Page 120
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
IF = 5.281
Volume 4, Issue 05, Part 2 May 2025
www.in-academy.uz
KICHIK MAKTAB YOSHI DAVRIDA PSIXIK RIVOJLANISH
XUSUSIYATLARI
Abduvaqqosova Ruxshona Bahromboy qizi
Chirchiq davlat pedagogika universiteti
O‘zbek tili va adabiyot yo‘nalishi 24/1 guruh talabasi
ruxshonaabduvaqqosova@gmail.com
Abduhakimova Muhlisa Asliddin qizi
Ozodqulov Olimjon Bahodir oʻgʻli
Ilmiy rahbar
https://doi.org/10.5281/zenodo.15591633
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 25-May 2025 yil
Ma’qullandi: 28-May 2025 yil
Nashr qilindi: 31-May 2025 yil
Ushbu maqolada kichik maktab yoshi davrida psixik
rivojlanishning nazariy asoslari, psixik jarayonlarning
o‘ziga xos xususiyatlari, shuningdek, bolalarning
shaxsiy va ijtimoiy jihatdan shakllanishiga ta’sir
qiluvchi omillar tahlil qilingan. Tadqiqot natijalari
psixologlar, pedagoglar va ota-onalar uchun muhim
ahamiyatga ega bo‘lib, ta’lim-tarbiya jarayonini
psixologik nuqtai nazardan to‘g‘ri tashkil etish
imkonini beradi.
KEY WORDS
kichik maktab yoshi, psixik
rivojlanish, kognitiv jarayonlar,
diqqat, xotira, tafakkur, nutq,
ijtimoiy
moslashuv,
shaxsiy
rivojlanish,
o‘quv
faoliyati,
psixologiya, pedagogika,
Kichik maktab yoshi davri psixik rivojlanishning murakkab bosqichlaridan biri
hisoblanadi. Ushbu davr, odatda 7–11 yosh oralig‘ini o‘z ichiga olib, bola shaxsining
shakllanishida muhim rol oʻynaydi. Bolaning o‘yindan o‘quv jarayoniga o‘tishi, uning psixik
xususiyatlari, xususan, diqqat, xotira, tafakkur, nutq, hissiy holati va irodaviy sifatlariga
sezilarli ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Ushbu davrda o‘quv faoliyati asosiy ijtimoiy faoliyat turi
sanalib, bola jamiyat a’zosi sifatida voyaga yetishda yangi bosqichga qadam qo‘yadi.
Psixologik tadqiqotlar shuni ko‘rsatmoqdaki, kichik maktab yoshidagi bolalar psixikasining
rivojlanishi bevosita ularning kognitiv faolligi, muloqot madaniyati, ijtimoiy adaptatsiyasi va
motivatsion sohasining o‘zgarishlari bilan chambarchas bog‘liq. Bolaning o‘quv jarayoniga
nisbatan munosabati, uning o‘zlashtirish darajasi, mustaqil fikrlash va muammoli vaziyatlarda
qaror qabul qilish ko‘nikmalari aynan shu yoshda shakllana boshlaydi. Shu sababli bu davrni
chuqur psixologik tahlil qilish, u bilan bog‘liq rivojlanish omillarini aniqlash va ularga tegishli
pedagogik yondashuvlarni ishlab chiqish dolzarb ilmiy va amaliy vazifa sifatida e’tirof etiladi.
1)Kichik maktab yoshi – bu bolaning psixik rivojlanishidagi maʼlum bir davrni anglatadi.
Ushbu davr odatda 7 yoshdan 11–12 yoshgacha bo‘lgan vaqtni qamrab oladi va bola hayotida
yangi faoliyat turi – o‘quv jarayonining shakllanishi bilan xarakterlanadi. Psixolog-olimlar (L.S.
Vygotskiy, D.B. Elkonin, A.N. Leontyev va boshqalar) ta’kidlaganidek, o‘quv faoliyati yetakchi
faoliyat turi hisoblanib, bola psixikasining barcha jihatlarini rivojlantirishda muhim omil
sifatida namoyon bo‘ladi. Maktabga kirish bolada aqliy, ijtimoiy va axloqiy sifatlar
rivojlanishiga sababchi bo‘ladi. Unda bolaning ichki dunyosi faol tarzda shakllanadi, tashqi
muhitga nisbatan ongli munosabati kuchayadi. Qo‘yilgan talablar, baholash tizimi, o‘zini
tengdoshlari bilan solishtirish kabi omillar bolaning shaxsiy sifatlaridagi o‘zgarishlarga
Page 121
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
IF = 5.281
Volume 4, Issue 05, Part 2 May 2025
www.in-academy.uz
bevosita ta’sir ko‘rsatadi.
Diqqat
– barqarorlik, ko‘lam va taqsimlanish xususiyatlariga ega bo‘lib, bu yoshda
diqqatni maʼlum bir faoliyatga qaratish chalg‘ituvchi omillarga qarshi kurashish qobiliyati
asta-sekin shakllanadi.
Xotira
– bola dastlab mexanik eslab qolishga tayanadi, biroq o‘quv topshiriqlari asosida
mantiqiy xotira shakllanadi. Reproduktiv va produktiv xotira o‘rtasida muvozanat yuzaga
keladi.
Tafakkur
– bu davrda mantiqiy, so‘zli tafakkur shakllana boshlaydi. Bola
umumlashtirish, taqqoslash, sabab-oqibat munosabatlarini tushunish, tushunchalar hosil
qilish ko‘nikmalarini egallaydi!
Nutq
– ushbu davrda nutq faol tarzda rivojlanadi. So‘z boyligi ortadi, grammatik
jihatdan to‘g‘ri va mazmunli jumlalar tuzishga o‘rganadi. Nutq nafaqat aloqa vositasi, balki
tafakkur vositasi sifatida ham namoyon boʻladi!
Kichik maktab yoshidagi bolalarda ijtimoiy moslashuv, o‘z-o‘zini anglash, baholash
jarayonlari faollashadi. Ushbu davrda bola o‘zini jamiyat a’zosi sifatida anglaydi, rolini
tushunadi. Shu asnoda ijtimoiy me’yorlarga moslashishga harakat qiladi. Bolaning ijtimoiy
rivojlanishida uchta omil muhim ahamiyat kasb etadi:
1.
Oila
– asosiy tarbiyaviy muhit, emotsional qo‘llab-quvvatlov manbai hisoblanadi.
2.
Maktab
– bilim berish bilan birga, ijtimoiy muhitga moslashish maydoni sanaladi!
3.
Tengdoshlar
– shaxslararo munosabatlarda kommunikativ qobiliyatlarni
rivojlantiradi!
Mazkur yoshda hissiy jarayonlar barqarorlashadi, emotsional reaksiya tezligi kamayadi,
o‘zini tutish qobiliyati rivojlanadi. Irodaviy sifatlar – sabr, qat’iyat, mas’uliyat, o‘zini-oʻzi
nazorat qilish kabi fazilatlar shakllanadi. Bolada o‘z-o‘zini baholash paydo bo‘ladi!
O‘quv faoliyati kichik maktab yoshida bolaning kognitiv va shaxsiy rivojlanishida katta
o‘rin tutadi. Mazkur faoliyat turining asosiy xarakteristikasi – bola ongli ravishda yangi
bilimlarni o‘zlashtiradi, bu esa unga tafakkur va mantiqiy fikrlashni shakllantirish imkonini
beradi. O‘qituvchi talablari, baholash tizimi, o‘quv topshiriqlarining xarakteri bolaning
motivatsiyasi, shaxsiy yondashuvi va o‘z-o‘zini anglash jarayonlariga ta’sir ko‘rsatadi.
Shuningdek, bolaning o‘qishdagi muvaffaqiyati uning ijtimoiy maqomini aniqlaydi. Bu esa o‘z-
o‘zini qadrlash va jamiyatda o‘z o‘rnini anglashga xizmat qiladi. Mustaqil fikrlash, muammoli
vaziyatlarga yechim topish, munosabat bildirish, o‘z fikrini asoslash kabi jihatlar shakllanadi!
Kichik maktab yoshidagi bolalarning psixik rivojlanishiga quyidagi omillar ta’sir
ko‘rsatadi:
1. biologik omillar: nerv tizimi holati, salomatlik darajasi, tug‘ma qobiliyatlar;
2. ijtimoiy omillar: oila muhitining barqarorligi, tarbiya uslubi, maktab va sinf muhiti;
3. pedagogik omillar: o‘qituvchi shaxsiyati, o‘qitish metodikasi, dars mazmuni;
4. shaxsiy omillar: bolaning individual qobiliyatlari, temperamenti, motivatsiyasi va
o‘ziga bo‘lgan ishonchi;
Kichik maktab yoshi bolalar psixikasining rivojlanishida muhim davr hisoblanadi. Ushbu
davrda bolaning kognitiv jarayonlari, jumladan, diqqat, xotira, tafakkur va nutq faol tarzda
rivojlanadi, bu esa uning o‘quv jarayonidagi faolligini taʼminlaydi. O‘quv jarayoni bolaning
shaxsiy sifatlari va ijtimoiy adaptatsiyasini shakllantiruvchi muhim omil hisoblanadi. Kichik
maktab yoshidagi psixik rivojlanishga biologik, ijtimoiy, pedagogik va shaxsiy omillar ta’sir
Page 122
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
IF = 5.281
Volume 4, Issue 05, Part 2 May 2025
www.in-academy.uz
ko‘rsatadi!
Xulosa:
Kichik maktab yoshi — bolalikning muhim bosqichlaridan biri bo‘lib, bu davrda
bolaning psixik rivojlanishi faol tarzda kechadi. Aynan shu davrda bolada diqqat, xotira,
tafakkur va nutq kabi kognitiv jarayonlar shakllanadi va rivojlanadi. Ushbu jarayonlar esa
bolaning o‘quv faoliyatiga jalb qilinishi va uni samarali o‘zlashtirishida muhim rol o‘ynaydi.
O‘quv jarayoni nafaqat bilim berish, balki bolaning shaxsiy fazilatlarini, muloqot malakalarini
va ijtimoiy muhitga moslashuvchanligini shakllantiradi. Kichik maktab yoshidagi bolalarning
psixik rivojlanishiga bir vaqtning o‘zida biologik (nasliy xususiyatlar, jismoniy rivojlanish),
ijtimoiy (oila, jamiyat, muhit), pedagogik (o‘qitish metodlari, o‘qituvchi shaxsi) va shaxsiy
(bolaning ichki motivatsiyasi, qiziqishlari) omillar ta’sir ko‘rsatadi.
Shuning uchun ham ushbu davrda bolalarga nisbatan individual yondashuv, ularning
psixologik holatini hisobga olgan holda o‘quv jarayonini tashkil etish muhim ahamiyatga ega.
Mazkur yondashuvlar orqali bola o‘zining intellektual, axloqiy va ijtimoiy salohiyatini to‘liq
ro‘yobga chiqarishga qodir bo‘ladi. Psixologik-pedagogik tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, aynan
kichik maktab yoshi bola rivojining asosiy poydevorini yaratadi, kelgusidagi o‘quv
muvaffaqiyati va shaxs sifatida shakllanishida hal qiluvchi bosqich bo‘lib xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Vygotskiy, L.S. (1982). «Psikhologiya i obshchestvennaya praktika.» Moskva: Pedagogika.
2. Elkonin, D.B. (1995). «Psikhologiya detskogo vozrasta.» Moskva: Pedagogika.
3. Leontyev, A.N. (2003). «Psikhologiya razvitiya.» Moskva: Akademiya.
4. Pervich, V. (2001). «Pedagogicheskie osnovy psikhologii i metodiki obucheniya.» Sankt-
Peterburg: Nauka.
5. Rubinstein, S.L. (2001). «Osnovy obshchey psikhologii.» Moskva: Akademiya.
