79
ALGORITMLAR VA ULARNING TURLARI
Qodirov Farrux Ergash o’g’li
Shahrisabz davlat pedagogika instituti “Matematika va ta’limda axborot texnologiyasi
kafedrasi mudiri, Ilmiy rahbar
Asadova Shaxina Halim qizi
Shahrisabz davlat pedagogika instituti matematika va informatika yo’nalishi
2-bosqich talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15117790
Annotatsiya:
Ushbu mavzuda algoritm tushunchasi, uning xususiyatlari va turlari
haqida umumiy ma’lumot beriladi. Algoritmlar – muammolarni hal qilish uchun aniq va izchil
qadamlar to‘plamidan iborat bo‘lib, dasturlashning asosiy tarkibiy qismlaridan biridir. Ular
bajarilish usuli va tuzilishiga qarab turli xil turlarga bo‘linadi, chiziqli, tarmoqlanuvchi va
takrorlanuvchi algoritmlar. Shuningdek, algoritmlar taqdim etilish usuliga ko‘ra so‘z bilan
ifodalangan, blok-sxema shaklida yoki dasturlash tillarida yozilgan bo‘lishi mumkin. Ushbu
mavzu algoritmlarni tushunish va ulardan samarali foydalanish uchun zarur bo‘lgan asosiy
bilimlarni o‘z ichiga oladi.
Kalit so‘zlar:
Algoritm, Chiziqli algoritm, Tarmoqlanuvchi algoritm, Takrorlanuvchi
algoritm, Blok-sxema, Dasturlash, Muammo yechimi, Mantiqiy bosqichlar, Algoritmik
yondashuv ,Qadamlar ketma-ketligi.
Kirish.
Algoritm - bu algoritmik jarayon bilan ifodalanuvchi anig ko'rsatmalr bo'lib,
ixtiyoriy berilgan boshlang'ich ma'lumotdan boshlanadi (ushbu algoritm uchun mumkin
bo'lgan berilganlar majmuasi) va ushbu berilganlar bilan ifodalanuv chi natija olishga qar
atiladi. Algoritmikjarayon-bu konstruktiv ob'ektlar (so'zlar, sonlar, ifodalar) ning diskret
qadamlar bilan amalga oshiriluvchi ketma- ket shakl o'zgartirish jarayonidir.Protsedura
(ko'rsatalar kompleksi)- alohida amallar barilishi qoidalarning knstruktiv aniqlanuvchi
tizimidir. Algoritm - algoritm bajaruvisi amalga oshiruvchi qaralayotgan masalalar sinfiga
taalluqli bo'lgan ixtiyoriy masalaning echimini topish uchun zarur bo'lgan chekli sondagi
amallar ketma ketligi va mazmunini ifodalovchi formallashtirilgan va konstruktiv, aniq va
to'liq ko'rsatalar tizimi vositasida realizatsiya qilinadi. Algoritm so'zi (termini) buyuk O'rta
Osiyolik mutafakkir olim Abu Abdulloh Muhammad ibn Muso al X orazmiy (taxminan 783-850
yill arda yashagan)ismidan kelib chiqqan. 825- yillarda u Hindistonda kashf qilingan pozitsion
o'nlik sanoq tizimining tavsifini keltirgan "Kitob al jabr val muqabala"(Qo'shish va ayirish
to'g'risidagi kitob) asarini yozadi. Al Xorazmiy yangi sanoq tizimida arifmetik hisob-kitob
qoidalarini ifodalab, ilk bor son yozuvidagi bo'sh pozitsiyani ifodalash uchun O raqamidan foy
dalanadi (arabcha as sifr yoki sifr). T axminan xudd shi vagtlarga kelib hind racamlaridah arab
olimlari ham foydalana boshlagan. X II asrning birinchi yarmiga kelib, Al-Xorazmiy qalamiga
mansub yuqorida qayd etilgan asarning lotin tilidagi tarjimasi Evropaga etib boradi. Ismi
noma'lum bo'lgan tarjimon asar tarjimasini" Algoritmi de numero Indorum"(Hind hisobi
to'g'risidagi algoritm) deb atagan("Al Xoravmiy dedi",- jumlasining lotincha ifodasi " diskrit
Algorizmi')'. Quyida turli algoritmik ta'riflarga misollar keltiramiz:
Algoritmik jarayon xarakteristikalari. Algoritmni xarakterlovchi parametrlar:
a) mumkin bo'lgan boshlang'ich berilganlarning majmuasi;
b) mumkin bo'lgan oraliq natijalar majmuasi;
c) natij alar majmuasi;
d) boshlash qoidasi;
80
Axborotni bevosita qayti ishlash qoidasi; tugallash qoidasi;
Natijani olish qoidasi. Algoritmlar nazariyasida qat'iy formal ko'rinishda ifodalangan
algoritmlar o'rganidadi. Masalan, ikki natural sonning EKUB (Evklid algoritmi) ini topish
algoritmini qaraylik:
1. Birinchi qadam- qoldiqni topish: r: = mMOD n
2. Ikkinchi qadam-o'rin almashtiri: m: =n n:=r
3. Uchinchi qadam- to'xtash: agar <>0, u xolda 1 ga o'tish.
4. To'rtinchiqadam -to'xtash: m- izlangan son.
5. m= 10, n=4uchun konstruktiv ob'ektlar sxemasi (trassirovka):
6.(10,4)->(4,2)->(2, 0)->NOD=2
Algoritmik muammo. Algoritmik muammo - bu konkret masalalr sinfi uchun natijaviy
berilganlar bilan boshlang'ich ma'lumotlar orasida bog' lanishni beruvchi xossalarga ega
bo'lgan algoritm izlash masalasidir. Umumiy algoritmik muammo- bu konkret sinfga talluqli
barcha masalarni echishga mo'ljallangan umumiy algoritmni izlash muammosidir. Xususiy
algoritmik muammo bu konkret masalalar sinfiga taalluqli bir gurux masalalarning echimini
topishga qaratilgan algoritmik jarayonni yaratuvchi algoritmni izlash masalasidir. Agar
umumiy yoki xususiy algoritmik muammo echimini izlash natijasida echimning mavjudligi
aniqlansa, muamo echimli, aks holda muammo echimsiz deb hisoblanadi. Masala algoritmik
echimsiz deb hisoblanadi, agar uni hal etadigan Tyuring mashinasi (rekursiv funktsiya yoki
normal arkov algoritmi) mavjud bo'Imasa.
Markov tezisi. Har qanday algoritm normal algoritm (intuitiv ma noda)ko'rinishida
ifodalanishi mumkin. Echimsizligi oldindan ma lum yoki algoritmlar nazariyasi doirasida
isbotlanuvchi algoritmik echimsiz muammolar mavjud Masalan,
1. Ikki ixtiyoriy algoritm yoki dasturning bitta funktsiyani hisoblash hisoblamasligini
aniqlovchi algoritm qurish mumkin emas.
2. Qandaydir dasturning o'zi yozilgan matnga qo'llanuvchan ekanligini aniqlovchi
algoritm mavjud emas (0'z-o'ziga qo'llanuvchanlik muammosi)
Algoritmik modellar va ularning berilishi. Algoritmik modellar sinflariga quyidagilarni
kiritish mumkin:
Hisoblash algoritmlari. Bunda barcha berilganlar sonlar ko'rinishida ifodalanib,ularni
qayta ishlash jarayoni arifetik hisoblashlarga keltiriladi. Bunday algoritmik modellar
qandaydir sonli funktsiya qiymatini hisoblab, elementar qadamlar esa arifmetik amallardan
iborat bo'ladi. Qadamlar ketma- ketligi superpozitsiya va rekursiya usullari orqali
aniqlanadi.2. Simvolli algoritmlar. Bunda algoritm boshlang'ich ma'luotlari simvollardan
iborat bo'lib, ushbu simvollarning konkret alfaviti va o'rniga qo'yishlar qoidasi(masalan,
Markovning noral algoritmi) beriladi 3. Bajaruvchilar uchun algoritmlar. Algoritm mashina
yoki avtomat bajarishi mukin bo'lgan qoidalar (ko'rsatmalar) ketma ketligi bilan beriladi
(masalan, Tyuring va Post abstrakt ashinalari). Tipik algoritmik konstruktsiyalar: mantiqiy
(og'zaki),jadvalli, grafik (graf, diagramma, rasm) lardan iborat bo'lib, maxsus belgilashlar
yordaida beriladi.
Algoritmning asosiy xususiyatlari
Har qanday algoritm quyidagi muhim xususiyatlarga ega bo‘lishi kerak:
Aniqlik (deterministiklik) – har bir qadam tushunarli va aniq bo‘lishi kerak.
81
Diskretlik – algoritm ma'lum bosqichlardan iborat bo‘lib, har bir qadam alohida
bajariladi.
Tushunarlilik – odam yoki kompyuter algoritmni tushunishi va bajarishi kerak.
Natijaviylik – cheklangan qadamlar ichida natijaga olib kelishi lozim.
Umumiylik – bir turdagi muammolarni hal qilish uchun mos bo‘lishi kerak.
Diskretlik -degandaalgoritmlarni chekli qadamlardan tashkil qilib bo'laklash XIV.UZ
imkoniyati tushuniladi.
Aniglik va tushunarlilik-deganda algoritmda ijrochiga berilayotgan
ko'rsatmalaf aniq XIV.UZ mazmunda bo'lishi tushuniladi. Chunki ko'rsatmalardagi
noaniqliklar mo'ljallangan maqsadga erishishga olib kelmaydi. ljrochiga tavsiya etiladigan
ko'rsatmalar.tushunarli mazmunda bolishi shart, aks holda ijrochi uni bajara olmaydi.
Xulosa va takliflar:
Algoritmlar har qanday muammoni yechishda muhim vosita bo‘lib,
ularni to‘g‘ri tushunish va qo‘llash zamonaviy texnologiyalar va dasturlashning asosini tashkil
etadi. Algoritmlar turli sohalarda – dasturlash, sun’iy intellekt, matematika, muhandislik va
hatto kundalik hayotda ham qo‘llaniladi. Ularning samaradorligini baholash va to‘g‘ri tanlash
har bir dasturchi va mutaxassis uchun muhim hisoblanadi.Hisoblash Algoritmlar har qanday
muammoni yechishda muhim vosita bo‘lib, ularni to‘g‘ri tushunish va qo‘llash zamonaviy
texnologiyalar va dasturlashning asosini tashkil etadi. Algoritmlar turli sohalarda –
dasturlash, sun’iy intellekt, matematika, muhandislik va hatto kundalik hayotda ham
qo‘llaniladi. Ularning samaradorligini baholash va to‘g‘ri tanlash har bir dasturchi va
mutaxassis uchun muhim hisoblanadi.
Foydalanilgan adabiyotlar/Используемая литература/References:
1.
Ergash o’g’li, Qodirov Farrux, and Berdiyev Sardor Sobir o’g’li. "DEVELOPMENT OF
MATHEMATICAL APPLICATIONS IN THE PROGRAM OF EXISTING SCRIPT LANGUAGE."
2.
Qodirov, F. E., S. S. Jo'rayev, and V. N. Qalandarov. "INFORMATION ARCHITECTURE IN
SITE
DESIGN."
НАУКА
И
НАУЧНЫЙ
ПОТЕНЦИАЛ-ОСНОВА
УСТОЙЧИВОГО
ИННОВАЦИОННОГО РАЗВИТИЯ ОБЩЕСТВА
. 2019.
3.
Qodirov, F. E., et al. "FEATURES OF INTEL CORE i9 X-SERIES PROCESSORS AND ITS
ADVANTAGE FROM OTHER PROCESSORS."
ПУТИ ПОВЫШЕНИЯ РЕЗУЛЬТАТИВНОСТИ
СОВРЕМЕННЫХ НАУЧНЫХ ИССЛЕДОВАНИЙ
. 2019.
4.
Ergash o’g’li, Qodirov Farrux, and Bozorova Irina Jumanazarovna. "METHODS OF
DISPLAYING MAIN MEMORY ON CACHE."
Ответственный редактор
(2020): 6.
5.
Qodirov, F. E. "Methodological aspects and importance of development of medical
services through econometric modeling and forecasting options."
academy. uz/index. php/yo
.
6.
Ergash o’g’li, Qodirov Farrux. "Hududlarni ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirishda har bir
hududning о ‘ziga xos xususiyatlari."
Scientific Journal of Actuarial Finance and
Accounting
4.09 (2024): 178-183.
7.
Qodirov, F. E., O. D. Doniyorov, and H. Shokirov Sh. "Basic concepts of information
security in information systems. Wide threats and their consequences."
концепции
устойчивого развития науки в современных условиях
(2021): 153-155.
8.
Қодиров, Ф. "ЗАМОНАВИЙ КОМПЬЮ ТЕР УЙИНЛАРИ ВА УЛАРНИНГ
СИНФЛАНИШИ."
МУХАММАД
АЛ-ХОРАЗМИЙ
НОМИДАГИ
ТОШКЕНТ
АХБОРОТ
82
ТЕХНОЛОГИЯЛАРИ УНИВЕРСИТЕТИ КАРШИ ФИЛИАЛИ
(2019).
9.
Qodirov, F. "YOSHLAR MA’NAVIYATINI YUKSALTIRISHDA MILLIY ONLAYN KITOB
DO’KONINI ISHLAB CHIQISH VA TADBIQ ETISH."
МУХАММАД АЛ-ХОРАЗМИЙ НОМИДАГИ
ТОШКЕНТ АХБОРОТ ТЕХНОЛОГИЯЛАРИ УНИВЕРСИТЕТИ КАРШИ ФИЛИАЛИ
(2019).
10.
Qodirov,
F.
"MASOFAVIY
TA’LIMDA
O’QISHNING
QULAYLIKLARI
VA
KAMCHILIKLARI."
МУҲАММАД
АЛ-ХОРАЗМИЙ
НОМИДАГИ
ТОШКЕНТ
АХБОРОТ
ТЕХНОЛОГИЯЛАРИ УНИВЕРСИТЕТИ ҚАРШИ ФИЛИАЛИ
(2020).
11.
Ergash o’g’li, Qodirov Farrux. "ECONOMETRIC MODELING OF THE DEVELOPMENT OF
MEDICAL SERVICES TO THE POPULATION OF THE REGION."
Berlin Studies Transnational
Journal of Science and Humanities
2.1.1 Economical sciences (2022).
12.
Кодиров, Ф. "АНАЛИЗ БИОСИГНАЛОВ В ЭЛЕКТРОКАРДИОГРАФИИ И МЕТОДЫ ИХ
ОБРАБОТКИ."
МУҲАММАД
АЛ-ХОРАЗМИЙ
НОМИДАГИ
ТОШКЕНТ
АХБОРОТ
ТЕХНОЛОГИЯЛАРИ УНИВЕРСИТЕТИ ҚАРШИ ФИЛИАЛИ
(2020).
13.
Қодиров, Ф. "СОЗДАНИЕ ПРОГРАММНОГО ОБЕСПЕЧЕНИЯ И АППАРАТА
ЭЛЕКТРОННОЙ
БИБЛИОТЕЧНОЙ
СИСТЕМЫ
НА
ОСНОВЕ
QR-КОДОВОЙ
ТЕХНОЛОГИИ."
Kokand University
(2020).
14.
Bozorova, Irina Jumanazarovna, and Dilfuzaxon Mamasharipovna Karayeva. "Modern
programming technologies and their role."
интеллектуальный капитал xxi века
. 2020.
15.
Qodirov, F. "Aholiga tibbiy xizmat ko ‘rsatish sohasining kelgusi holatini
bashoratlash."
Samarqand iqtisodiѐt va servis instituti
(2022).
16.
Qodirov, F. "QR-kod texnologiyasi asosida elektron kutubxona tizimini dasturiy va
apparat taminotini yaratish."
Muhammad al-Xorazmiy nomidagi Toshkent axborot
texnologiyalari universiteti Qarshi filiali
(2021).
17.
Қодиров, Фаррух, and X. Мухитдинов. "АҲОЛИГА ТИББИЙ ХИЗМАТ КЎРСАТИШДАН
ОЛИНГАН ДАРОМАД ВА ХАРАЖАТЛАРНИ БИЗНЕС ИННОВАЦИОН МОДЕЛИ."
Raqamli
iqtisodiyot va axborot texnologiyalari
2.3 (2022): 136-141.
18.
Qodirov, F. "Optimum solutions for the development of medical services in private
clinics."
Muhammad al-Xorazmiy nomidagi Toshkent axborot texnologiyalari universiteti Qarshi
filiali
(2022).
19.
Qodirov, F. "Қашқадарё ҳудуди аҳолисига хизмат кўрсатиш тармоқлари ва уларга
таъсир этувчи омиллар."
O ‘zbekiston Qishloq Va Suv xo ‘jaligi” Jurnali
(2022).
20.
Қодиров, Ф. "Вилоят аҳолисига соғлиқни сақлаш хизматлари кўрсатиш
тармоқлари ривожланиш механизмининг статистик таҳлили."
Andijon Mashinasozlik
Instituti
(2022).
21.
Қодиров, Ф. "Аҳолига тиббий хизмат кўрсатиш соҳасининг келгуси ҳолатини
башоратлаш."
Самарқанд иқтисодиѐт ва сервис институти
(2022).
22.
Қодиров, Фаррух, and X. Мухитдинов. "АҲОЛИГА ТИББИЙ ХИЗМАТ КЎРСАТИШДАН
ОЛИНГАН ДАРОМАД ВА ХАРАЖАТЛАРНИ БИЗНЕС ИННОВАЦИОН МОДЕЛИ."
Raqamli
iqtisodiyot va axborot texnologiyalari
2.3 (2022): 136-141.
23.
Қодиров, Ф. "Қашқадарё вилояти аҳолисига тиббий хизмат кўрсатиш
тармоқларини ривожлантиришнинг истиқболлари."
o ‘zbekiston qishloq va suv xo ‘jaligi»
âà «Agro ilm
(2022).
83
24.
Бозорова, Ирина Жуманазаровна. "Создание программного обеспечения
электронной библиотечной системы на основе QR-кодовой технологии."
Теория и
практика современной науки
. 2020.
25.
Zoxidov, J. B., F. E. Qodirov, and I. J. Bozorova. "QUARTUS II PROJECT CONCEPT AND ITS
OPPORTUNITIES AND PROBLEMS."
АКТУАЛЬНЫЕ ПРОБЛЕМЫ ТЕХНИЧЕСКОГО И
ТЕХНОЛОГИЧЕСКОГО ОБЕСПЕЧЕНИЯ ИННОВАЦИОННОГО РАЗВИТИЯ
. 2019.
26.
Маматмурадова, М. У., И. Ж. Бозорова, and Ф. Э. Кодиров. "СОЗДАНИЕ И
ЭФФЕКТИВНОЕ ИСПОЛЬЗОВАНИЕ ИННОВАЦИОННЫХ ТЕХНОЛОГИЙ И РЕСУРСОВ
ЭЛЕКТРОННОГО ОБУЧЕНИЯ В НЕПРЕРЫВНОМ ОБРАЗОВАНИИ."
Инновации в
технологиях и образовании
. 2019.
27.
Ergash o’g’li, Qodirov Farrux, and Bozorova Irina Jumanazarovna. "METHODS OF
DISPLAYING MAIN MEMORY ON CACHE."
Ответственный редактор
(2020): 6.
