ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
134
GIRJEK SAZ ÁSBABINIŃ KELIP SHIǴIW TÁRIYXI
Niyazbaeva Aynura
Ájiniyaz atındaǵı NMPI Magistratura bólimi muzıka tálimi hám kórkem óner qánigeligi
1-
kurs magistrantı.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15813927
Annotaciya.
Bul
maqalada Ózbekstanda girjek saz ásbabınıń payda bolıwı hám onıń
rawajlanıwında úles qosqan sazendeler, girjekshiler haqqında sóz etiledi.
Gilt sózler:
Kórkem óner, folklor, baqsı, girjek qádiriyat.
THE HISTORY OF THE ORIGIN OF THE GIRJEK MUSICAL INSTRUMENT
Annotation.
This article discusses the emergence of the girjek musical instrument in
Uzbekistan and highlights the contributions of musicians and girjek players to its development.
Keywords:
Art, folklore, bakhshi, girjek, cultural values.
Girjek ázel
-
ázelden xalqımızdıń súyikli ásbaplarınan biri bolǵan. Ásbaptıń payda bolıwı
X, XI ásirlerge tuwra keledi.
Bul haqqında júdá kóplegen maǵluwmatlar bar. Orta asir muzıka
qollanbalarında bayan etilgenine qaraǵanda Farobiy Ray qalasında Sohib Ibn Abbod aldında
bolǵan waqtında, wázir húrmetine ótkerilgen bázimde ózi jaratqan ásbapta túrli namalar atqaradı,
sol waqtta bul ásbap hámmede qızıǵıwshılıq oyatadı, bul ásbaptıń atı bolsa «ǵıpchak» atı menen
atalǵan. Girjek dáslep eki tarlı bolǵan. Zahriddin Muhammed Baburdıń dáwirine kelip bolsa, úsh
tarlı bolıp ózgergen. «Baburnama» da aytılıwınsha, óz dáwiriniń ataqlı bolǵan sázendesi
Qulmuhammed Udiy girjekke 3 tardı qosıp onı sheber tárizde atqarǵanlıǵı aytılǵan. Alisher
Nawayınıń “Majolis un
-
nafois" shıǵarmasında aytılıwınsha girjekte sherte biliw hámme
saray sázendeleri ushın shárt bolǵan. Orta asirlerde Alijon Gidjakiy , Xója Ózbek
Gidjakiy kibi sazendeler tanıqlı bolǵan
. Ráwiyatlarda aytılıwınsha saz
-
ásbablar Allah
tárepinen bendelerge inayat etilgen ullı nárselerdiń biri bolıp esaplanadı.
Ózbekstanda girjek saz ásbabınıń payda bolıwı
.
Ǵ
ijjak yamasa girjek
—
ózbek xalqınıń,
sonıń menen birge, Orta Aziyanıń basqa bolıp tabıladı. Ásbaptıń denesi domalaq, teri menen
oralǵan. Ol qabaq, úlken ǵoza, aǵash yamasa basqa materiallardan tayarlanadı. Dawıs
keriliwshenligi barmaqlar menen tártiplestiriletuǵın at júniniń erkin asılǵan sabaǵı menen qısqa
kaman menen shiǵarıladı (házirde skripka smıchogı kóbinese isletiledi). Gidjaklarda qosıq hám
oyınlar, ásbap dóretpeler hám mártebelerden bólek bólimler atqarıw etiledi. Ózbek gidjagı jeke
atqarıwshı hám basqa xalıq ásbapları menen ansambllarda qollanıladı. Házirgi waqıtta
professionallar atqaratuǵın zamanagóy gidjak XX ásirdiń 50
-
jıllarında payda bolǵan. Ózbek
ǵidjagi eń bay ańlatpalı hám texnikalıq múmkinshilikleri sebepli búgingi kúnde orkestrdiń
jetekshi ásbaplarınan biri bolıp, ol tiykarınan seslerdi uyǵınlastırıwshı rolin atqaradı. Gidjaktıń
túrleri tómendegishe: gidjak
-
alto, gidjak bass, gidjak kontrabas hám gidjak prima. Gidjaktıń
ájayıp atqarıwshısı belgili ózbek sazendesi hám kompozitorı, muzıka folklorınıń kompleksi,
xalıq namaları tiykarında kóplegen orkestr dóretpeleri jaratqan Toqtasın Jalilov edi. Ataqlı
sazende -
qosıqshı hám atqarıwshı, ózbek muzıka folklorınıń jıynawshı hám izertlewshisi, bes
hám altı tomlıq «Ózbek xalıq muzıkası» toplamı avtorı Yunus Rajaviy dóretiwshiligin gidjaksız
1
J.Abdisultanov Arnawlı saz
-
Nókis; «
Ilimpaz
»
baspası,2023j. 6
-bet.
2
J.Abdisultanov Arnawlı saz
-
Nókis; «Ilimpaz» baspası,2023j. 7
-bet.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
135
aytıp bolmaydı. Ásbap haqqında qımbatlı maǵlıwmatlar XIV ásirde jazılǵan parıssha «Kanz
at-
tuxaf»
-
«Ǵáziyneler sıylıǵı» muzıkalıq qollanbasında bar. Onda súwretleri saqlanıp qalǵan.
Birinde gidjak, ekinshisinde rubob súwretlengen. Yarım shar formasındaǵı gidjaktıń
denesi teri mene
n qaplanǵan. «Maraga» qollanbasında girjek soǵıw texnologiyası haqqındaǵı
tap sol maǵlıwmatlar onıń denesi de Indiya ǵ
oza teregi
qabıǵınan jasalǵanlıǵı hám tarları jipek
bolsa, asbaptıń dawısı jaqsı shıǵıwına járdem beredi.
Qaraqalpaqstanda girjek.
Hár bir xalıqtıń ózine jarasa ózgesheligi bolǵanınday
Qaraqalpaq xalqı da basqa xalıqlardan óziniń milliyligi, bay táriyxqa iye ekenligi menen ajıralıp
turadı. Qaraqalpaq milliy muzıka mádeniyatında qaraqalpaq xalıq namaları basqa xalıq
namalarına qaraǵanda, óziniń ózgeshe bezekke iye ekenligi hám qulaqqa jaǵımlılıǵı, sulıwlıǵı
menen bóleklenedi. Qaraqalpaq xalıq namalarına jıraw namaları, baqsı namaları, tiykarınan xalıq
tárepinen jaratılǵan hám xalıq tárepinen atqarılatuǵın namalar kiredi. Sonday
-aq,
xalıq arasında
awızeki túrde keń tarqalǵan xalıq namalar baqsılar, sázendeler, qosıqshılar atqaratuǵın namalar
bolıp esaplanadı. Xalıq namalarınan eń kóp
tarqalǵanı bular baqsı namaları bolıp tabıladı. Baqsı
namaları búgingi kúnge shekem saqanıp qalıwınıń
sebebi, bul óner atadan
-
balaǵa, ustaz
-
shákirt jolında
qáliplesip, rawajlanıp jetip kelgen. Evropa xalqında
skripka qanday áhmiyetke iye bolsa, Oraylıq
Aziyada bizlerdiń ásbabımız bolǵan girjek
sonday áhmiyetke iye. Qaraqalpaq milliy girjegi
duwtarǵa qosımsha janapay esabında shertiledi
hám kvartaǵa sazlanadı. Onıń úsh tarı bolıp olar
mi,lya,re tarları bolıp esaplanadı. Qaraqalpaq
girjegin shertiwde aldı menen alamoynaq
duwtardı sheber atqara biliw kerek.
Qaraqalpaqlarǵa girjek ásbabı qońsılas
xalıqlardan, atap aytqanda túrkmen xalqınan
kirip kelgen. Qaraqalpaqlarda dáslepki
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
136
girjekshiler bular túrkmenler bolǵan. Girjektiń qaraqalpaqlarǵa kirip keliwi Sultaniyaz
(Súyew) baqsı menen tıǵız baylanıslı bolıp esaplanadı. Ol XIX ásir ortalarında jasap
ótken arallı ózbek baqsılarınıń ustazı bolǵan. Súyew baqsı dep atalıwınıń sebebi
toy-
merekelerge shıqqan waqtında ol dáp balaman girjekti qosıp súyew etip ansambl
qılıp baratuǵın bolǵan.
Sonlıqtan ol Súyew baqsı bolıp atalıp ketken. Onıń dawısı
júdá jaǵımlı bolǵan. Musa baqsı Súyew baqsı menen zamanlas bolǵan, biraq ol
girjek qospay atqaratın bolǵan. Bizge málim bolıwınsha Qoylı Axmedov qaraqalpaqlar
ishinde birinshi girjekshi bolǵan. Ol XX ásir basında jasap ótken. Qoylı Axmedov
Esjan Qospolatov, Japaq Shamuratov baqsılarǵa girjekshilik qılǵan. Bizge belgili
bolǵan “Ózbekstan Burınǵı awqam xalıq artisti” “Tanka” kinofilminiń bas aktyorı
Shamurat Ótemuratovta girjek shertken. Onıń basqa girjekshilerden ayırmashılıǵı
onıń ásbabı qabaqtan jasalǵan. Yaǵnıy suwqabaqtıń ortasın alıp qaplap islep shıqqan.
Shamurat Ótemuratov Ubayxan Sadiqova, Qasım Juginisov, Ámet Tariyxov degen
baqsılarǵa girjekshi bolǵan. Jánede girjekshilerden Kárimbay Tınıbaev hám
Shomanayda Jumamurat girjekshi bolǵan
-
Bazarbay Jumamuratovtıń ákesi. Házirgi waqtta
girjekshilerden “Qaraqalpaqstan Respublıkasına miyneti singen mádeniyat xızmetkeri",
“Salamat áwlad ushın” ordeni iyesi Injigúl Saburova jánede Nasr Nuratdinov , Murat
Tınıbaev, O.Berdimuratov,Aman Arzımov, Genjebay Sultamuratovlar qaraqalpaq girjegin
keleshek áwladqa jetkeriwde shákirtler tayarlap óz úleslerin qosıp kelmekte.
Paydalanılǵan ádebiyatlar dizimi
:
1.
Алламуратов А., Доспанов.О., Тилеумуратов.Г. Қарақалпақстан көркем
-
өнер
атамаларының сөзлиги
.
Нөкис. «Билим»
1991.-
72 б.
2.
Айымбетов Қ. Халық
даналығы
-
Нокис:
Қарақалпақстан,1988.
-
492 б.
3.
Jamǵırbaevna N. A. QISSAXONLAR //BOSHQARUV VA ETIKA QOIDALARI
ONLAYN ILMIY JURNALI.
–
2023.
–
Т. 3. –
№. 5. –
С. 113
-116.
4.
J.Abdisultanov Arnawlı saz
-
Nókis; «
Ilimpaz
»
baspası,2023j. 1
22 b.
5.
Kamalova G.M., Niyazbaeva A.J. Qaraqalpaq qıssaxanları.
-
Nókis; «ILIMPAZ» baspası,
2024-
jıl, 120 bet.
6.
S.Tájetdinova, A.Niyazbaeva Qıssaxanlıq óneriniń rawajlanıwı hám onıń jaslar
tárbiyasındaǵı áhmiyeti
//
Ájiniyaz Qosıbay ulınıń ádebiy miyrasın úyreniw atamasındaǵı
xalıqaralıq ilimiy
-
teoriyalıq konferenciya TOPLAMÍ. MAQALALAR HÁM TEZISLER.
Nókis: NMPI baspası. –
2024.
–
Т. 3. –
№. 3. –
С. 270
-272.
3
Айымбетов Қ. Халық
даналығы
-
Нокис:
Қарақалпақстан,1988.
-
492 б.
