Page 147
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
IF = 5.281
Volume 4, Issue 05, Part 2 May 2025
www.in-academy.uz
YOSHLARNING OILAVIY HAYOTGA TAYYORGARLIK
MUNOSABATI
Ozodqulov Olimjon
Ilmiy rahbar:
Qudratova Sevinch Davron qizi
Latipova Zahro
Chirchiq davlat pedagogika unverstiti
O‘zbek tili va adbiyoti yo‘nalishi, 1-kurs talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15592093
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 25-May 2025 yil
Ma’qullandi: 28-May 2025 yil
Nashr qilindi: 31-May 2025 yil
Ushbu maqolada yoshlarning oilaviy hayotga
tayyorgarligi, ularning bu boradagi qarashlari va
yondashuvlari tahlil qilingan. Maqolada yoshlarning
psixologik, ma’naviy va iqtisodiy tayyorgarligi oilaviy
hayot barqarorligi uchun qanday ahamiyatga ega
ekani yoritilgan. Shuningdek, ta’lim muassasalarida
oilaviy hayotga tayyorgarlik bo‘yicha tarbiyaviy
ishlarning ahamiyati ta’kidlangan.
KEY WORDS
Nikoh, oila, tarbiya, oilaviy
munosabatlar, axloqiy-psixologik
tayyorgarlik.
Oilaviy hayot – inson hayotidagi eng muhim bosqichlardan biri bo‘lib, bu bosqichga
tayyor holda kirish har bir yosh uchun muhim ahamiyat kasb etadi.
Shiddat bilan ijtimoiy-iqtisodiy, mafkuraviy rivojlanib borayotgan bugungi G‘arb
davlatlarida oila inqirozi ro‘y berayotgan bir pallada mamlakatimiz bu masalaga juda katta
ahamiyat berayotganligini jahon hamjamiyati e’tirof etmoqda. Jahonning hech bir davlatida
oila va uning muammolarini o‘rganish va uni bartaraf etish bu qadar keng qamrovli amalga
oshirilmagan. Shu o’rinda davlatimiz mustaqillikka erishgandan bunyon bir qator yillar (1998
yil - “Oila yili”, 1999 yil - “Ayollar yili”, 2000 yil - “Ona va bola yili”, 2002 yil – “Qariyalarni
qadrlash yili”, 2003 yil – “Obod mahalla yili”, 2004 yil - “Mehr-muruvvat yili”, 2005 yil -“Sihat-
salomatlik yili”, 2006 yil -“Xomiylar va shifokorlar yili”, 2007 yil - “Ijtimoiy himoya yili”, 2008
yil –“YOshlar yili”, 2010 yil - “Barkamol avlod yili”, 2012 yil - “Mustahkam oila yili”, 2013 yil -
“Obod turmush yili”) oila muammosiga bag‘ishlandi. Talaba yoshlar jamiyatimizning ijtimoiy
faol bir bo‘lagidir. Ularni oilaviy hayotga tayyorlash bugungi kunimizning o‘ta dolzarb
masalasi desak, mubolag’a bo’lmaydi. Shuning uchun ham Respublikamiz Prezidentining
“O‘zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish bo’yicha harakatlar strategiyasi” bo’yicha
farmonida ham “Yoshlarga oid davlat siyosati”ni takomillashtirish alohida band sifatida
kiritilgan[1,4.5] Unda ta’kidlanishicha, jismonan sog‘lom, ruhan va aqlan rivojlangan, mustaqil
fikirlaydigan, Vatanga sodiq, qat’iy hayotiy
fikirlaydigan, Vatanga sodiq, qat’iy hayotiy nuqtai nazarga ega yoshlarni tarbiyalash va
fuqarolik jamiyatini rivojlantirish jarayonida ularning ijtimoiy faolligini oshrish masalasini
takomillashtirish zarurdir. “Harakatlar strategiyasining” IV bo’lim 4.5. bandida yoshlarni
ijtimoiy himoya qilish, yosh oilalar uchun munosib uy-joy va ijtimoiy-maishiy sharoitlarni
yaratish haqida fikr bildirilib, mutasaddi tashkilotlarni bu masalani hal etishda faolligini
oshirish masalasi ilgari suriladi. Oliy ta’lim tizimida tahsil olayotgan talabalarni oilaviy
hayotga tayyorlash, ularda sog’lom
Page 148
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
IF = 5.281
Volume 4, Issue 05, Part 2 May 2025
www.in-academy.uz
turmush tarzini shakllantirish, nikoh va ota-onalik burchlari haqida amaliy ko’nikmalar hosil
qilish mustahkam oilaning garovidir. Pedagogika oliy o‘quv yurtlarida nikoh va oila masalalari
ayrim gumanitar fanlar mazmunida aks etgan bo‘lib, oila, nikoh, bola tarbiyasi haqida nazariy
ma’lumotlar beriladi. Ayniqsa pedagogika, psixologiya, fiziologiya, huquqshunoslik,
dinshunoslik fanlarida bu mavzuga alohida o’rin berilgan.
Zamonaviy oilaning eng muhim ijtimoiy vazifasi kelajak oila boshlig‘ini tarbiyalash, ya'ni
yosh avlodni nikoh va oilaviy munosabatlarga tayyorlashdir. Bunga salbiy jarayonlarning
kuchayishi: oilaviy turmush tarzining tanazzulga uchrashi, nikoh va oilaviy munosabatlarning
muqobil shakllarining keng tarqalishi, oila obro‘sining pasayishi, farzand ko‘rish zarurati,
ajralishlar va oila ichidagi zo‘ravonliklarning ko‘payishi sabab bo‘lmoqda. Zamonamizdagi
oilaviy hayotning eng yaxshi an’analari va yangiliklarini o‘zida mujassam etgan yosh,
mustahkam oilani barpo etishning dolzarbligi jamiyatning ma’naviy-axloqiy inqirozi va
ijtimoiy hayot inqirozidan chiqish yo‘lining ajralmas va eng muhim qismidir. Nikoh va oilaviy
munosabatlarning barqarorligi yoshlarning oilaviy hayotga tayyorligiga bog‘liq bo‘lib, bu erda
turmush qurishga tayyorlik oilaviy turmush tarziga hissiy ijobiy munosabatni belgilaydigan
shaxsning ijtimoiy-psixologik munosabatlari tizimi sifatida tushuniladi. Yoshlarning
jamiyatdagi mavqei, rivojlanish tendentsiyalari va istiqbollari, avvalambor, uning kelajagini
belgilab bergani bilan jamiyat uchun katta qiziqish va amaliy ahamiyatga ega. Bu yerda
yoshlarning nikoh va jamiyatning asosiy bo‘g‘ini sifatida oilaga munosabati muhim o‘rin
tutadi. Dunyoning aksariyat qismlarida nikohning o‘rtacha yoshi o‘sib bormoqda va o‘n yil
avvalgiga qaraganda, dunyo bo‘ylab o‘smirlik davrida kamroq nikohlar sodir bo‘lmoqda.
Hozirgi vaqtda oilaviy munosabatlarda sezilarli o‘zgarishlar ro‘y bermoqda. Ko‘pgina
mamlakatlarda munosabatlarning yangi turi tobora keng tarqalmoqda - ro‘yxatdan o‘tmagan
nikoh. Biroq, yoshlarning qadriyat yo‘nalishlari bo‘yicha olib borilgan tadqiqotlar shuni
ko‘rsatadiki, oila yoshlar uchun asosiy qadriyat bo‘lib qolmoqda. Yoshlar sotsializatsiya
jarayonida ota-onalarning oilasidan yordam va yordam izlaydilar va ular o‘zlarining bo‘lajak
oilasini insonparvarlik va axloqiy tamoyillar asosida qurishga tayyor, lekin shu bilan birga
ularda juda katta psixologik bilim va ko‘nikmalar yetishmasligi mavjud. Buda yoshlarning
oilaviy hayotga tayyorligini shakllantirish muammosining ko‘p jihatlari qatorida zamonaviy
jamiyatda oila va nikohning ijtimoiy rolini to‘g‘ri anglash, fuqarolik huquqiy ongining
mavjudligi ko‘rsatilgan. Yoshlarni oilaviy hayotga maqsadli tayyorlash zarurati ham nikoh-
oila munosabatlarini yanada rivojlantirish, uning shaxsning har tomonlama barkamol
rivojlanishiga xizmat qilishi, ham o‘zaro munosabatlarga nisbatan erkaklar va ayollar, oilaviy
hayot haqida noto‘g‘ri qarashlarni bartaraf etish bilan belgilanadi. Pedagog va psixologlarning
ta'kidlashicha, yosh avlodni oilaviy hayotga tayyorlash uning yosh rivojlanishining barcha
bosqichlarida amalga oshirilishi kerak va ta'limning umumiy muammolaridan ajralmasdir.
Shaxs qismlarga bo‘lib shakllanmaydi va bir sohada ta'limning etishmasligi boshqa sohada
uning natijalarini buzadi. Insonni oilaviy hayotga, ishlab chiqarish faoliyatiga yoki jamoat
hayotida faol pozitsiyani egallashga alohida tayyorlash mumkin emas. Oila shaxsning axloqiy
va aqliy tarkibini tashkil etuvchi asosiy va ijtimoiy asosdir. Oiladagi psixologik iqlim va uning
a'zolari o‘rtasidagi munosabatlar har qanday yoshdagi shaxsning ishlab chiqarish faoliyatiga,
ijtimoiy vazifalarni bajarishiga, ijodiy qobiliyatlarini rivojlantirishga bevosita ta'sir qiladi.
Jinsiy tarbiya, yoshlarni nikoh va oilaviy munosabatlarga tayyorlash dolzarb va murakkab
pedagogik muammolardan biridir. Nikohgacha ta'limga katta hissa qo‘shgan V.A.
Page 149
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
IF = 5.281
Volume 4, Issue 05, Part 2 May 2025
www.in-academy.uz
Suxomlinskiyning aksariyat hollarda nikohning asosiy motivi “sevgi” deb hisoblagan. Biroq,
"sevgi" ni nikoh motivi sifatida ataganda, yoshlar bu so‘zga turli xil ma'nolarni qo‘yishadi. T.A.
Florenskaya bu so‘zning uch xil tushunchasini belgilaydi: sevgi - jinsiy jalb qilish; sevilish
zarurati sifatida sevish; dominant sifatida sevgi. Nikoh haqida gapirganda, nikoh ittifoqiga
kirish istagi va unga kirishga tayyorlik darajasi bir xil tushunchalardan uzoq ekanligini
unutmasligimiz kerak.
Shuning uchun, er va xotin bo‘lishga tayyor bo‘lish, bu umidlar (ya'ni, huquq va
majburiyatlar) haqida aniq bo‘lishni va ularni bajarishga tayyor bo‘lishni anglatadi. Psixologik
tayyorgarlikdan tashqari, oilaning eng muhim tarkibiy qismlari erkak va ayol o‘rtasidagi
funktsional-rol munosabatlaridir. Oilaning roli, birinchi navbatda, bolada turmush o‘rtog‘i
sifatida umumiy qabul qilingan xulq-atvor me'yorlariga nisbatan yo‘nalishlar va munosabatlar
to‘plamini shakllantirishdir. Xulosa o‘rnida aytish mumkinki, yoshlarning oilaviy hayotga
tayyorgarligi nafaqat shaxsiy, balki jamiyat farovonligi uchun ham muhimdir. Talabaning
oilaviy hayotga axloqiy-psixologik tayyorgarligi, uning bir qator xulq me’yorlarini, talablarni,
burchlarni anglab etganligidan dalolat beradi. Zero, oilaviy tarbiya umumiy tarbiyaning
ajralmas qismi bo’lmog’i zarur, busiz sog’lom jamiyatni borpo etib bo’lmaydi. Yaxshi
tayyorlangan, ongli va mas’uliyatli yoshlar tomonidan barpo etilgan oilalar kelajakda
mustahkam va baxtli jamiyatning asosiga aylanadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 yil 7 fevraldagi PF-4947-sonli farmoni.
Tashkent.
2. Navoi, Alisher. Mahbub ul-qulub. T.: Yangi asr avlodi, 2019. 320 bet.
3. “Nikohlanuvchi shaxslarni tibbiy ko’rikdan o’tkazish to’g’risida”gi nizom. 2003 yil 25
avgust. Tashkent.
4. Otaxo’jaev, F. Nikoh va uning huquqiy tartibga solinishi. T.: O’zbekiston, 1995. 164 bet.
5. Kaykovus, Unsurul Maoliy. Qobusnoma. Toshkent: Adabiy-badiiy nashr, 174 bet.
6. Xo’janiyozov, T. Oila tarixi va huquq. T.: Adolat, 2006. 16-17-betlar.
