Page 128
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
IF = 5.281
Volume 4, Issue 05, Part 2 May 2025
www.in-academy.uz
O'SMIRLIK DAVRIDA PSIXIK RIVOJLANISH
XUSUSIYATLARI
Alimova Durdona
Abduraimova Nigora
CHDPU Gumanitar fanlar fakulteti
O'zbek tili va adabiyoti yo'nalishi
Kechki ta'lim, 24/1-guruh talabasi
abduraimovanigora597@gmail.com
Ozodqulov Olimjon Bahodirovich
Ilmiy rahbar:
Chirchiq davlat pedagogika universiteti, Psixologiya
kafedrasi o‘qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15591716
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 25-May 2025 yil
Ma’qullandi: 28-May 2025 yil
Nashr qilindi: 31-May 2025 yil
Ushbu
maqolada
o‘smirlik
davridagi
psixik
rivojlanishning asosiy xususiyatlari, bu davrda yuzaga
keladigan psixologik o‘zgarishlar, ichki ziddiyatlar,
shaxsiy o‘sish va ijtimoiy muhit ta’siri haqida so‘z
yuritiladi. Shuningdek, o‘smirlarning o‘zini anglash,
mustaqillik sari intilishi, jamoada tutgan o‘rni va ota-
ona bilan munosabatlaridagi psixologik jihatlar tahlil
qilinadi. O‘smirlik — bu nafaqat fiziologik, balki ichki
ruhiy o‘sish bosqichidir.
KEY WORDS
O‘smirlik,
psixik
rivojlanish,
shaxsiy
identifikatsiya,
o‘zini
anglash, emotsional o‘zgarish,
ijtimoiy muhit, mustaqillik
Inson hayotining har bir davri o‘ziga xos xususiyatlarga ega bo‘lib, ularning har biri
shaxsning shakllanishida muhim bosqich hisoblanadi. Ayniqsa, o‘smirlik davri insonning
psixik rivojlanishida burilish nuqtasidir. Bu davrda bolaning tanasi, fikrlashi, hissiyoti va
jamiyatdagi o‘rni keskin o‘zgaradi. Shuning uchun ham bu bosqichni “muammoli davr” deb
ham atashadi. Mashhur psixolog E. Erikson bu davrni “identifikatsiya yoki rol chalkashligi”
davri deb belgilagan bo‘lib, o‘smir o‘z shaxsini anglash, jamiyatda o‘z o‘rnini topishga harakat
qiladi. Bu esa ko‘plab psixik o‘zgarishlarni yuzaga keltiradi. O‘smirlik davri odatda 11-12
yoshdan boshlanib, 16-17 yoshgacha davom etadi. G'.Abdurahmonova, psixologiya fanlari
nomzodi, quyidagicha ta’kidlaydi: “O‘smirlik davrida bola faqat tanadagi emas, balki butun
mavjudot sifatida o‘zgaradi. Bu davrda har bir o‘qituvchi, ota-ona va jamoa vakilining sabr-
toqatli, tushunishga tayyor bo‘lishi lozim. Chunki o‘smirlar bu davrda eng ko‘p e’tibor va
samimiy yondashuvga muhtoj bo‘ladilar.”
1
Bu bosqichda biologik, psixologik va ijtimoiy
omillar uyg‘unlashadi. Bola endi nafaqat jismonan, balki ruhiy jihatdan ham o‘zgaradi. U
kattalardek o‘ylashni, o‘z mustaqil fikrini bildirishni xohlaydi.
Odatda bu davrda quyidagi jarayonlar ko‘zga tashlanadi:
Tanadagi gormonal o‘zgarishlar (testosteron, estrogen va boshqalar) psixik holatga
ta’sir qiladi;
O‘z-o‘zini anglash kuchayadi;
Mustaqillik sari intilish kuchayadi;
Ota-onalarga nisbatan tanqidiy munosabat paydo bo‘ladi;
Page 129
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
IF = 5.281
Volume 4, Issue 05, Part 2 May 2025
www.in-academy.uz
Do‘stlarning fikri muhimroq bo‘lib qoladi.
O‘smirlar ko‘pincha hissiyotlarini nazorat qila olmaydilar. Ular tez xafa bo‘lishadi,
quvonishadi, ba’zida esa jahl bilan harakat qilishadi. Bu emotsional “tebranishlar” asosan
gormonal o‘zgarishlar va ichki ziddiyatlar bilan bog‘liq. Psixolog L.S. Vygotskiy fikricha,
o‘smirlik davrida hissiy tajribalar kuchayadi, ularning ichki dunyosi murakkablashadi.
2
Shuning uchun bu davrda bolaga psixologik qo‘llab-quvvatlash zarur
Bu davrda o‘smir “Men kimman?”, “Nima uchun yashayapman?” kabi savollarni bera
boshlaydi. Bu jarayon “shaxsiy identifikatsiya” deb ataladi. O‘smir o‘ziga o‘xshash odamlarni
qidiradi, ba’zida mashhurlarni, do‘stlarini yoki o‘qituvchilarni ideal sifatida qabul qiladi.
Psixolog Erikson fikricha, agar o‘smir bu davrda o‘zini anglay olmasa, kelajakda “shaxsiy
identifikatsiya inqirozi”ga duch kelishi mumkin. O‘smirlik — bu ota-onadan ajralish va
mustaqillikka intilish davri. Bu esa ko‘pincha ziddiyatlarga olib keladi. O‘smir ota-onaning har
bir taqiqiga qarshi chiqadi, o‘z fikrini ilgari surishga harakat qiladi. Shu bilan birga, bu davrda
do‘stlar va jamoa fikri muhim o‘rin egallaydi. O‘smir o‘zini do‘stlar orasida qanday ko‘rishadi,
qanday baholanadi — bu uni chuqur o‘ylantiradi.
Xulosa:
Xulosa qilib aytganda,o‘smirlik davri — inson hayotidagi eng muhim va nozik
bosqichlardan biri. Bu davrda bola o‘zining kimligini anglaydi, o‘z hayot yo‘lini tanlashga
urinadi, hissiy jihatdan murakkablashadi va jamoa ichida o‘z o‘rnini izlaydi. Shuning uchun bu
davrda pedagoglar, psixologlar va ota-onalar birgalikda o‘smirlarni tushunish va qo‘llab-
quvvatlashlari zarur. Shunday qilingandagina, bu davr o‘smirlar uchun inqiroz emas, balki
o‘sish va rivojlanish imkoniga aylanishi mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Erikson E. Shaxsiy rivojlanish bosqichlari. – Moskva: Pedagogika, 1996.
2.
Vygotskiy L.S. Bolalar psixologiyasi. – Toshkent: O‘qituvchi, 1991.
3.
Abdurahmonova G'. Yosh davrlari psixologiyasi. – Toshkent: Fan, 2015.
4.
Davletshin M.R. Psixologiya asoslari. – Toshkent: Yangi asr avlodi, 2007.
5.
Sultonova M. O‘smirlik psixologiyasi. – Samarqand: SamDU nashriyoti, 2020.
2
Vygotskiy, L.S. Psixologiya razvitiya rebenka. — Moskva: Prosveshcheniye, 1984.265–267-betlar (original ruscha
nashrda)
