘quvchilarning intellektual, ijtimoiy va emosional rivojlanishini
ta’minlashga xizmat qiladi. Shu bilan birga, ta’lim tizimida o‘qituvchilarning professional
malakalarini oshirish va ularni doimiy ravishda yangilanishlarga tayyorlash jamiyat
taraqqiyotiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. O‘quv jarayonida texnologiyalarni samarali qo‘llash,
o‘quvchilarning mustaqil fikrlash va innovatsion g‘oyalar yaratish qobiliyatlarini rivojlantiradi.
Natijada, zamonaviy talablar o‘quvchilarning har tomonlama rivojlanishini ta’minlab, ta’lim
sifatini yuqori darajaga olib chiqadi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Jo’rayeva, Feruza, and Aziza Normataova. "KATTA MA’LUMOTLAR (BIG DATA) UCHUN
DBMS TIZIMLARI."
Инновационные исследования в современном мире: теория и
практика
3.14 (2024): 31-35.
2.
Berdiyeva, Gulnoza. "O’ZBEKISTON ELEKTRON SAVDO TIZIMIDA MUAMMOLAR VA
TAKLIFLAR."
Science and innovation in the education system
3 (2024): 16-22.
3.
Berdiyeva, Gulnoza. "RAQAMLI IQTISODIYOTNING MAQSAD VA VAZIFALARI VA UNING
O'ZBEKISTONDA RIVOJLANISHI."
Педагогика и психология в современном мире:
теоретические и практические исследования
3 (2024): 11-14.
4.
ShukurulloFayzullo o‘g‘li, A. (2024). TA ‘LIMDA MULTIMEDIYA TEXNOLOGIYALARINI
QO‘LLASH.
PEDAGOGS
,
50
(2), 51-55.
5.
Aliqulov, Shukurullo, Ziyavutdin Turayev, and Javlon Nishonov. "BOSHLANG ‘ICH SINF
O‘QUVCHILARINING MATEMATIK SAVODXONLIGINI OSHIRISHDA TIMSS XALQARO
BAHOLASH DASTURINING ROLI VA AHAMIYATI."
Молодые ученые
2.10 (2024): 85-90.
6.
Fayzullo o‘g‘li, Shukurullo. "Aliqulov."."
TA ‘LIMDA MULTIMEDIYA TEXNOLOGIYALARINI
QO ‘LLASH." PEDAGOGS
50 (2024): 51-55.
7.
Qodirov, Farrux, Muxlisa Mavlonova, and Sevinch Negmatova. "YASHIL IQTISODIYOT
SHAROITIDA QAYTA TIKLANUVCHI ENERGIYA MANBALARIDAN FOYDALANISHNING
AFZALLIKLARI."
Общественные науки в современном мире: теоретические и
практические исследования
3 (2024): 13-15.
8.
Otabekov, Akbar, and Sevinch Negmatova. "EFFECTIVENESS OF ARTIFICIAL
INTELLIGENCE ALGORITHMS IN CYBERSECURITY."
Инновационные исследования в
науке
4.5 (2025): 50-52.
9.
Qodirov, Farrux, Baxtiniso Boqiyeva, and Sevinch Negmatova. "TCP/IP PROTOKOLLAR
STEKI HAQIDA UMUMIY TUSHUNCHA."
Молодые ученые
3.7 (2025): 128-132.
10.
Qodirov, Farrux, Yulduz Ahmedova, and Sevinch Negmatova. "KOMPYUTER
TARMOQLARINING ASOSIY ELEMENTLARI."
Молодые ученые
3.7 (2025): 133-137.
79
11.
Qodirov, Farrux, Dilmurod Abdullayev, and Sevinch Negmatova. "KOMPYUTER
TARMOQLARINING STANDART TEXNOLOGIYALARI."
Молодые ученые
3.7 (2025): 146-151.
12.
Qodirov, Farrux, Dilmurod Abdullayev, and Sevinch Negmatova. "ELEKTRON TIJORAT (E-
COMMERCE)."
Наука и технология в современном мире
4.5 (2025): 66-70.
13.
Qodirov, Farrux, Iqbol Abdimurodova, and Sevinch Negmatova. "ELЕKTRОN HUJJАT
АLMАSHISH TIZIMLАRI."
Наука и технология в современном мире
4.5 (2025): 71-74.
14.
Qodirov, Farrux, Gulsevar Keldiyorova, and Sevinch Negmatova. "BULUTLI
TEXNOLOGIYALARNING
XUSUSIYATLARI,
AFZALLIKLARI
VA
KAMCHILIKLARI."
Естественные науки в современном мире: теоретические и практические
исследования
4.3 (2025): 58-62.
15.
Hayitmurodov, Ilhom, and Sevinch Negmatova. "BULUTLI HISOBLASHLAR VA ULARNING
ASOSIY TUSHUNCHALARI. BULUTLI SAQLASH MODELLARI."
Естественные науки в
современном мире: теоретические и практические исследования
4.3 (2025): 68-73.
16.
Qodirov, Farrux, Jasmina Murodulloyeva, and Sevinch Negmatova. "SMART
TEXNOLOGIYALARNI QO’LLASH VOSITALARI."
Естественные науки в современном мире:
теоретические и практические исследования
4.3 (2025): 63-67.
17.
Qodirov, Farrux, and Asila Xolmurodova. "SMART TEXNALOGIYALAR VA AQLLI
QURILMALAR."
Наука и инновация
3.7 (2025): 138-144.
18.
Nurmaxmatova, Umida, and Sevinch Negmatova. "BLOKCHAYEN TEXNOLOGIYASINING
ISHLASH PRINSIPLARI."
Молодые ученые
3.7 (2025): 60-63.
