ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
518
YURAK KASALLIKLARINING JINSIY FARQLARI: ERKAK VA AYOLLARDA
KLINIK FARQLAR
Qo’ylanov B.B
.
Assistant.
Tillayeva S.E.
Muhammadaliyeva D.I.
Alfraganus University nodavlat oliy ta’lim tashkiloti.
Tashkent, Uzbekistan.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15650974
Annotatsiya.
Ushbu maqolada yurak-qon tomir kasalliklarining erkaklar va ayollar
o‘rtasida uchrash chastotasi, klinik ko‘rinishlari, tashxis va davolashga bo‘lgan
yondashuvlardagi farqlar tahlil qilinadi. Jinsiy farqlarning yurak kasalliklari patogenezi,
simptomatika va natijaviy prognozga qanday ta’sir ko‘rsatishi tibbiy
-amaliy nuqtai nazardan
o‘rganilgan. Tadqiqotlar ayollarda yurak kasalliklarining kechish xususiyatlari ko‘pincha kech
tashxislanishiga olib kelishini ko‘rsatmoqda. Shuningdek, maqolada klinik amaliyotda jinsga
asoslangan individual yondashuv zarurati asoslab berilgan.
Kalit so’zlar
: Yurak kasalliklari, jinsiy farqlar, erkaklar va ayollar, klinik simptomlar,
yurak ishemik kasalligi, estrogen, infarkt, kardiologiya, individual yondashuv, patofiziologiya.
Abstract.
This article analyzes the differences in the prevalence, clinical presentation,
diagnosis, and treatment of cardiovascular diseases between men and women. It explores how
sex-based differences affect the pathogenesis, symptomatology, and prognosis of heart diseases
from a clinical and practical perspective. Studies show that heart disease in women often
presents atypically, leading to delayed diagnosis. The article also substantiates the need for a
gender-based individualized approach in clinical practice.
Keywords:
Cardiovascular diseases, sex differences, men and women, clinical symptoms,
ischemic heart disease, estrogen, infarction, cardiology, individualized approach,
pathophysiology
Аннотация.
В данной статье проанализированы различия в частоте
встречаемости, клинических проявлениях, диагностике и лечении сердечно
-
сосудистых
заболеваний у мужчин и женщин. Рассматривается влияние половых различий на
патогенез, симптоматику и прогноз сердечных заболеваний с клинико
-
практической
точки зрения. Исследования показывают, что у женщин сердечно
-
сосудистые
заболевания часто протекают атипично, что приводит к задержке в диагностике. В
статье также обоснована необходимость индивидуального гендерного подхода в
клинической практике.
Ключевые слова
: Сердечно
-
сосудистые заболевания, половые различия, мужчины
и женщины, клинические симптомы, ишемическая болезнь сердца, эстроген, инфаркт,
кардиология, индивидуальный подход, патофизиология.
Kirish
Yurak-
qon tomir kasalliklari dunyoda o‘lim sabablarining eng yuqori o‘rnida turadi
.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
519
So‘nggi yillarda olib borilgan tadqiqotlar yurak kasalliklarining kechishi, simptomlari va
hatto davolanishiga nisbatan jinsiy farqlar mavjudligini ko‘rsatmoqda. Ushbu maqolada erkak va
ayollarda yurak kasalliklarining klinik tafovutlari, patofiziologik asoslari va amaliy muammolar
tahlil qilinadi.
•
Jinsiy farqlar va yurak kasalliklari e
•
pidemiologiyasi
Yurak-
qon tomir kasalliklari (YQTK) dunyo bo‘yicha o‘limga olib keluvchi yetakchi
sabablardan biri bo‘lib, ularning uchrash chastotasi va klinik kechishi erkaklar va ayollar
o‘rtasida sezilarli farqlar bilan kechadi. Epidemiologik tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki,
erkaklar
yurak kasalliklariga nisbatan erta yoshda
(odatda 45
–55 yosh oralig‘ida) ko‘proq chalinadi,
ayollarda esa bu kasalliklar
postmenopauza davrida
(taxminan 60
–
70 yoshdan boshlab)
ko‘proq uchraydi.
Bu farqlar asosan
gormonlar
,
genetik omillar
,
metabolik holat
, shuningdek,
xulq-
atvor omillari
(masalan, chekish, stressga munosabat, jismoniy faollik) bilan izohlanadi.
Ayollarda reproduktiv yoshda
estrogen
gormoni yurak va qon tomirlarini himoya
qiluvchi omil sifatida qaraladi. Estrogen lipid almashinuviga ijobiy ta’sir ko‘rsatib, yaxshi
xolesterin (HDL) darajasini oshiradi, yomon xolesterinni (LDL) kamaytiradi va arterial devorlar
holatini saqlab turadi. Menopauzadan so‘ng esa estrogen miqdori keskin kamayadi va ayollarda
yurak kasalliklari xavfi sezilarli darajada ortadi.
Statistika misollar:
•
Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti (JSST) ma’lumotlariga ko‘ra, yurak
-qon tomir
kasalliklari tufayli yuz berayotgan o‘lim holatlari ayollar orasida erkaklarga nisbatan ko‘proq
bo‘lishi mumkin, ayniqsa 65 yoshdan yuqori yosh guruhida.
•
AQShda yuritilgan Framingham Heart Study tadqiqotiga ko‘ra, 55 yoshgacha bo‘lgan
erkaklarda yurak ishemik kasalliklari xavfi ayollarnikidan ikki barobar yuqori, biroq 70 yoshdan
so‘ng ayollarda yurak bilan bog‘liq asoratlar (masalan, yurak yetishmovchiligi, insult) tez
-tez
uchraydi.
O‘zbekiston konteksti:
Milliy darajadagi statistik ma’lumotlar shuni ko‘rsatadiki, yurak
-qon tomir kasalliklari
O‘zbekiston aholisi orasida ham erkaklarda erta yoshda uchrasa
-da,
ayollarda bu kasalliklar
ko‘pincha kech tashxislanadi
, bu esa asoratlar va o‘lim xavfini oshiradi. Ayollarning ko‘proq
simptomlarni e’tiborsiz qoldirishi, tibbiy yordamga kech murojaat qilishi ham epidemiologik
holatga ta’sir qiluvchi omillardandir.
Erkak va ayollarda yurak kasalliklarining klinik ko‘rinishlari
•
Erkaklarda:
ko‘pincha klassik simptomlar —
ko‘krak sohasida siqilish, chap qo‘lga
tarqaluvchi og‘riq, terlash, hushdan ketish kuzatiladi.
•
Ayollarda:
simptomlar noaniq
—
charchoq, ko‘ngil aynish, nafas qisilishi, uyqusizlik,
qorinda og‘riq bilan namoyon bo‘ladi. Bu holatlar ko‘pincha boshqa kasallik sifatida noto‘g‘ri
baholanadi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
520
Klassik (tipik) simptomlardagi farqlar
Klinik belgi
Erkaklarda
Ayollarda
Ko‘krak og‘rig‘i
(angina)
Ko‘pincha markaziy, bosuvchi
yoki siqib turuvchi og‘riq
Kamroq tipik: og‘riq ko‘krakda
bo‘lmasligi mumkin
Og‘riqning
radiatsiyasi
Chap qo‘l, jag‘, yelka, orqaga
tarqaladi
Bo‘yin, orqa, qorin yoki hatto jag‘da
sezilishi mumkin
Og‘riq intensivligi
Kuchli, aniq va ancha davomli
Nisbatan noaniq, kuchsizroq, tarqoq
bo‘lishi mumkin
Faqatgina og‘riqsiz
simptomlar
Kam uchraydi
Tez-tez: charchoq, nafas qisilishi,
ko‘ngil aynishi bilan namoyon bo‘ladi
Noan’anaviy simptomlar (ayollarda ko‘proq uchraydi)
•
Haddan tashqari charchoq
•
Uyqu buzilishi
•
Ko‘ngil aynishi yoki qayt qilish
•
Qorin og‘rig‘i (epigastrik sohada)
•
Bezovtalik hissi yoki xavotirli holat
•
Dastlab yurak sohasidagi og‘riq emas, balki umumiy holsizlik bilan boshlanishi
Yurak xuruji (MI
–
miokard infarkti) klinikasi
Aspekt
Erkak
Ayol
O‘rtacha yoshda
boshlanishi
55 yoshdan keyin
65 yoshdan keyin
Gormonlar himoyasi
Estrogenlar yo‘q (himoya
yo‘q)
Premenopauzada estrogenlar yurakni
himoya qiladi
MI aniqlanishi
Ko‘proq STEMI shaklida,
EKGda aniq
Ko‘proq NSTEMI –
EKGda noaniq
bo‘lishi mumkin
MI paytida simptomlar
Klassik: og‘riq, nafas qisilishi
Kamroq tipik, ko‘pincha “sokin”
infarktlar bo‘ladi
Yurak ishemik kasalligi (YIK) farqlari
•
Erkaklarda
: Ko‘proq epikardial koronar arteriyalarning stenozlanishi yoki trombozlari.
•
Ayollarda
: Ko‘proq mikrovaskulyar disfunksiya (mayda tomirlar darajasida) yoki
spazmlar, bu esa angiografiyada aniqlanmay qolishi mumkin.
Yurak yetishmovchiligi
Ko‘rinishi
Erkaklar
Ayollar
Ejektsion fraksiya
(EF)
Ko‘pincha past EF bilan bo‘ladi
(HFrEF)
Normal yoki yaqin EF bilan yuradi
(HFpEF)
Simptomlar
Nafas qisilishi, shishlar
Charchoq, jismoniy zaiflik, stressga
noziklik
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
521
Psixososial omillar
•
Ayollarda yurak kasalliklariga
depressiya
va
anksiyete
bilan bog‘liq xavf yuqori.
•
Ayollar odatda simptomlarni kamroq jiddiy deb hisoblaydi va
shifokorga murojaat
qilishda kechikadi
.
Diagnostika va davolashdagi farqlar
•
Diagnostika
:
o
Ayollarda simptomlar noaniq bo‘lgani uchun noto‘g‘ri tashxis qo‘yilishi xavfi ko‘proq.
o
Stress testlari ayollarda past sezuvchanlikka ega bo‘lishi mumkin.
•
Davolash
:
o
Erkaklarga nisbatan ayollarga invaziv muolajalar (koronar angiografiya, stent) kamroq
qo‘llaniladi.
o
Dorilar (statinlar, beta-blokatorlar) ayollarda kamroq yozilishi mumkin, bu esa
natijalarga ta’sir qiladi
Patofiziologik asoslar va gormonal omillar
Ayollarda estrogen gormoni yurakni ma’lum darajada himoya qiladi. Shu sababli,
menopauzadan keyin yurak kasalliklari xavfi ortadi. Erkaklarda esa testosteron yurak qon-tomir
tizimiga ta’siri kamroq o‘rganilgan, lekin u ham lipid almashinuvi va arterial bosimga ta’sir
ko‘rsatadi.
Anatomik va fiziologik farqlar
Aspekt
Erkaklar
Ayollar
Yurak o‘lchami
Katta
Kichikroq
Qon tomir diametri
Kengroq
Torroq
Yurak urish soni
(HR)
Nisbatan pastroq
Nisbatan yuqoriroq
Arterial qon bosimi
Yoshlikda pastroq, keyinchalik
yuqori
Postmenopauzada keskin oshadi
LV devor qalinligi
Qalinroq
Nisbatan yupqaroq, lekin qattiqlik
yuqori
Bu farqlar yurakning
yuklamaga javob berishi
,
qon aylanishi
, va
miokard
shikastlanishiga
bo‘lgan sezuvchanlikda muhim rol o‘ynaydi.
Yurak ishemik kasalligining rivojlanishida patofiziologik farqlar
Erkaklarda:
•
Ateroskleroz
asosiy patogenetik omil.
•
Epikardial arteriyalar
ning torayishi asosiy sabablardan.
•
Odatda
"klassik" infarkt
lar bilan namoyon bo‘ladi (plak yorilishi, tromboz).
Ayollarda:
•
Mikrovaskulyar disfunksiya
va
endotelial disfunksiya
ko‘proq uchraydi.
•
Koronar vazospazm
,
INOKA
(Ishemia with No Obstructive Coronary Artery) holatlari
ko‘p.
•
Plak eroziyasi
(yirtilish emas, balki silliq sirtdan tromb shakllanishi) ayollarda ko‘proq.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
522
Bu o‘zgarishlar tufayli ayollarda yurak kasalliklari
EKG va angiografiyada
ko‘rinmasligi
mumkin.
Yurak yetishmovchiligi patofiziologiyasi
Tur
Erkaklar
Ayollar
HFrEF
(reduced EF)
Ko‘proq, infarkt
fonida
Kamroq
HFpEF
(preserved EF)
Kamroq
Juda
ko‘p,
ayniqsa
postmenopauzada
Ayollarda HFpEF
rivojlanishida
arterial qattiqlik, hipertrofiya, diastolik disfunksiya
muhim rol o‘ynaydi.
Gormonal omillar
Estrogen (ayollik gormoni)
Yoshlikda himoya qiluvchi rol:
•
Estrogen
NO (azot oksidi)
ishlab chiqarishni oshiradi → tomir kengayadi.
•
Antiinflamator
va
antioksidant
xususiyatga ega.
•
LDL xolesterin
ni kamaytiradi,
HDL xolesterin
ni oshiradi.
•
Endoteliy funksiyasini yaxshilaydi.
Menopauzadan keyin:
•
Estrogen darajasi keskin pasayadi → yurak
-qon tomir kasalliklari xavfi ortadi.
•
Arteriyalar qattiqlashadi
, qon bosimi oshadi.
•
HFpEF, mikrovaskulyar ishemiya va infarktlar xavfi oshadi.
Shuning uchun ayollar yurak xastaliklariga
10 yil kechroq
uchrasa-da, menopauzadan
so‘ng xavf
tez ortadi
.
•
Testosteron (erkaklik gormoni)
•
Yurak mushaklari massasini oshiradi
, ammo haddan ortiq darajada
miokard
gipertrofiyasi
ga olib keladi.
•
Ateroskleroz
xavfini oshirishi mumkin (diskutabel masala).
•
Endoteliyga salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
Shu sababli erkaklarda
klasik infarktlar
va
arteriyalarni to‘suvchi lezyonlar
tez-tez
uchraydi.
•
Prolaktin, kortizol, insulin va leptin
•
Prolaktin
ayollarda yurak-
qon tomir stressga bo‘lgan javobga ta’sir qilishi mumkin.
•
Kortizol
(stress gormoni) darajasi baland bo‘lsa, ayollarda yurak xurujlari xavfi ortadi.
•
Insulin rezistentligi
va
leptin ortishi
ayollarda ko‘proq HFpEF bilan bog‘liq.
Tashxis va davolashda jinsiy farqlarning ahamiyati
Ayollar ko‘pincha yurak kasalliklarining “noan’anaviy” simptomlari bilan shifokorga
murojaat qilganligi sababli, ularni tashxislashda kechikishlar ro‘y beradi. Bu esa yurak infarkti
yoki yurak yetishmovchiligi kabi holatlarda og‘ir asoratlar xavfini oshiradi. Shuningdek, ayollar
yurak kasalliklarida invaziv muolajalarga (masalan, koronar angiografiya) kamroq jalb etiladi.
Klinik tavsiyalar va individual yondashuv zarurati
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
523
Shifokorlar yurak kasalliklarini tashxislashda va davolashda jinsiy farqlarni inobatga
olishlari lozim. Bu nafaqat diagnostika aniqligini oshiradi, balki bemor uchun samaraliroq
davolash strategiyasini tanlashga yordam beradi.
Xulosa
Yurak-qon tomir kasalliklarida jinsiy farqlar nafaqat simptomlarda, balki tashxis,
patogenez va davolashga bo‘lgan yondashuvda ham muhim o‘rin tutadi. Klinik amaliyotda erkak
va ayollar yurak sog‘ligiga individual yondashuv yuritish zamonaviy tibbiyotning muhim
talabidir.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Maas A.H.E.M., Appelman Y.E.A. "Gender differences in coronary heart disease."
Netherlands Heart Journal, 2010.
2.
Regitz-Zagrosek V. "Sex and gender differences in cardiovascular disease." Nature
Reviews Cardiology, 2012.
3.
Vaccarino V., et al. "Sex differences in the clinical presentation, treatment, and outcomes
of acute coronary syndromes." Circulation, 2011.
4.
World Health Organization. “Cardiovascular diseases (CVDs)”, 2023.
5.
Mosca L., et al. “Effectiveness
-based guidelines for the prevention of cardiovascular
disease in women.”
Circulation, 2011.
