1669
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
BANK TIZIMINING RIVOJLANISH
I VA IQTISODIY O‘SISHDAGI RO’LI
Ibroximov Shoxumirza
G’anijon o’g’li
Universitiy of Business and Sciense “Iqtsodiyot”
kafedrasi talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15788341
Annotatsiya.
Mazkur maqolada banklarning zamonaviy iqtisodiyotdagi o‘rni, ularning
moliyaviy barqarorlik va iqtisodiy o‘sishdagi ahamiyati tahlil qilinadi. Bank xizmatlarini
raqamlashtirish va innovatsion texnologiyalar asosida rivojlantirish dolzarb masala sifatida
ko‘rib chiqiladi. Maqola O‘zbekiston bank sektorining islohoti va istiqbollari haqida ham
ma’lumot beradi.
Kalit so‘zlar:
bank tizimi, moliyaviy barqarorlik, raqamli bank xizmatlari, iqtisodiy
o‘sish, tijorat banklari, investitsiya, O‘zbekiston iqtisodiyoti.
Kirish:
Zamonaviy iqtisodiyotda banklar asosiy moliyaviy vositachilar sifatida e’tirof
etiladi. Ular iqtisodiy subyektlar o‘rtasida moliya harakatini ta’minlaydi, jamg‘armalarni safarbar
qiladi va kapital oqimini yo‘lga qo‘yadi. Ayniqsa, rivojlanayotgan davlatlar uchun samarali bank
tizimi iqtisodiy barqarorlik va o‘sishning asosiy omilidir.
Banklar zamonaviy iqtisodiy tizimda moliyaviy vositachilar sifatida muhim o‘rin
egallaydi. Ular jamg‘armalarni safarbar etish, investitsiya faoliyatini moliyalashtirish, to‘lov
tizimlarining ishlashi hamda pul muomalasini tartibga solishda asosiy funksiyalarni bajaradilar.
Ushbu maqolada tijorat banklarining iqtisodiy o‘sishga qo‘shayotgan hissasi, raqamli
bank xizmatlarining ommalashuvi, shuningdek, bank islohoti va moliyaviy barqarorlik
masalalari tahlil qilinadi. O‘zbekiston bank tizimining so‘nggi yillardagi holati ham misol
sifatida keltirilgan.
[1]
Banklarning asosiy funksiyalari
-
Jamg‘armalarni yig‘ish va qayta taqsimlash
-
Kredit ajratish orqali investitsiya faolligini rag‘batlantirish
-
To‘lov tizimlarini tashkil etish va yuritish
- Pul muomalasini tartibga solish
Bank deb, pul mablag‘larini yig‘uvchi, saqlab beruvchi, kredit
- hisob va boshqa har xil
vositachilik operatsiyalarini bajaruvchi muassasaga aytiladi. Banklar paydo bo'lishining asosi
tovar-pul munosabatlarining rivojlanishi hisoblanadi. Tovar-pul munosabatlarining yuzaga
kelishi va ularning rivojlanib borishi barcha ijtimoiy-iqtisodiy tu-
zumlarda banklarning mavjud bo‘lishini taqozo qiladi.Bank» italyancha «banca» so‘zidan
olingan bo‘lib, «stol», aniqrog‘i, «pulli stol» ma’nosini anglatadi. 0‘rta asrlarda italiyalik
puldorlar hamyonlaridagi, idishlardagi monetalarni stol ustiga qo‘yib hisob
-kitob qilishgan. XII
asrlarda Genuyada pul almashtiruvchilar «bancherii», deb atalgan.
[2]
Bank tizimining iqtisodiy o‘sishdagi roli.
Banklar iqtisodiy faoliyat uchun zarur
bo‘lgan likvidlikni ta’minlaydi. Ular tadbirkorlik faoliyatini moliyalashtirish, yangi ish o‘rinlari
yaratishga hissa qo‘shish hamda infratuzilmaviy loyihalarni qo‘llab
-quvvatlash orqali yalpi ichki
mahsulot (YaIM) o‘sishiga ta’sir ko‘rsatadi.
Bugungi globallashuv va raqamli transformatsiya
davrida bank tizimi har bir davlat iqtisodiyotining ajralmas va asosiy komponenti sifatida
namoyon bo‘lmoqda. Banklar nafaqat moliyaviy vositachilar, balki iqtisodiy barqarorlik va
o‘sishning bosh harakatlantiruvchi kuchlaridan biri hisoblanadi. Ularning faoliyati
jamg‘armalarni safarbar qilish, investitsiyalarni moliyalashtirish, moliyaviy xizmatlarni taklif
etish va pul muomalasini boshqarish orqali umumiy iqtisodiy faollikka bevosita ta’sir qiladi.
[3]
1670
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
Raqamli bank xizmatlarining o‘rni:
So‘nggi yillarda texnologik taraqqiyot bank
xizmatlarini raqamlashtirishni jadallashtirdi: Raqamli bank tizimi zamonaviy iqtisodiyotning
yuragi desa, mubolagʻa bo‘lmaydi. Uning jamiyatdagi o‘rni va ahamiyatini quyidagicha
ko‘rsatish mumkin:
Moliyaviy xizmatlarga kirishning kengayishi
-
Aholi, ayniqsa chekka hududdagilar, anʼanaviy bank bo‘limlariga bormasdan hisob
ochishi, kredit olishi yoki to‘lovlarni amalga oshirishi mumkin.
Qulaylik va tezkorlik
- Har bir foydalanuvchi mobil ilova yoki veb-platforma orqali 24/7 moliyaviy
xizmatlardan foydalanadi. Navbatlar, vaqt sarfi, hujjatlar bilan ovo
ra bo‘lish –
bular o‘tmishdagi
gaplar
.[4]
Xavfsizlik va shaffoflik
- Zamonaviy raqamli texnologiyalar (masalan,
biometrik autentifikatsiya, blokcheyn) orqali foydalanuvchilarning ma’lumotlari
himoyalanadi va moliyaviy operatsiyalar kuzatuvchan bo‘ladi.
[5]
-
Mobil ilovalar orqali onlayn to‘lovlar va tranzaksiyalar
- Internet-bank tizimlari orqali hisoblarni boshqarish
- Blokcheyn texnologiyalari va kriptovalyutalar bilan tajriba
O‘zbekistonda bank tizimi:
islohotlar va istiqbollar. O‘zbekistonda 2025
-yildan boshlab
bank sektori tubdan isloh qilinmoqda:
O‘zbekiston bank tizimida 33 ta
bank, jumladan, 12
ta davlat ulushiga ega, shuningdek, 15 ta xususiy va 5 ta xorijiy banklar mavjud. 1 noyabr
holatiga ko‘ra, banklar aktivlari 39 mlrd dollarni (419 trln so‘m) tashkil etib, ularning 82 foizi
davlat banklariga tegishli. Banklarning majburiyatlari 33 mlrd dollarga (352,6 trln so‘m) yetdi,
shundan 40 foizini depozitlar tashkil etadi. Banklarning umumiy kapitali 6,2 mlrd dollar (66 trln
so‘m) darajasida bo‘lib, shundan 81 foizi davlat banklari kapitaliga to‘g‘ri keladi.
Davlat
ulushini kamaytirish va xususiy sektor ulushini oshirish. Chet el investitsiyalariga kengroq yo‘l
ochish.
[6]
Moliyaviy savodxonlik darajasini oshirish bo‘yicha loyihalar
Xulosa:
Banklar nafaqat moliyaviy vositachi, balki iqtisodiy o‘sishning quvvat manbai
sifatida ham muhim ahamiyatga ega. Ularning raqamli transformatsiyasi esa kelajakda yanada
samarali va inklyuziv moliyaviy tizim shakllanishiga zamin yaratadi. Bank tizimi zamonaviy
iqtisodiyotning ajralmas tarkibiy qismi bo‘lib, u nafaqat moliyaviy xizmatlarni ko‘rsatish, balki
makroiqtisodiy barqarorlikni ta’minlashda ham hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Banklar
jamg‘armalarni safarbar qilish, investitsiya muhitini rivojlantirish, to‘lov tizimlarini samarali
yo‘lga qo‘yish orqali iqtisodiy faollikni rag‘batlantiradi. Ayniqsa, rivojlanayotgan
mamlakatlarda, shu jumladan O‘zbekistonda, bank sektorining isloh qilinishi iqtisodiyotni
modernizatsiya qilishda muhim omil sifatida namoyon bo‘lmoqda. Raqamli texnologiyalarning
bank tizimiga jadal kirib kelishi xizmatlarning qulayligini oshiribgina qolmay, moliyaviy
inkluzivlikni kuchaytirish va aholining bank xizmatlariga bo‘lgan ishonchini mustahkamlashga
xizmat qilmoqda. Onlayn bank xizmatlari, mobil banking va innovatsion texnologiyalar
yordamida banklar ko‘proq mijozlarga yetib borish imkoniyatiga ega bo‘lyapti.
REFERENCES
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2024
-yil 21-
fevraldagi “O'zbekiston –
2030”
strategiyasini “Yoshlar va biznesni qo'llab
-
quvvatlash yili”da amalga oshirishga oid
davlat dasturi to'g'risida”gi PF
-37-son Farmoni.
1671
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
2.
https://lex.uz/docs/-6600413
3.
Vikipediya.
4.
https://www.gazeta.uz/oz/2021/12/01/bank-system/
5.
https://cyberleninka.ru/article/n/raqamli-bank-xizmatlari-va-uning-afzalliklari
6.
https://depozit.uz/news/ozbekistondagi-raqamli-banklar-va-ularning-istiqbollari
