Page 126
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
IF = 5.281
Volume 4, Issue 05, Part 2 May 2025
www.in-academy.uz
YETUKLIK DAVRINING IKKINCHI BOSQICHIDAGI
SHAXSNING PSIXOLOGIK XUSUSIYATLARI
Gaybullayeva Ruxshona Azamxo‘ja qizi
Shavkatova Madina Otabek qizi
CHDPU gumanitar fanlar fakulteti
O‘zbek tili va adabiyoti yo‘nalishi 24\1-guruh talabasi
Email: rgaybullayeva17@gmail.com
Ozodqulov Olimjon Bahodir o‘g‘li
Ilmiy rahbar:
CHDPU Psixologiya kafedrasi o‘qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15591686
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 25-May 2025 yil
Ma’qullandi: 28-May 2025 yil
Nashr qilindi: 31-May 2025 yil
Ushbu maqola yetuklik davrining ikkinchi bosqichida
(40-60 yosh) bo'lgan shaxslarning psixologik
xususiyatlarini o'rganadi. Bu davrda shaxslar
hayotning muhim o'zgarishlari va vazifalariga duch
kelishadi, masalan, martaba o'zgarishlari, bolalarning
uyidan ketishi, menopauza va qarilikning boshlanishi.
Ushbu
o'zgarishlar
shaxsning
o'ziga
bo'lgan
munosabati, ijtimoiy munosabatlari va umumiy
farovonligiga ta'sir qilishi mumkin. Maqola ushbu
davrdagi
psixologik
rivojlanishning
asosiy
nazariyalarini, tadqiqot natijalarini va amaliy
ahamiyatini ko'rib chiqadi.
KEY WORDS
Yetuklik
davri,
o'rta
yosh,
psixologik rivojlanish, o'zlikni
anglash, ijtimoiy munosabatlar,
martaba,
farovonlik,
ruhiy
salomatlik
Adabiyotlar tahlili va metodlar
Ushbu maqola uchun adabiyotlar tahlili psixologiya, sotsiologiya va gerontologiya
sohalaridagi ilmiy maqolalar, kitoblar va tadqiqot hisobotlarini o'z ichiga oladi. Asosiy
manbalar psixologik rivojlanish nazariyalari (masalan, Erik Eriksonning psixosotsial
rivojlanish nazariyasi, Karl Yungning individuatsiya nazariyasi), yetuklik davridagi stress
omillari va ularning oqibatlari, shuningdek, farovonlik va moslashuv strategiyalariga
qaratilgan[7]. Tadqiqot usullari sifat va miqdoriy tadqiqotlarning kombinatsiyasini o'z ichiga
oladi. Sifatli tadqiqotlar chuqur intervyular va fokus-guruhlarni o'z ichiga oladi, bu esa
shaxslarning tajribalari va nuqtai nazarlarini o'rganishga imkon beradi. Miqdoriy tadqiqotlar
standartlashtirilgan so'rovnomalar va psixologik testlarni o'z ichiga oladi, bu esa
ma'lumotlarni yig'ish va tahlil qilish imkonini beradi[5]. Tadqiqot natijalari
Adabiyotlar tahlili va tadqiqotlar natijalari shuni ko'rsatadiki, yetuklik davrining
ikkinchi bosqichidagi shaxslar quyidagi psixologik xususiyatlarga ega:
• O'zlikni qayta baholash: Shaxslar o'z hayotlari, yutuqlari va yo'qotishlarini qayta
baholaydilar. Bu davrda o'zlikni anglash, ma'no izlash va hayot maqsadini aniqlash muhim
ahamiyatga ega[8].
• Ijtimoiy munosabatlar: Oilaviy munosabatlar, do'stlik va ijtimoiy aloqalar shaxsning
farovonligi uchun muhim rol o'ynaydi. Bolalarning uyidan ketishi, er-xotin munosabatlaridagi
o'zgarishlar va ota-onalarga g'amxo'rlik qilish kabi masalalar ushbu davrda dolzarbdir.
• Martaba va ish: Martaba o'zgarishlari, ishdan bo'shash xavfi va pensiyaga tayyorgarlik
Page 127
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
IF = 5.281
Volume 4, Issue 05, Part 2 May 2025
www.in-academy.uz
ushbu davrda shaxslarning psixologik holatiga ta'sir qilishi mumkin. Ish bilan bog'liq stressni
boshqarish va yangi imkoniyatlarni izlash muhimdir[2].
• Jismoniy va ruhiy salomatlik: Menopauza, surunkali kasalliklar va qarilikning
boshlanishi shaxsning o'ziga bo'lgan munosabatiga va farovonligiga ta'sir qilishi mumkin.
Sog'lom turmush tarzini saqlash, stressni boshqarish va ruhiy salomatlikka e'tibor berish
muhimdir[4].
Muhokama
Yetuklik davrining ikkinchi bosqichi shaxslar uchun ham qiyinchiliklar, ham
imkoniyatlar davri bo'lishi mumkin. O'zlikni qayta baholash, ijtimoiy munosabatlardagi
o'zgarishlar va martaba bilan bog'liq masalalar shaxsning psixologik holatiga ta'sir qilishi
mumkin. Biroq, ushbu davrda shaxslar o'zlarining tajribalari va resurslaridan foydalanib,
yangi maqsadlar qo'yish, shaxsiy o'sishga erishish va hayotdan qoniqishni oshirish
imkoniyatiga ega[3].
Xulosa
Yetuklik davrining ikkinchi bosqichi shaxs uchun muhim o'zgarishlar va yangi
imkoniyatlar davri hisoblanadi. Ushbu davrda shaxs tajriba va donolik kasb etadi, ma'naviy
izlanishlar olib boradi, ijtimoiy faollashadi, o'z-o'zini anglaydi va o'zgarishlarga moslashadi[6].
Ushbu bosqichda psixologik salomatlikni saqlash va shaxsiy rivojlanish uchun o'ziga
g'amxo'rlik qilish, ijtimoiy aloqalarni mustahkamlash, yangi narsalarni o'rganish va
maqsadlarni aniqlab olish muhimdir. Yetuklik davrining ikkinchi bosqichi shaxsiy o'sish va
baxtli hayot kechirish uchun noyob imkoniyatlar taqdim etadi[1].
Foydalanilgan adabiyotlar ro'yxati:
1.
Erik Erikson, "Identity: Youth and Crisis" (1968)
2.
Daniel Levinson, "The Seasons of a Man's Life" (1978)
3.
Carl Jung, "Modern Man in Search of a Soul" (1933)
4.
Laura Carstensen, "Socioemotional Selectivity Theory" (1999)
5.
Carol Ryff, "Psychological Well-Being Revisited: Advances in the Science and Practice of
Eudaimonia" (2014)
6.
Sheldon Cohen, "Social Relationships and Health" (2004)
7.
George Vaillant, "Aging Well: Surprising Guideposts to a Happier Life from the Landmark
Study of Adult Development" (2002)
8.
Rivojlanish psixologiyasi, Kattalar psixologiyasi, Ijtimoiy psixologiya darsliklari va o'quv
qo'llanmalari
