91
OSI MODELINING 7 QATLAMI VA ULARNING VAZIFALARI
Qodirov Farrux Ergash o’g’li
Shahrisabz davlat pedagogika instituti “Matematika va ta’limda axborot texnologiyasi
kafedrasi mudiri, Ilmiy rahbar
Ganchiyev Jo‘rabek Hojimuqon o‘g‘li
Shahrisabz davlat pedagogika institutining Matematika va informatika yoʻnalishi
2-bosqich talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15117813
Annotatsiya:
Mazkur maqolada operatsion tizimlarning turlari va ularning asosiy
funksiyalari keng yoritilgan. Operatsion tizimlar kompyuter tizimlarining ajralmas qismi
bo‘lib, ularning samarali ishlashi uchun muhim ahamiyat kasb etadi. Tadqiqotda operatsion
tizimlarning bir vazifali, ko‘p vazifali, bir foydalanuvchili, ko‘p foydalanuvchili, real vaqt
rejimidagi, taqsimlangan va mobil turlari tahlil qilingan. Shuningdek, ularning jarayonlarni
boshqarish, xotirani taqsimlash, fayl tizimini tashkil etish, kiritish-chiqarish qurilmalarini
boshqarish va xavfsizlikni ta’minlash kabi funksiyalari batafsil ko‘rib chiqilgan.
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, virtualizatsiya, bulutli texnologiyalar, sun’iy
intellekt integratsiyasi va kiberxavfsizlik sohalarining rivojlanishi operatsion tizimlar uchun
yangi imkoniyatlar yaratmoqda. Maqolada operatsion tizimlarning zamonaviy yo‘nalishlari,
ularning rivojlanish tendensiyalari va kelajakdagi istiqbollari haqida xulosa chiqarilgan.
Ushbu tadqiqot axborot texnologiyalari, dasturiy ta’minot va kompyuter tizimlari bilan
shug‘ullanuvchi mutaxassislar uchun foydali bo‘lishi mumkin.
Kalit so‘zlar:
operatsion tizim, jarayonlarni boshqarish, xotira boshqaruvi, fayl tizimi,
real vaqt rejimi, kiberxavfsizlik, virtualizatsiya.
Kirish.
Axborot texnologiyalarining jadal rivojlanishi natijasida kompyuter tarmoqlari
va ularning samarali ishlashini ta’minlovchi protokollar muhim ahamiyat kasb etmoqda.
Zamonaviy tarmoqlarning ishonchli va samarali faoliyat yuritishi ma’lumotlar uzatilishini
standartlashtirishga bog‘liq. Shu maqsadda, Ochiq Tizimlar O‘zaro Aloqasi (OSI) modeli ishlab
chiqilgan bo‘lib, u tarmoq orqali ma’lumot uzatish jarayonini 7 qatlamga ajratadi.
OSI modeli Xalqaro Standartlashtirish Tashkiloti (ISO) tomonidan ishlab chiqilgan va
global miqyosda axborot almashinuvi jarayonlarini standartlashtirish uchun qo‘llaniladi.
Ushbu model kompyuter tarmoqlari orasidagi o‘zaro aloqalarni yaxshiroq tushunish, tarmoq
qurilmalari va protokollarini samarali boshqarish hamda muammolarni diagnostika qilish
imkonini beradi.
Ushbu maqolada OSI modelining 7 qatlamining har biri batafsil tahlil qilinadi, ularning
vazifalari va amaliy qo‘llanilish sohalari o‘rganiladi. Modelning qatlamlari tarmoq orqali
ma’lumot uzatishning bosqichma-bosqich mexanizmini tushunishga yordam beradi va tarmoq
muhandislari, dasturchilar hamda IT-mutaxassislari uchun muhim nazariy asos bo‘lib xizmat
qiladi.
Mavzuga doir adabiyotlar tahlili.
OSI modeli zamonaviy kompyuter tarmoqlarining
fundamental tamoyillaridan biri bo‘lib, u axborot almashinuvi jarayonlarini standartlashtirish
va tartibga solish maqsadida ishlab chiqilgan.
Xalqaro tadqiqotchilarning fikriga ko‘ra, OSI modeli zamonaviy tarmoq arxitekturasi
uchun asosiy nazariy asos bo‘lib xizmat qiladi.
Andrew S. Tanenbaum va David J. Wetherall
o‘zining
Computer Networks
kitobida shunday ta’kidlaydi:
92
"OSI modeli amaliyotda keng qo‘llanilmasa ham, u tarmoq arxitekturasining to‘liq va
tushunarli tasnifini taqdim etadi va turli tarmoq protokollarini o‘rganish uchun qulay vositadir"
Shuningdek,
William Stallings
o‘zining
Data and Computer Communications
asarida OSI
modelining har bir qatlami o‘zaro aloqani ta’minlovchi maxsus vazifalarni bajarishini
ta’kidlaydi:
"Har bir qatlam mustaqil ravishda ishlaydi va o‘zining aniq vazifalariga ega bo‘lib,
ularning kombinatsiyasi natijasida ma’lumotlar tarmoq orqali ishonchli va aniq uzatiladi"
Ushbu fikrlar shuni ko‘rsatadiki, OSI modeli kompyuter tarmoqlari texnologiyalarini
chuqur o‘rganishda va ularning samaradorligini oshirishda muhim nazariy asos bo‘lib xizmat
qiladi.
O‘zbek olimlari ham OSI modeli haqida o‘z ilmiy ishlari orqali muhim ma’lumotlar
taqdim etganlar
. Karimov U.
o‘zining “
Kompyuter tarmoqlari va ularning ishlash tamoyillari”
nomli tadqiqot ishida shunday deydi:
"OSI modeli zamonaviy tarmoqlarning ishlash prinsiplarini yaxshiroq tushunish va ularni
optimallashtirish uchun muhim nazariy asos bo‘lib xizmat qiladi. Bu model axborot uzatish
jarayonining murakkabligini soddalashtirishga yordam beradi"
Shuningdek,
Jo‘rayev S.
o‘zining
Axborot texnologiyalari va tarmoqlar
kitobida shunday
qayd etadi:
"OSI modelining har bir qatlami alohida funksiyaga ega bo‘lib, ularning o‘zaro ta’siri
natijasida axborot almashinuvi xavfsiz va samarali amalga oshiriladi. Ayniqsa, transport va
tarmoq qatlamlari ma’lumotlarni optimallashtirish va yo‘naltirishda muhim rol o‘ynaydi"
Bu tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, OSI modeli tarmoq texnologiyalari sohasida nafaqat
nazariy ahamiyatga, balki amaliy qo‘llanilishga ham ega. Uning tuzilishi va vazifalari turli
tarmoq muhitlarida ma’lumotlar uzatilishining ishonchliligini oshirishga xizmat qiladi.
Tahlil qilingan adabiyotlar shuni ko‘rsatadiki, OSI modeli tarmoq tizimlarini tushunish
va ularni samarali boshqarish uchun muhim vosita hisoblanadi. Xorijiy va o‘zbek
tadqiqotchilarning ishlari ushbu modelning nazariy hamda amaliy jihatlariga e’tibor qaratgan.
OSI
modelining
qatlamlari
ma’lumotlarni
tarmoq
orqali
uzatish
jarayonini
optimallashtirishda, tarmoq infratuzilmasining samaradorligini oshirishda va axborot
xavfsizligini ta’minlashda muhim ahamiyatga ega ekanligini ko‘rsatadi.
Natija va muhokama.
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, operatsion tizimlar (OT) zamonaviy axborot
texnologiyalarining ajralmas qismi bo‘lib, ularning rivojlanishi kompyuter tizimlarining
samaradorligi, xavfsizligi va funksionalligiga bevosita ta’sir qiladi. Operatsion tizimlarning
turli turlari mavjud bo‘lib, ularning har biri ma’lum bir ehtiyoj va talablar asosida ishlab
chiqilgan. Ular quyidagicha tasniflanadi:
Bir va ko‘p vazifali OT
– Bir vazifali OT bir vaqtning o‘zida faqat bitta jarayonni bajara
oladi (masalan, MS-DOS), ko‘p vazifali OT esa bir nechta jarayonlarni parallel ravishda
boshqarish imkoniyatiga ega (masalan, Windows, Linux).
Bir va ko‘p foydalanuvchili OT
– Bir foydalanuvchili OT faqat bitta foydalanuvchiga
xizmat qilsa (masalan, Windows 95), ko‘p foydalanuvchili OT bir vaqtning o‘zida bir
nechta foydalanuvchini qo‘llab-quvvatlaydi (masalan, UNIX, Linux).
93
Real vaqt rejimidagi OT
– Bu turdagi OT ma’lumotlarni aniq vaqtda qayta ishlashni
talab qiladigan tizimlar uchun ishlab chiqilgan (masalan, avtomatlashtirilgan sanoat
boshqaruvi, harbiy tizimlar).
Taqsimlangan OT
– Ular bir nechta kompyuter tizimlarini yagona operatsion muhit
sifatida boshqaradi va tarmoq orqali resurslar almashinuvini ta’minlaydi.
Mobil OT
– Mobil qurilmalar uchun optimallashtirilgan va sensor interfeysi bilan
ishlovchi OTlar (masalan, Android, iOS).
Operatsion tizimlarning funksional imkoniyatlari ham zamonaviy kompyuter tizimlari
uchun muhim ahamiyat kasb etadi. OT’larning asosiy funksiyalari quyidagilardan iborat:
Jarayonlarni boshqarish
– Dasturlarni ishga tushirish, jarayonlarning bajarilishini
nazorat qilish va resurslarni taqsimlash.
Xotirani boshqarish
– Doimiy va vaqtinchalik xotirani taqsimlash, jarayonlarga yetarli
miqdorda operativ xotira ajratish.
Fayl tizimi va ma’lumotlarni boshqarish
– Foydalanuvchilar va tizimlar uchun qulay
fayl tizimini yaratish, saqlash, o‘zgartirish va o‘chirish imkoniyatlarini ta’minlash.
Kiritish-chiqarish tizimini boshqarish
– Klaviatura, sichqoncha, printer, skaner,
tarmoq adapterlari kabi qurilmalar bilan ishlashni muvofiqlashtirish.
Xavfsizlik va himoya
– Foydalanuvchilar va jarayonlar o‘rtasidagi ma’lumotlarni
himoya qilish, ruxsatsiz kirishning oldini olish va zararli dasturlarga qarshi chora ko‘rish.
Operatsion tizimlarning zamonaviy rivojlanish tendensiyalari shuni ko‘rsatadiki, ular
yangi texnologiyalar bilan uzviy bog‘liq holda takomillashmoqda. Masalan:
1.
Virtualizatsiya va bulutli hisoblash
– Zamonaviy OT’lar bulutli texnologiyalar bilan
integratsiyalashgan holda, masofaviy hisoblash imkoniyatlarini kengaytirmoqda.
Virtualizatsiya texnologiyalari orqali bir nechta OT bir qurilmada ishlashi mumkin.
2.
Sun’iy intellekt integratsiyasi
– Sun’iy intellekt bilan ishlovchi operatsion tizimlar
avtomatlashtirilgan boshqaruvni va tizim samaradorligini oshirishni ta’minlaydi.
3.
Axborot xavfsizligini kuchaytirish
– Kiberxavfsizlik muammolarining ortib borishi
sababli zamonaviy OT’lar kuchliroq shifrlash va autentifikatsiya usullarini joriy
qilmoqda.
4.
Moslashuvchan va yengil OT’lar
– Kichik qurilmalar va IoT (Internet of Things)
tizimlari uchun yengil, tezkor va kam resurs talab qiluvchi operatsion tizimlar ishlab
chiqilmoqda.
5.
Ochiq kodli tizimlarning ommalashishi
– Linux kabi ochiq kodli OT’lar katta
hamjamiyat tomonidan qo‘llab-quvvatlanib, turli sohalarda keng qo‘llanilmoqda.
Yuqoridagi natijalar shuni ko‘rsatadiki, operatsion tizimlar turli sohalar uchun o‘ziga xos
funksiyalarga ega bo‘lib, ularning rivojlanishi kompyuter texnologiyalari taraqqiyotiga
bevosita ta’sir ko‘rsatmoqda.
Zamonaviy OT’larning afzalliklari:
1. Ko‘p vazifali va ko‘p foydalanuvchili tizimlarni qo‘llab-quvvatlaydi.
2. Turli sohalar uchun maxsus yechimlar (real vaqt rejimi, tarmoq OT’lari, mobil OT’lar)
mavjud.
3. Xavfsizlik mexanizmlarining takomillashganligi ma’lumotlarni himoya qilish imkonini
beradi.
4. Sun’iy intellekt va avtomatlashtirish jarayonlari bila integratsiyalashmoqda.
94
Biroq, muammolar ham mavjud:
1. Operatsion tizimlarning murakkabligi tufayli ularning rivojlanishi katta resurs va
xarajat talab qiladi.
2. Kiberxavfsizlik muammolari tufayli yangi OT’lar doimiy yangilanish va himoya
tizimlarini talab qiladi.
3. Ayrim tizimlar (masalan, real vaqt rejimidagi OT’lar) maxsus dasturiy ta’minot va
apparat talab qiladi.
Shu sababli, kelajakda operatsion tizimlarning xavfsizlik darajasini oshirish, tezkorligini
kuchaytirish, tarmoq infratuzilmasi bilan integratsiyalashish va energiya samaradorligini
oshirish muhim yo‘nalishlar bo‘lib qoladi.
Tadqiqot shuni ko‘rsatdiki, operatsion tizimlar informatsion texnologiyalar sohasida
muhim o‘rin tutadi va ularning takomillashuvi zamonaviy kompyuter tizimlarining
rivojlanishiga bevosita bog‘liq. Kelajakda kiberxavfsizlik, virtualizatsiya, sun’iy intellekt
integratsiyasi va tarmoq infratuzilmasi bilan moslashuvchanlik kabi yo‘nalishlar operatsion
tizimlarning rivojlanishida muhim rol o‘ynaydi. Shu sababli, OT’larni takomillashtirishga
qaratilgan ilmiy izlanishlar va texnologik innovatsiyalar yanada kengroq e’tiborni talab etadi.
Foydalanilgan adabiyotlar/Используемая литература/References:
1.
Ergash o’g’li, Qodirov Farrux, and Berdiyev Sardor Sobir o’g’li. "DEVELOPMENT OF
MATHEMATICAL APPLICATIONS IN THE PROGRAM OF EXISTING SCRIPT LANGUAGE."
2.
Qodirov, F. E., S. S. Jo'rayev, and V. N. Qalandarov. "INFORMATION ARCHITECTURE IN
SITE
DESIGN."
НАУКА
И
НАУЧНЫЙ
ПОТЕНЦИАЛ-ОСНОВА
УСТОЙЧИВОГО
ИННОВАЦИОННОГО РАЗВИТИЯ ОБЩЕСТВА
. 2019.
3.
Qodirov, F. E., et al. "FEATURES OF INTEL CORE i9 X-SERIES PROCESSORS AND ITS
ADVANTAGE FROM OTHER PROCESSORS."
ПУТИ ПОВЫШЕНИЯ РЕЗУЛЬТАТИВНОСТИ
СОВРЕМЕННЫХ НАУЧНЫХ ИССЛЕДОВАНИЙ
. 2019.
4.
Ergash o’g’li, Qodirov Farrux, and Bozorova Irina Jumanazarovna. "METHODS OF
DISPLAYING MAIN MEMORY ON CACHE."
Ответственный редактор
(2020): 6.
5.
Qodirov, F. E. "Methodological aspects and importance of development of medical
services through econometric modeling and forecasting options."
academy. uz/index. php/yo
.
6.
Ergash o’g’li, Qodirov Farrux. "Hududlarni ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirishda har bir
hududning о ‘ziga xos xususiyatlari."
Scientific Journal of Actuarial Finance and
Accounting
4.09 (2024): 178-183.
7.
Qodirov, F. E., O. D. Doniyorov, and H. Shokirov Sh. "Basic concepts of information
security in information systems. Wide threats and their consequences."
концепции
устойчивого развития науки в современных условиях
(2021): 153-155.
8.
Қодиров, Ф. "ЗАМОНАВИЙ КОМПЬЮ ТЕР УЙИНЛАРИ ВА УЛАРНИНГ
СИНФЛАНИШИ."
МУХАММАД
АЛ-ХОРАЗМИЙ
НОМИДАГИ
ТОШКЕНТ
АХБОРОТ
ТЕХНОЛОГИЯЛАРИ УНИВЕРСИТЕТИ КАРШИ ФИЛИАЛИ
(2019).
9.
Qodirov, F. "YOSHLAR MA’NAVIYATINI YUKSALTIRISHDA MILLIY ONLAYN KITOB
DO’KONINI ISHLAB CHIQISH VA TADBIQ ETISH."
МУХАММАД АЛ-ХОРАЗМИЙ НОМИДАГИ
ТОШКЕНТ АХБОРОТ ТЕХНОЛОГИЯЛАРИ УНИВЕРСИТЕТИ КАРШИ ФИЛИАЛИ
(2019).
95
10.
Qodirov,
F.
"MASOFAVIY
TA’LIMDA
O’QISHNING
QULAYLIKLARI
VA
KAMCHILIKLARI."
МУҲАММАД
АЛ-ХОРАЗМИЙ
НОМИДАГИ
ТОШКЕНТ
АХБОРОТ
ТЕХНОЛОГИЯЛАРИ УНИВЕРСИТЕТИ ҚАРШИ ФИЛИАЛИ
(2020).
11.
Ergash o’g’li, Qodirov Farrux. "ECONOMETRIC MODELING OF THE DEVELOPMENT OF
MEDICAL SERVICES TO THE POPULATION OF THE REGION."
Berlin Studies Transnational
Journal of Science and Humanities
2.1.1 Economical sciences (2022).
12.
Кодиров, Ф. "АНАЛИЗ БИОСИГНАЛОВ В ЭЛЕКТРОКАРДИОГРАФИИ И МЕТОДЫ ИХ
ОБРАБОТКИ."
МУҲАММАД
АЛ-ХОРАЗМИЙ
НОМИДАГИ
ТОШКЕНТ
АХБОРОТ
ТЕХНОЛОГИЯЛАРИ УНИВЕРСИТЕТИ ҚАРШИ ФИЛИАЛИ
(2020).
13.
Қодиров, Ф. "СОЗДАНИЕ ПРОГРАММНОГО ОБЕСПЕЧЕНИЯ И АППАРАТА
ЭЛЕКТРОННОЙ
БИБЛИОТЕЧНОЙ
СИСТЕМЫ
НА
ОСНОВЕ
QR-КОДОВОЙ
ТЕХНОЛОГИИ."
Kokand University
(2020).
14.
Bozorova, Irina Jumanazarovna, and Dilfuzaxon Mamasharipovna Karayeva. "Modern
programming technologies and their role."
интеллектуальный капитал xxi века
. 2020.
15.
Qodirov, F. "Aholiga tibbiy xizmat ko ‘rsatish sohasining kelgusi holatini
bashoratlash."
Samarqand iqtisodiѐt va servis instituti
(2022).
16.
Qodirov, F. "QR-kod texnologiyasi asosida elektron kutubxona tizimini dasturiy va
apparat taminotini yaratish."
Muhammad al-Xorazmiy nomidagi Toshkent axborot
texnologiyalari universiteti Qarshi filiali
(2021).
17.
Қодиров, Фаррух, and X. Мухитдинов. "АҲОЛИГА ТИББИЙ ХИЗМАТ КЎРСАТИШДАН
ОЛИНГАН ДАРОМАД ВА ХАРАЖАТЛАРНИ БИЗНЕС ИННОВАЦИОН МОДЕЛИ."
Raqamli
iqtisodiyot va axborot texnologiyalari
2.3 (2022): 136-141.
18.
Qodirov, F. "Optimum solutions for the development of medical services in private
clinics."
Muhammad al-Xorazmiy nomidagi Toshkent axborot texnologiyalari universiteti Qarshi
filiali
(2022).
19.
Qodirov, F. "Қашқадарё ҳудуди аҳолисига хизмат кўрсатиш тармоқлари ва уларга
таъсир этувчи омиллар."
O ‘zbekiston Qishloq Va Suv xo ‘jaligi” Jurnali
(2022).
20.
Қодиров, Ф. "Вилоят аҳолисига соғлиқни сақлаш хизматлари кўрсатиш
тармоқлари ривожланиш механизмининг статистик таҳлили."
Andijon Mashinasozlik
Instituti
(2022).
21.
Қодиров, Ф. "Аҳолига тиббий хизмат кўрсатиш соҳасининг келгуси ҳолатини
башоратлаш."
Самарқанд иқтисодиѐт ва сервис институти
(2022).
22.
Қодиров, Фаррух, and X. Мухитдинов. "АҲОЛИГА ТИББИЙ ХИЗМАТ КЎРСАТИШДАН
ОЛИНГАН ДАРОМАД ВА ХАРАЖАТЛАРНИ БИЗНЕС ИННОВАЦИОН МОДЕЛИ."
Raqamli
iqtisodiyot va axborot texnologiyalari
2.3 (2022): 136-141.
23.
Қодиров, Ф. "Қашқадарё вилояти аҳолисига тиббий хизмат кўрсатиш
тармоқларини ривожлантиришнинг истиқболлари."
o ‘zbekiston qishloq va suv xo ‘jaligi»
âà «Agro ilm
(2022).
24.
Бозорова, Ирина Жуманазаровна. "Создание программного обеспечения
электронной библиотечной системы на основе QR-кодовой технологии."
Теория и
практика современной науки
. 2020.
25.
Zoxidov, J. B., F. E. Qodirov, and I. J. Bozorova. "QUARTUS II PROJECT CONCEPT AND ITS
96
OPPORTUNITIES AND PROBLEMS."
АКТУАЛЬНЫЕ ПРОБЛЕМЫ ТЕХНИЧЕСКОГО И
ТЕХНОЛОГИЧЕСКОГО ОБЕСПЕЧЕНИЯ ИННОВАЦИОННОГО РАЗВИТИЯ
. 2019.
26.
Маматмурадова, М. У., И. Ж. Бозорова, and Ф. Э. Кодиров. "СОЗДАНИЕ И
ЭФФЕКТИВНОЕ ИСПОЛЬЗОВАНИЕ ИННОВАЦИОННЫХ ТЕХНОЛОГИЙ И РЕСУРСОВ
ЭЛЕКТРОННОГО ОБУЧЕНИЯ В НЕПРЕРЫВНОМ ОБРАЗОВАНИИ."
Инновации в
технологиях и образовании
. 2019.
27.
Ergash o’g’li, Qodirov Farrux, and Bozorova Irina Jumanazarovna. "METHODS OF
DISPLAYING MAIN MEMORY ON CACHE."
Ответственный редактор
(2020): 6.
