Увеличение цены

inLibrary
Google Scholar
Журнал:
Выпуск:
CC BY f
160-165
0

Скачивания

Данные скачивания пока недоступны.
Поделиться
Урунбаева , Ю., & Отабоева, К. (2024). Увеличение цены. in Library, 3(3), 160–165. извлечено от https://inlibrary.uz/index.php/archive/article/view/35096
Юлдуз Урунбаева , Самаркандский институт экономики и сервиса

Самаркандский институт экономики и сервиса, доцент кафедры экономической теории, доктор философских наук по экономике

Камола Отабоева, Самаркандский институт экономики и сервиса
Студентка факультета учета и менеджмента Самаркандского института экономики и сервиса
Crossref
Сrossref
Scopus
Scopus

Аннотация

В данной статье представлены общие сведения о ценовых отношениях в экономике Республики Узбекистан за последние годы, а также о росте и изменении объема цен (инфляции).


background image

Modern education and development _

160

NARXLARNING O’SISHI

Kamola Otaboyeva Gʻayrat qizi

atabayevakamola3@gmail.com

Samarqand iqtisodiyot va servis instituti Buxgalteriya hisobi va menejment

fakulteti talabasi

O’rinboyeva Yulduz Pirnazarovna

ulduzurunbaeva75@gmail.com

Samarqand iqtisodiyot va servis instituti iqtisodiyot nazaryasi kafedrasi

dotsenti

Abstract:

Ushbu maqola O’zbekiston Respublikasining so’ngi yillardagi

iqtosodiyotdagi narx munosabatlari va narx hajmining o’sishi, o’zgarishi

(inflyatsiya) haqida umumiy ma’lumot beradi.

Keywords:

Narx shakllanishi, inflyatsiya, talab inflyatsiyasi, sarf xarajatlar

inflyatsiyasi, Markaziy Bank, soliq islohoti, iqtisodiy islohotlarni kuchaytirish,

narxlarni liberallashtirish, ob-havo va iqlim sharoitlari

Kirish

Narx –

real bozor iqtisodiyoti sharoitida tovar va xizmatlarning ijtimoiy

qiymati va ijtimoiy nafliligining puldagi ifodasidir.

Narx shakllanishi

- tovarlar va xizmatlarga belgilangan narxning bir qator

omillar taʼsirida yuzaga kelishi jarayoni. Umumiy maʼnoda — Narx

shakllanishiga davlat organlari (soliq, kredit va iqtisodiy siyosatning boshqa


background image

Modern education and development _

161

koʻrinishlari orqali) hamda iqtisodiy faoliyat subʼyektlarining oʻzlari taʼsir

koʻrsatadi. Tor maʼnoda — firmalarning oʻz narx strategiyasini ishlab chiqishi.

Narx shakllanishining 3 asosiy — erkin, maʼmuriy va aralash tiplari mavjud.

Erkin Narx shakllanishi talab va taklif asosida yuzaga keladi. Barcha tovarlar va

xizmatlar narxlarining bevosita maʼmuriy belgilanishi maʼmuriy, erkin va

maʼmuriy Narx shakllanishining turli nisbatlarda qoʻllanilishi aralash Narx

shakllanishideb yuritiladi. Narx shakllanishi jarayoni tovar ishlab chiqaruvchi

firmadan boshlanib, bozor narxi oʻrnatilgach, tugallanadi. Narx shakllanishining

bozor real sharoitiga asoslangan 5 asosiy qoidasi mavjud; harajatlarni qoplash

qoidasi — narx darajasi tovarlar sotilganda firmaning tovarlarni ishlab chiqarish

va sotish harajatlari toʻla qoplanib, tadbirkorga minimal foydani taʼminlashi

kerak. Agar bu qoida amal qilmasa, firma zarar koʻradi yoki tadbirkor xech bir

daromad olmay oʻz ishini toʻxtatadi. Harajatlarni qoplash zarurati narxning eng

quyi chegarasini belgilaydi va narxning bundan past boʻlishi iqtisodiyot uchun

maqbul emas; foydani maksimallashtirish qoidasi — narx oʻrtacha harajatlardan

yuqori qilib belgilanishi, tovar shu narx bilan sotilganda iqtisodiy foyda olinishi

kerak. Firma oʻz tovariga narx qoʻyganda foydani maksimallashtirishni

moʻljallaydi. Foydani maksimallashtiruvchi narx, odatda, monopollashgan

bozorda amal qiladi; ra-qobatda yengish qoidasi —belgilangan narx darajasi

xaridorlarni oʻziga ogʻdirib, raqibni bozordan siqib chiqarish imkonini berishi

zarur. Buning uchun oddiy tovarlar narxi vak,-tincha past belgilanadi, foyda

kamayadi, lekin yoʻqotilgan foyda raqobatda yengish uchun xizmat qiladi.

Mazkur qoida nufuzli tovarlar narxini yuqoriroq belgilanishini bildiradi, chunki

ularning xaridorlari puldor tabaqa hisoblanadi; peshqadamlik qoidasi — turdosh

(oʻrinbosar), yaʼni bir xil ehtiyojni qondiruvchi tovarlar narxi peshqadam firma

belgilagan narxga binoan shakllanadi. Boshqa firmalar narxni peshqadam narxini

moʻljalga olib unga yaqin qilib belgilaydi. Bu qoida odatda oligopoliya bozorida

amal qiladi. Bunday bozorda firmalar ozchilik boʻlib narxlarni bir-biriga yaqin

belgilagan holda, asosan, sifat va servis bilan raqobatlashadi.


background image

Modern education and development _

162

Inflyatsiya

- lotincha “inflatio” so'zidan olingan bo'lib, ‘o’sish’, ‘ortish’,

“ko'tarilish” degan ma'nolarni anglatib, mamlakatdagi tovar va xizmatlar bahosi

umumiy darajasining oshishi tushuniladi. Inflyatsiya haqida ko’plab horij

davlatlari ham o’z fikr nazaryalarini aytib o’tishgan

Talab inflyatsiyasi:

Talab inflyatsiyasi - bu iqtisodiyotda yalpi talabning

keskin oshib ketishi va uni ishlab chiqarishning real hajmi bilan qondirish

mumkin bo'lmay qolishi hisoblanadi. Ortiqcha talab - narxlarning oshib ketishiga

sabab boʻladi. Narxlar oshganda foydaning oshirishga imkon tug'iladi. Shunda

ishlab chiqaruvchilar ishlab chiqarishni kengaytib, qo'shimcha ishchi kuchi

yollashadi, ishsizlik darajasi pasayadi va buning oqibatida ish haqi oshadi, lekin,

kelajakda talabning yanada oshishiga va narxlarning ko'tarilishiga olib keladi.

Sarf xarajatlar inflyatsiyasi:

Bu yerda ikki xil dastlabki holat bo'lishi

mumkin, ish haqi oshishi (kasaba uyushmalarning yoki ishchilarning talabi

natijasida) yoki xom ashyo va yoqilg'ining (import narxlarining oshishi, qazib

chiqarish shartlarining oʻzgarishi, transport xarajatlarning oshishi va boshq.)

qimmatlashishi natijasida sarf xarajatlar inflyatsiyasi kelib chiqadi.

2023 yilning iyul oyida iste’mol sektoridagi tovarlar va xizmatlar o‘rtacha

0,2 foizga arzonlashgan. Statistika agentligi ma’lumotlariga ko‘ra, 2023 yilning

iyul oyida narxlar va tariflarda oziq-ovqat mahsulotlari o‘rtacha 0,9 foizga

arzonlashgan bo‘lsa, nooziq-ovqat tovarlari 0,3 foizga va aholiga pulli xizmatlar

ko‘rsatish narxlari o‘rtacha 0,5 foizga oshgani kuzatilgan.Iste’mol sektoridagi

narxlarning yillik o‘sish darajasi 8,9 foizga yetdi. Yil boshidan buyon iste’mol

sektoridagi narxlar indeksi o‘rtacha 3,3 foizga o‘sgan dep xabar beradi kun.uz

nashryoti. Bu malumotlarni 2022-yil hisobiga ko’ra tahlil qiladiga bo’lsak. 2022-

Yil davomida iste’mol sektorida narxlarning o‘sish sur’ati 12,3 foizga yetdi,

o‘rtacha oylik o‘sish sur’ati esa 1 foizni tashkil qildi. 2022-yilning dekabrida

narxlar oshishi bo‘yicha yetakchilik oziq-ovqat mahsulotlariga tegishli bo‘lib, oy

davomida ularning narxlari o‘rtacha 1,7 foizga oshdi. Nooziq-ovqat mahsulotlar

narxlari ushbu davrda 0,8 foizga, xizmatlar narxlari 1,1 foizga oshdi. Oziq-ovqat


background image

Modern education and development _

163

mahsulotlari 2022-yil davomida narxlar oshishi bo‘yicha sezilarli ustunlik bilan

yetakchilik qildi — 15,6 foiz, 1,2 foizlik o‘rtacha oylik o‘sish sur’ati. Nooziq-

ovqat mahsulotlar yil davomida 10,7 foizga qimmatlashib, o‘rtacha oylik o‘sish

sur’ati 0,9 foizni tashkil etdi. Pullik xizmatlar narxlarining o‘sish sur’ati 2022-

yilda 8,4 foizga yetib, o‘rtacha oylik o‘sish sur’ati 0,7 foiz bo‘ldi. Ma’lumot

uchun O‘zbekistonda yillik inflyatsiya 2020-yilda 11,2 foizni, 2021-yilda 10

foizni tashkil qilgan edi.

O‘zbekistonda narxlarning oshishiga nima sabab bo‘lgani ma'lum qilindi.

Markaziy bank 2018 yil II choragi yakuni bo‘yicha so‘rovnoma o‘tkazdi. Unda

jami 437 ta korxona va tashkilotlar ishtirok etdi. So‘rovnomani o‘tkazish

jarayonida respublika iqtisodiyoti uchun muhim ahamiyatga ega bo‘lgan

“O‘zbekneftegaz” AJ, “O‘zbekenergo” AJ, “O‘zqurilishmateriallari” AJ,

“O‘zkimyosanoat” AJ, “O‘zsharobsanoat” AJ, “O‘zdonmahsulot” AJ,

“O‘zavtosanoat” AJ va “O‘zeltexsanoat” AJ tarkibiga kiruvchi korxonalar hamda

«Olmaliq tog‘-kon metallurgiya kombinati» AJ, «Navoiy tog‘-kon metallurgiya

kombinati» AJ, «O‘zbekiston temir yo‘llari» AJ va «O‘zbekiston havo yo‘llari»

MAK kabi yirik korxona va tashkilotlar qamrab olingan.

So‘rovnoma doirasida korxona va tashkilotlarda mahsulotlar (ish,

xizmatlar) narxlarining o‘zgarishi o‘rganilganda, respondentlarning 38 foizi

so‘nggi chorak mobaynida narxlarni oshirganligini qayd etgan. Bunda, ushbu

korxona va tashkilotlarning 82 foizida narxlar 15 foizgacha bo‘lgan miqdorda

oshirilgan bo‘lib, respondentlarning 31 foizida narxlarning oshishi 1-5 foiz

oralig‘ida, 39 foizida 6-10 foiz oralig‘ida hamda 12 foizida 11-15 foiz oralig‘ida

shakllangan. Tarmoqlar kesimida qaralganda, korxona va tashkilotlarning tog‘-

kon sanoatida 60 foizida, kimyo sanoatida 47 foizida, qurilish materiallari

sanoatida 39 foizida, oziq-ovqat sanoatida 40 foizida va yengil sanoatda 32

foizida mahsulotlar narxlari joriy yilning I choragiga nisbatan oshgan.

Qurilish ishlari sohasida respondent korxona va tashkilotlarning 77 foizida,

transport sohasida respondent korxona va tashkilotlarning 48 foizida, tibbiy


background image

Modern education and development _

164

xizmat sohasida esa faqatgina 22 foizida ish va xizmatlar narxlari

oshirilgan. Bunda, respondentlarning 65 foizi narxlar oshishining asosiy sababi

sifatida xom-ashyolar narxlarining oshishini ko‘rsatgan. Xususan, xom-ashyolar

narxlarining oshishi korxona va tashkilotlarning 22 foizida 1-5 foiz oralig‘ida, 39

foizida 6-10 foiz oralig‘ida, 16 foizida esa 11-15 foiz oralig‘ida shakllangan. O‘z

navbatida, respondentlarning 40 foizi so‘nggi chorak davomida import qilingan

xom-ashyolar narxining oshganligini ma'lum qilgan deb xabar beradi kun.uz

ijtimoiy tarmog’i.

Narxlar o‘sishiga ta'sir ko‘rsatishi mumkin bo‘lgan asosiy nomonetar

omillar.

Markaziy bankning narxlar darajasiga ta'sir ko‘rsatishi mumkin bo‘lgan

asosiy nomonetar omillarni e'lon qildi. Bu haqda MBning pul-kredit siyosati

sharhida aytilgan. Qayd etilishicha, O‘zbekistonda inflatsiya dinamikasiga to‘rtta

omil ta'sir qilishi mumkin.

Birinchi navbatda, bu

iqtisodiy islohotlarni kuchaytirish.

U investitsiya

jarayonlarini jadallashtirishga olib keladi. Bu esa mahalliy mahsulotlarga

talabning

oshishi,

narxlarga

bosimni

yuzaga

keltiradi.

Shuningdek,

investitsiyalarni jalb qilish import mahsulotlariga talabning oshishi, xorijiy

valutaga talabning ortishiga olib keladi. Bu valuta kursiga bosimni yuzaga

chiqaradi, natijada import narxlari o‘zgarishi mumkin.

Yana bir omil -

tartibga solinadigan narxlarni liberallashtirish.

Energiya

resurslari narxlarini ularni ishlab chiqarish rentabelligi darajasigacha olib chiqish

mahalliy ishlab chiqaruvchilar mahsulotlari tannarxi hamda xarajatlarining

oshishi olib keladi, bu narxlarga bosimni yuzaga keltiradi.

Uchinchi omil -

ob-havo va iqlim sharoitlari.

Aynan esa - ob-havo va iqlim

sharoitlarining asosiy iste'mol mahsulotlari narxlari bilan yuqori korrelyatsiyasi,

shuningdek, suv resurslari va unumdor yerlarning cheklanganligi hamda


background image

Modern education and development _

165

ma'lumotlarning yuqori nosimmetrikligi. Bularning bari, MB fikricha, oziq-ovqat

tovarlari narxlariga mavsumiy bosimga olib kelishi mumkin.

So‘nggi omil -

soliq islohoti.

U norasmiy aylanmani qisqartirish va soliq

yukini odilona taqsimlanishi maqsadida soliqqa tortishdagi o‘zgarishlarni nazarda

tutadi. Narxlarga norasmiy aylanmaga ega bo‘lgan kichik biznes uchun soliq

yukining oshishi ta'sir ko‘rsatishi mumkin, aylanmani yashirish orqali soliqlardan

qochish esa naqd va naqdsiz hisob-kitoblar o‘rtasidagi tafovutga olib keladi.

Shuningdek, soliqlardan qochish naqd xorijiy valutaga talabning oshishini keltirib

chiqarishi mumkin, bu valuta kursiga hamda import narxlariga bosimni keltirib

chiqaradi.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

1.

Sh. Sh. Shodmonov, U. V. G‘afiirov. “Iqtisodiyot nazariyasi” (darslik). Т .,

«Fan va texnologiya» nashriyoti, 2005, 784 bet. A/as W mu/iamr: M. Mirkomilov

Tagrizchi/ar: i.f.d. A/frzavev / Q., f.fd. Kj/tobov /4. К, /./с/ ffamtvyer O. //., f.f.d.

ЛЬн/gosfmov X. P, /././?. ffos/i/mov P Z.

2.

Z.T. Gaibnazarova, Sh.A. Isam uxam etov. Iqtisodiyot nazariyasi. (Darslik) -

Т.: «Инновацион ривожланиш наш риётматбаа уйи», 2020. 526 Ь. M .A. M

ahkamova - i.f.d., prof., TDTU X.P.Abulqosimov - i.f.d., prof., 0 ‘zMU;

A.F.Rasulev - i.f.d., prof., TDRJ; A.M.Tursunov - i.f.n., dots., TDTU.

3.

https://kun.uz/

4.

https://www.gazeta.uz/oz/2023/09/18/wheat/

5

https://stat.uz/uz/

61 Osnovi ckonomichcskoy teorii. Politckonomiya: Uchebnik /Pod red. d -га

ekon. nauk, prof. D.D.Moskvina. Izd.3-ye,ispravl.-М.:Editorial URSS,2003,s. 88.

7Ye.F. Borisov. Ekonomicheskaya teoriya. Ucheb. — 2-ye izd.. pererab. i dop. -

М.: T K Velbi, Izd-vo Prospekt. 2005, s. 144.

8Ekonomicheskaya teoriya: Uchebnik. - Izd., ispr. i dop. / Pod obsh. red. akad.

V.I.Vidyapina, A .I.D obrinina, G.P.Juravlevoy, L.S.Tarasevicha. — М.: IN FR

A -M . 2005, s. 143.

Библиографические ссылки

Sh. Sh. Shodmonov, U. V. G‘afiirov. “Iqtisodiyot nazariyasi” (darslik). Т ., «Fan va texnologiya» nashriyoti, 2005, 784 bet. A/as W mu/iamr: M. Mirkomilov Tagrizchi/ar: i.f.d. A/frzavev / Q., f.fd. Kj/tobov /4. К, /./с/ ffamtvyer O. //., f.f.d. ЛЬн/gosfmov X. P, /././?. ffos/i/mov P Z.

Z.T. Gaibnazarova, Sh.A. Isam uxam etov. Iqtisodiyot nazariyasi. (Darslik) - Т.: «Инновацион ривожланиш наш риётматбаа уйи», 2020. 526 Ь. M .A. M ahkamova - i.f.d., prof., TDTU X.P.Abulqosimov - i.f.d., prof., 0 ‘zMU;

A.F.Rasulev - i.f.d., prof., TDRJ; A.M.Tursunov - i.f.n., dots., TDTU.

https://kun.uz/

https://www.gazeta.uz/oz/2023/09/18/wheat/

https://stat.uz/uz/

Osnovi ckonomichcskoy teorii. Politckonomiya: Uchebnik /Pod red. d -га ekon. nauk, prof. D.D.Moskvina. Izd.3-ye,ispravl.-М.:Editorial URSS,2003,s. 88.

Ye.F. Borisov. Ekonomicheskaya teoriya. Ucheb. — 2-ye izd.. pererab. i dop. - М.: T K Velbi, Izd-vo Prospekt. 2005, s. 144.

Ekonomicheskaya teoriya: Uchebnik. - Izd., ispr. i dop. / Pod obsh. red. akad. V.I.Vidyapina, A .I.D obrinina, G.P.Juravlevoy, L.S.Tarasevicha. — М.: IN FR A -M . 2005, s. 143.

inLibrary — это научная электронная библиотека inConference - научно-практические конференции inScience - Журнал Общество и инновации UACD - Антикоррупционный дайджест Узбекистана UZDA - Ассоциации стоматологов Узбекистана АСТ - Архитектура, строительство, транспорт Open Journal System - Престиж вашего журнала в международных базах данных inDesigner - Разработка сайта - создание сайтов под ключ в веб студии Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil - ilmiy elektron jurnali yuridik va jismoniy shaxslarning in-Academy - Innovative Academy RSC MENC LEGIS - Адвокатское бюро SPORT-SCIENCE - Актуальные проблемы спортивной науки GLOTEC - Внедрение цифровых технологий в организации MuviPoisk - Смотрите фильмы онлайн, большая коллекция, новинки кинопроката Megatorg - Доска объявлений Megatorg.net: сайт бесплатных частных объявлений Skinormil - Космецевтика активного действия Pils - Мультибрендовый онлайн шоп METAMED - Фармацевтическая компания с полным спектром услуг Dexaflu - от симптомов гриппа и простуды SMARTY - Увеличение продаж вашей компании ELECARS - Электромобили в Ташкенте, Узбекистане CHINA MOTORS - Купи автомобиль своей мечты! PROKAT24 - Прокат и аренда строительных инструментов