QÍSSAXANLÍQ ÓNERINIŃ RAWAJLANÍWÍNDA ÚLES QOSQAN QÍSSAXANLAR

ISSN:

2181-3906

2025

International scientific journal

«MODERN

SCIENCE

АND RESEARCH»

VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ

137

QÍSSAXANLÍQ ÓNERINIŃ RAWAJLANÍWÍNDA ÚLES QOSQAN QÍSSAXANLAR

Niyazbaeva Aynura

Ájiniyaz atındaǵı NMPI Magistratura bólimi muzıka tálimi hám kórkem óner qánigeligi

1-

kurs magistrantı.

https://doi.org/10.5281/zenodo.15813973

Annotaciya.

Bul maqalada Qaraqalpaqstanda qıssaxanlıq óneriniń hám onıń

rawajlanıwında úles qosqan qıssaxanlar, shayırlar haqqında sóz etiledi.

Gilt sózler:

Kórkem óner, dástan, folklor, qıssaxan, baqsı, qádiriyat, janr.

Annotasiya

.

Ushbu maqolada Qoraqalpog‘istonda xissaxonlik san’ati va uning rivojiga

hissa q

o‘shgan xissaxonlar va shoirlar haqida so‘z boradi.

Tayanch so‘zlar:

San’at, epos, folklor, xissaxon, baxshi, qadriyat, janr.

РАССКАЗЧИКИ, ВНЕСШИЕ ВКЛАД В РАЗВИТИЕ ПРОФЕССИИ КОРОТКОГО

РАССКАЗЧИКА

Аннотация

.

В данной статье рассматривается искусство рассказа в

Каракалпакстане и рассказчики и поэты, внесшие вклад в его развитие.

Ключевые слова:

Искусство, эпос, фольклор, рассказчик, бахши, традиция, жанр.

SHORT STORYTELLERS WHO CONTRIBUTED TO THE DEVELOPMENT OF THE

SHORT STORYTELLING PROFESSION

Abstract.

This article is discussed the art of storytelling in Karakalpakstan and the

storytellers and poets who contributed to its development.

Key words:

Art, epic, folklore, storyteller, baqsı, value, genre.

Insan ómirine gózzallıqtı alıp keliwshi hám onıń

ruwxıy

mádeniyatın bayıtıwshı, dúnyanı

sanalı túrde ańlawdıń ózgeshe bir

túri kórkem óner bolıp esaplanadı. Kórkem óner tarawı

b

irqansha jónelislerdi óz ishine aladı. Sonday

-

aq, baqsıshılıq, sazendeshilik, qıssaxanlıq,

jırawshılıq sıyaqlı

ónerler qaraqalpaq xalqında ázel

-

ázelden kiyatırǵan tiykarǵı ónerler bolıp

esaplanadı. Bul ónerler awız eki usılda

ustaz -

shákirt jolında dawam etip, atadan

-

balaǵa ótip

mádeniy miyrasımız sıpatında saqlanıp búgingi kúnge shekem jetip kelgen. Ásirese,

qaraqalpaq

xalqında qıssaxanlıq óneri tiykarınan erte dáwirlerden baslap payda bolǵan.

Qıssaxan

—

liro -

epikalıq janrdaǵı dástanlardı, tariyxıy qıssalardı

,

táriy

ip

hám

arnaw

qosıqların muzıkalıq ásbablarısız namaǵa salıp atqarıwshı. Qıssaxanlardıń repertuarı baqsılar

qosıqlarına bir qansha jaqın bolsada, atqarıw usılı, namaları ózgeshe bolǵan.

1

[Алламуратов

А:1:34]

XIX ásirden baslap qaraqalpaq kórkem óner mádeniyatı óziniń rawajlanıwı óziniń

basqıshlarına iye boldı.

Qaraqalpaqstanda qıssaxanlıq ónerin en jaydırıwda izertlegen ilimpazlar Q.Ayımbetov,

Q.Maqsetov,

Á.Paxratdinov, H.Ótemuratova, Z.Bekbergenova, X.Dáwletnazarovlar óziniń

salmaqlı úlesin qosqan.

1

Алламуратов А., Доспанов.О., Тилеумуратов.Г. Қарақалпақстан көркем

-

өнер атамаларының сөзлиги

.

Нөкис. «Билим»

1991-

Б

.34

ISSN:

2181-3906

2025

International scientific journal

«MODERN

SCIENCE

АND RESEARCH»

VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ

138

Máselen, Qallı Ayımbetov óziniń «Xalıq danalıǵı» kitabında qıssaxanlıq óneri hám

xalıqqa belgili qıssaxanlar haqqında keńnen maǵluwmat berip ótken

2

. [Tajetdinova S,

Niyazbaeva: A:7:270]

Bul ónerdiń rawajlanıwında XIX ásir qaraqalpaq ádebiyatı tiykarshılarınıń biri qıssaxan

shayır Seyfulǵabit Májitov ádebiyatımız tariyxında óziniń poeziyalıq, prozalıq, dramalıq
shıǵarmaları menen óshpes iz qaldırǵan úlken talant iyesi.

3

Ol 1869-

jılı Kazan guberniyasınıń

Arsha rayonı “Ortem” awılında kámbaǵal shańaraqta tuwıladı. Seyfulǵábittiń ákesi Májit
Abdulzákip ulı 1877

-

jılı tuwılǵan jerin taslap, dáslep Qazaqstannıń Aqtóbe qalasına, sońınan

kárwanlarǵa ilesip Qaraqalpaqstannıń Qońırat qalasına kóship keledi. Endi jaslayınan zeyinli
hám ilgir Seyfulǵábit otırıqshı qaraqalpaq xalqınıń tilin, ádebiyatın hám mádeniyatın jaqınnan
úyrene baslaydı. S.Májitov shıǵarmalarınıń óz waqtında óz aldına kitap bolıp arnawlı
shıqpaǵanınday, onıń ómiri hám dóretiwshiligi de óz waqtında jetkilikli dárejede bahalaw
tappadı.

4

Onıń dóretiwshiligi boyınsha óz waqtında jazılǵan sın pikirler kóbirek subektiv sıpat

iyeledi. Máselen, A.Begimovtıń “S.Májitovtıń ádebiyat jıyıntıǵına sın” recenziyasında bir
jaqlama ayıplaw baǵıtı kúshli orın aldı, recenziya avtorı S.Májitovtıń bul recenziyanı dúzgen
úlken úlgili miynetine negedur itibar bermey kitapqa tiykarsızdan tiykarsız “jámiyetke payda
bererlik jaǵı joqtıń qasında” dep unamsız baha beredi. S.Májitov eski mektep , medresede oqıp
bilim alǵan adam bolǵanlıqtan onıń shıǵarmasınıń tilinde arab, parsı, ózbek, tatar, tillerinen
kirgen sózler jiyi ushırasıp turatuǵın edi.

5

Degen menen, bul kishkene qátelikler onıń pútkil

dóretiwshilik baǵıtındaǵı jetiskenliklerdi joqqa shıǵaratuǵın derekler bolmawı kerek. Ol 1884

-

1889-

jılları Tallıq jaǵasındaǵı Kulen bolıstıń xatshısı bolıp islegen jılları qaraqalpaq xalqınıń

ataqlı shayırı Berdaq penen ushırasadı. Bul ushırasıw onda úlken tásir qaldıradı. S.Májitov 1920

-

jılı Qońırat rayonlıq atqarıw komitetiniń xatkeri, 1921

-1922-

jılları rayonlıq Xalıq bilimlendiriw

bóliminiń baslıǵı bolıp isleydi. 1925

-1926-

jılları Tashkentte bolıp qaraqalpaq mektepleri ushın

«Álipbe», «Egedeler sawatı», «Oqıw kitabı» (1925) kitapların dúzedi. 1920

-1927-

jılları

Tórtkúlde «Erkin qaraqalpaq» gazetasında juwaplı xatker bolıp islese, 1932

-1934-

jılları

Qıpshaqta suw xojalıǵı tarawında, 1934

-

jılı Tórtkúlde úlketanıw muzeyinde jumıs isleydi. Ol

1925-

jılı Xorezm Xalıq respublikasınıń «Qızıl bayraq» ordeni menen sıylıqlanadı.

6

Úlken talant

iyesiniń «Tańlamalı shıǵarmaları» (1965), «Ata menen bala» (1970) gúrrińler toplamı,
«Shıǵarmaları» (1992) qayta tayarlanıp basıldı. S.Májitov dramaturgiya tarawında «Sońǵı
selteń», «Sabaq», «Jigit boldıq», «Ernazar alakóz», «Baǵdagúl», «Gúlim

-

Tayman» piyesaların

jazǵan bolsa, qoljazba túrinde qalǵan «Qulmurat», «On toǵız», «Súyin hám Sara» romanların
jazadı. Qaraqalpaq ádebiyatında poeziya, proza, dramaturgiya hám mádeniyat tarawlarında
pidayı islegen ájayıp talant iyesi. 1937

-

jılı jeke adamǵa sıyınıwshılıq dáwiriniń qurbanı bolıp,

nahaqtan «xalıq dushpanı» dep qamaladı hám 1938

-

jılı 69 jasında biymezgil qaytıs boladı.

7

2

S.Tájetdinova, A.Niyazbaeva Qıssaxanlıq óneriniń rawajlanıwı hám onıń jaslar tárbiyasındaǵı áhmiyeti

//

Ájiniyaz

Qosıbay ulınıń ádebiy miyrasın úyreniw atamasındaǵı xalıqaralıq ilimiy

-

teoriyalıq konferenciya toplamı.

-2024.-

3

Bayniyazov.Q “Seyfulǵabit Májitov shıǵarmaları” Qaraqalpaqstan 1992

-

jıl 3

-bet.

4

“Jańa ádebiyat” jurnalı, №8, 1930.

5

Á.Paxratdinov, K.Allambergenov, M.Bekbergenova “XX ásir qaraqalpaq ádebiyatı táriyxı” Qraqalpaqstan 2011

-

jıl

51-bet.

6

Bayniyazov.Q “Seyfulǵabit Májitov shıǵarmaları” Qaraqalpaqstan 1992

-

jıl 99

-bet

7

Bayniyazov.Q “Seyfulǵabit Májitov shıǵarmaları” Qaraqalpaqstan 1992

-

jıl 120

-bet.

ISSN:

2181-3906

2025

International scientific journal

«MODERN

SCIENCE

АND RESEARCH»

VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ

139

Shayır 1907

-

jılı jazılǵan «Iniyat bolısqa» dep atalǵan dáslepki qosıǵında

-

aq aǵartıwshılıq

oy-

pikirlerdiń iyesi ekenligi sezilip turadı. Biraq, shayırdıń bul ótinishin Iniyat bolıs óz waqtında

inabatqa almaydı. Qosıqta shayır óz tınıshsızlanıwın bılay bildiredi.

Shayırdıń «Qaraqalpaq» qosıǵında da bilimli hám ónerli el ǵana aldıńǵı qatardaǵı

kórkeygen eller menen teńlese alatuǵınlıǵı, sonıń ushın pútkil xalıqtıń zamanı menen teń ayaq
qosıp oqıwı, óner iyelewi áhmiyetli wazıypa ekenligi bılayınsha belgilep beriledi.

8

Keleshekke salmasań ser,

Shubalısar bunnan beter,

Talabın qıl bilim, óner,

Bolarsań aman qaraqalpaq.

Shayırdıń usınday aǵartıwshılıq oy

-

pikirleri «Oqıwǵa kel», «Inan mákkam», «Óner

bilim» qosıqlarında da ele de tolıqtırılıp, bayıp barǵanlıǵın kóremiz. Mısalı, «Oqıwǵa kel»
qosıǵında:

Shayır usılayınsha nadanlıq penen bilimlilikti salıstıra otırıp bilimniń abzallıǵın, ásirese,

jaslıqta alǵan bilimniń «tasqa basqan naǵıs» sıyaqlı adamzat ómiriniń azıǵı ekenligin sıpatlap
beredi. S.Májitov «Óner bilim» qosıǵında XX ásirdiń basında hár tárepleme jetilisken ónerli hám
bilimli ellerdiń sulıw kelbetin súwretlew arqalı óz elinde tez arada solardıń qatarında kórgisi
keledi. Máwsimge baylanıslı peyzaj lirikasın dóretiwde de shayırdıń sheberligi bayqaladı. Ol
«Báhár paslı», «Nawrız

-

taza jıl», «Gúz», «Qıs keler» qosıqlarında hár pasıldıń ózine tán sulıw

súwretin jırlasa, «Ózen», «Sayra búlbúl», «Ámiwdárya» qosıqlarında tábiyattı adamlar turmısı
menen janlı baylanıstıradı. S.Májitovtıń «Ne jaman», «Jaslarǵa», «Máhál degen ne», «Daw
bolmasın», «Erlik dárkar», «Tiri qorqaq» qosıqları didaktikalıq lirikanıń eń jaqsı úlgileri
esaplanadı. Mısalı, shayır óziniń «Márt jaqsı» qosıǵında hár bir adamnıń insanıylıq kelbetin
belgilewshi sıpatlarǵa ayrıqsha itibar beredi. Qosıqtıń ideya

-

tematikasında adamlardı tuwrı sózli,

miynetkesh, hújdanlı, insaplı hám márt bolıwǵa shaqıradı. Awıl adamların pidákerlik miynet
etiwge shaqırıp shayır «Jerdi bejer», «Harma diyqan», «Gúzde sharwa» qosıqların dóretse,
olardıń ideya

-

tematikası búgingi kúni de óz qunın joǵaltpaǵan. Kórkem sóz sheberi hayal

-

qızlarımızdıń ótkendegi hám búgingi turmısın salıstıra otırıp, olardıń endi azat hám erkin
adamlar ekenligine arnap «Qız kelinlerge», «Qızlarǵa», «Hayallar kúnine», «Qız

-

kelinsheklerge» qosıqların dóretedi. Usılayınsha, shayır lirikalıq qosıqlarında qaysı temada jazsa
da dáwir ruwxın óz shıǵarmalarına tereń sińirip kórkem súwretleydi. S.Májitovtıń gúrrińleriniń
tematikasında úlkenlerdi húrmet etiw, kishkenelerge ǵamxorlıq kórsetiw, miynetti qádirlew
máseleleri kóterilgen. «Bórik», «Ayzada menen Qánigúl», «Túsimpaz bala», «Ata menen bala»,
«Tákabbırlıq», «Kúlmegeysiz ǵarrıǵa» h.t.b. gúrrińlerinde balalardıń jas hám jeke
ózgesheliklerine tereń itibar beredi. «Baǵdagúl» draması. Bul piyesa 1934

-

jılı jazılıp, 1935

-

jılı

teatr saxnalarında qoyıladı.

B

úgingi kúnge kelip

qıssaxanlıq óneri xalıq arasında joǵalıp ketpewi ushın bul ónerdi

saqlap qalıw, ele de rawajlandırıw, keleshek áwladqa jetkerip beriw ushın Nókis
qánigelestirilgen mádeniyat mektebinde 2024

-

2025 oqıw jılında «

Folklor etnografiya

atqarıwshılıǵı»

bóliminiń ashılıwı úlken tariyxıy waqıyalardıń birine aylandı.

8

Kamalova G.M., Niyazbaeva A.J. Qaraqalpaq qıssaxanları.

-

Nókis; «ILIMPAZ» baspası, 2024

-

jıl, 42 b.

ISSN:

2181-3906

2025

International scientific journal

«MODERN

SCIENCE

АND RESEARCH»

VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ

140

Bul bolsa qıssaxanlıq ónerine qızıǵıwshı bárshe jaslar ushın úlken imkaniyat bolıp

esaplanadı.

Juwmaqlap aytqanda

, qıssaxanlıq ónerine búgingi kúnde ayrıqsha itibar qaratılıp jas

izleniwshiler tárepinen hár tárepleme úyrenilip, rawajlanıw basqıshları haqqında oqıw
qollanbalar, ilimiy maqalalar jaratıldı. Nókis qánigelestirilgen mádeniyat mektebinde «

Folklor

etnografiya atqarıwshılıǵı»

bóliminde qıssaxanlıq óneriniń úyretiliwi bul ónerdiń elede

rawajlanıwına úlken jol ashıp beredi.

Paydalanılǵan ádebiyatlar dizimi

:

1.

Алламуратов А., Доспанов.О., Тилеумуратов.Г. Қарақалпақстан көркем

-

өнер

атамаларының сөзлиги

.

Нөкис. «Билим»

1991.-

72 б.

2.

Айымбетов Қ. Халық

даналығы

-

Нокис:

Қарақалпақстан,1988.

-

492 б.

3.

Jamǵırbaevna N. A. QISSAXONLAR //BOSHQARUV VA ETIKA QOIDALARI

ONLAYN ILMIY JURNALI.

–

2023.

–

Т. 3. –

№. 5. –

С. 113

-116.

4.

Kamalova G.M., Niyazbaeva A.J. Qaraqalpaq qıssaxanları.

-

Nókis; «ILIMPAZ» baspası,

2024-

jıl, 120 bet.

5.

Tajetdinova S., Orınbaeva E. PEDAGOGICAL SIGNIFICANCE OF LEARNING TO

PLAY THE MUSICAL INSTRUMENT DUTAR BY NOTE FOR STUDENTS OF
MUSIC SCHOOLS OF THE BAKSY DEPARTMENT //Modern Science and Research.

–

2024.

–

Т

. 3.

–

№. 1. –

С

. 1152-1156.

6.

S.Tájetdinova, A.Niyazbaeva Qıssaxanlıq óneriniń rawajlanıwı hám onıń jaslar
tárbiyasındaǵı áhmiyeti

//

Ájiniyaz Qosıbay ulınıń ádebiy miyrasın úyreniw atamasındaǵı

xalıqaralıq ilimiy

-

teoriyalıq konferenciya TOPLAMÍ. MAQALALAR HÁM TEZISLER.

Nókis: NMPI baspası. –

2024.

–

Т. 3. –

№. 3. –

С. 270

-272.