Page 136
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
IF = 5.281
Volume 4, Issue 05, Part 2 May 2025
www.in-academy.uz
TA'LIMNING YOSH PSIXOLOGIYASI TARAQQIYOTIDA
TUTGAN O'RNI
Xolmamatova Arofatxon Komiljon qizi
Mustafoyeva Marjona Olimjon qizi
Chirchiq davlat pedagogika universiteti
Gumanitar fanlar fakulteti
O’zbek tili va adabiyot (kechki) yo’nalishi
1- bosqich talabalari.
Email: xolmamatovaarofat7@gmail.com
Ozodqulov Olimjon Bahodir o‘g‘li
Ilmiy rahbar:
Chirchiq davlat pedagogika universiteti
Psixologiya kafedrasi o‘qituvchisi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15591896
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 25-May 2025 yil
Ma’qullandi: 28-May 2025 yil
Nashr qilindi: 31-May 2025 yil
Maqolada taʼlimning yosh psixologiyasi taraqqiyotidagi
oʻrni muhokama qilinadi. Yoshlar rivojlanishining
psixologik jihatlari, taʼlim tizimining ularga taʼsiri va
pedagogik usullarning samaradorligi tahlil qilinadi.
Tadqiqotda yosh psixologiyasining taʼlim sohasidagi
ahamiyati, shuningdek, oʻquvchilar va talabalarning
intellektual,
hissiy
va
ijtimoiy
rivojlanishiga
yondashuvlar koʻrib chiqiladi.
KEY WORDS
yosh
psixologiyasi,
taʼlim,
rivojlanish,
pedagogika,
ontogenez,
psixik
jarayonlar,
intellekt, ta’lim jarayoni.
Yosh psixologiyasi insonning bolalikdan to yoshlik davrigacha bo‘lgan rivojlanish
dinamikasini, psixologik qonuniyatlarini va shaxsning shakllanish jarayonlarini o‘rganadigan
fan sohasi. Ta’lim tizimi yosh psixologiyasining amaliy qo‘llanilishida muhim o‘rin egallaydi,
chunki u bolaning aqliy, hissiy, ijtimoiy va axloqiy jihatdan rivojlanishiga bevosita ta’sir
ko‘rsatadi.
Maʼlumki, yosh davrlari psixologiya kursi psixologiya ilmining muhim tarmogʻi sifatida,
inson psixik jarayonlarining ontogеnеzdagi psixologik xususiyatlarini va odam shaxsining
taʼlim-tarbiya sharoitida psixik taraqqiyotining har bir davriga xos xususiyatlarini oʻrganuvchi
sohadir. Yosh davrlari psixologiyasi taʼlim va taraqqiyotning oʻzaro bogʻliqligi, taʼlimning
tuzilishi, oʻquvchilarning oʻqish va bilish faoliyatini shakllantirish hamda tarbiya
psixologiyasining taʼlim-tarbiya jarayonida oʻquvchi shaxsini barkamol inson sifatida
shakllantirish kabi muhim muammolarni tadqiq etadi. Bunda, oʻquv-tarbiya jarayonlarining
oʻziga xos xususiyatlari, zamonaviytaʼlim- tarbiya nazariyasining vazifalari, uning
etnopsixologik xususiyatlari hamda ular tomonidan yoritilgan shaxs taraqqiyotini boshqarish
imkoniyatlari oʻrganiladi.
Uning muhim vazifalari - tinglovchilarda psixologik-pеdagogik vaziyatlarni samarali
rеjalashtira olishga, aqliy va shaxsiy taraqqiyot bilimlarini unumli egallashga, turli yosh
davrlarida psixik taraqqiyot qonunlarini toʻgʻri anglab, psixotashxis tadqiqotlar olib borishga,
oʻquvchilarga individual yondasha bilishga, bola psixikasi taraqqiyotida turli noxush
holatlarning oldini ola bilishga, ota- onalar, oʻz hamkasblari va bolalar bilan madaniyatli
muomalada
boʻlishga,
psixologik
Page 137
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
IF = 5.281
Volume 4, Issue 05, Part 2 May 2025
www.in-academy.uz
nazokatni toʻgʻri shakllantirish kabi muammolarini ijobiy hal etishga qaratilgan.
Yosh davrlari psixologiyasi oʻquv moduli umumiy psixologiya, falsafa, pеdagogika, yosh
fiziologiyasi va boshqa fanlar bilan uzviy bogʻliqdir. Uni oʻrganish jarayonida kompyutеr
tеxnikasi, aqliy taraqqiyot tеstlari va boshqa usullardan kеng foydalaniladi.
Ta’lim jarayoni bolaning: Intellektual qobiliyatlarini, ijtimoiy va hissiyotlarini, shaxsning
ma’naviy-axloqiy jihatlarini shakllantirishda asosiy rol o‘ynaydi.
Ta’lim bolalarning bilim olish, tafakkur qilish, muomala qilish va mustaqil fikrlash
qobiliyatlarini shakllantiradi. Rivojlanayotgan ong va tafakkur ta’lim orqali murakkablashadi
va boyiydi. Ta’lim orqali yoshlar jamiyat qoidalari, madaniy qadriyatlar va ijtimoiy
munosabatlar haqida bilimga ega bo‘ladilar. Bu esa ularning ijtimoiylashuv jarayonini
yengillashtiradi. Tarbiya va ta'lim jarayoni bolaning xarakteri, qiziqishlari, motivatsiyasi va
irodasini shakllantiradi. Bu esa shaxsiy rivojlanishning poydevorini yaratadi. Bundan
tashqari, bilim va ko‘nikmalarni o‘rgatish jarayoni nafaqat intellektual, balki emosional
sohalarni ham rivojlantiradi: o‘z his-tuyg‘ularini boshqarish, empatiyani rivojlantirish va
boshqalar. Ta’limning samaradorligi uchun bolalarning yoshiga mos psixologik xususiyatlari
e’tiborga olinadi. Masalan, boshlang‘ich maktab yoshidagi bola uchun o‘yin asosiy faoliyat turi
bo‘lsa, o‘smirlar uchun mustaqil o‘rganish va tanqidiy fikrlash rivojlanadi.
Lev Vigotskiy ta’lim va psixologiya sohasida muhim nazariyalarni ilgari surgan. Uning
“Yaqin rivojlanish zonasi” konsepsiyasiga ko‘ra, bola mustaqil bajara olmaydigan, ammo katta
yoki bilimliroq shaxs yordamida bajara oladigan vazifalar mavjud. Bu zona ta’lim jarayonida
bolaning rivojlanish salohiyatini aniqlash va uni qo‘llab-quvvatlash uchun muhimdir .
Ta’lim jarayonida bolalarning yoshiga mos psixologik xususiyatlarini e’tiborga olish
muhimdir. Masalan, maktabgacha yoshdagi bolalar uchun o‘yin asosiy o‘quv faoliyati bo‘lsa,
o‘smirlar uchun mustaqil o‘rganish va tanqidiy fikrlash rivojlanadi. Bu yondashuv ta’lim
samaradorligini oshiradi .
Xulosa
Ta’lim va yosh psixologiyasi bir-biriga uzviy bog‘liq sohalardir. Insonning har bir
rivojlanish bosqichida ta’lim psixik jarayonlarning shakllanishi va mustahkamlanishida
muhim rol o‘ynaydi. Bola va o‘smirlarning yosh xususiyatlarini chuqur bilgan holda tashkil
etilgan ta’lim jarayoni ularning bilim olish, mustaqil fikrlash, shaxsiy va ijtimoiy rivojlanishini
samarali ta’minlaydi. Ta’lim, nafaqat intellektual rivojlanishga, balki emotsional va axloqiy
kamolotga ham ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Shu sababli pedagogik faoliyatda yosh psixologiyasi
bilimlariga tayangan holda, har bir bosqichning psixologik ehtiyoj va imkoniyatlariga mos
yondashuv zarurdir.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
G‘oziyev E. Psixologiya Yosh davrlari psixologiyasi. T. 2002.
2.
G‘oziyev E. Ontogenez psixologiyasi. T. 2010
3.
Vigotskiy, L. S. Pedagogik psixologiya. — Moskva: Pedagogika, 1991.
4.
G'ozibekov, A. va boshqalar. Yosh va pedagogik psixologiya asoslari. — Toshkent:
O‘zbekiston Milliy universiteti nashriyoti, 2016.
5.
Nurmatov, N. Pedagogik va yosh psixologiyasi. — Toshkent: “Ilm Ziyo”, 2018.
6.
Wikipedia.org — Lev Vygotsky maqolasi — Vigotskiy nazariyasi haqida umumiy
ma’lumotlar.
