QARAQALPAQSTANDA SAZENDESHILIK ÓNERINIŃ RAWAJLANÍWÍ

116

ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 7

QARAQALPAQSTANDA SAZENDESHILIK ÓNERINIŃ RAWAJLANÍWÍ

Niyazbaeva Aynura

Ájiniyaz atındaǵı NMPI Magistratura bólimi muzıka tálimi hám kórkem óner qánigeligi

1-

kurs magistrantı.

https://doi.org/10.5281/zenodo.15814899

Annotaciya.

Bul maqalada Qaraqalpaqstanda girjek saz ásbabınıń payda bolıwı hám

onıń rawajlanıwında úles qosqan sazendeler, girjekshiler haqqında sóz etiledi.

Gilt sózler.

Kórkem óner, folklor, baqsı, girjek qádiriyat.

THE DEVELOPMENT OF THE MUSICAL CRAFT IN KARAKALPAKSTAN

Annotation.

This article discusses the emergence of the girjek musical instrument in

Karakalpakhstan and highlights the contributions of musicians and girjek players to its
development.

Keywords:

Art, folklore, bakhshi, girjek, cultural values.

Tariyxtan bizge belgili bolǵanınday áyyemgi zamanlardan baslap xalqımızdıń toy

-

tamashalarında baqsılar, sazendeler tań atqanǵa shekem qosıq hám sazların atqarǵan.

Qaraqalpaqlarda baqsıshılıq ónerinıń payda bolıwı Axımbet baqsınıń dáwirine barıp

taqaladı. Bul dáwirlerde tek ǵana baqsıshılıq óneri rawajlanıp qoymastan, sázendeshilik óneride
áste aqırın rawajlana baslaydı. Sonday

-

aq, ilimpazlarımızdıń anıqlawınsha, qaraqalpaqlarda

girjekshilerdiń rawajlanıwında túrkmenlerdiń ornı ayrıqsha bolǵan. Girjek saz ásbabınıń
qaraqalpaqlarǵa kirip keliwin Sultaniyaz (Súyew) baqsı menen tıǵız baylanıstıradı.

1

Bizge málim bolıwınsha Qoylı Axmedov XX ásir basında jasap ótken qaraqalpaqlar

ishinde birinshi girjekshilerden bolǵan. Qoylı Axmedov Esjan

Qospolatov, Japaq Shamuratov

baqsılarǵa girjekshilik qılǵan.

Qaraqalpaqstanda XX ásir ortalarına kelip sazendeler arasında girjekshilik ónerin

rawajlandırıp hám birqansha shákirtler tayarlawda Kárimbay Tınıbaevtıń ornı ayrıqsha bolıp
tabıladı. Kárimbay Tınıbaev 1941

-

jılı 15

-

martta Kegeyli rayonı «Qum shúngil» awılında

Tınıbay baqsınıń shańaraǵında tuwılǵan.

2

Kárimbaydıń ákesi xalqımızǵa belgili, ataqlı Tınıbay

baqsı bolǵan. Tınıbay baqsınıń ákesi Qudaybergen baqsı bolıp, Tınıbay dáslepki sabaqların
ákesinen alǵan. Kárimbay Tınıbaevta áke jolın quwıp kúshli baqsı, sazende bolıp jetilisken.

Kárimbay kishkeneligen baslap muzıkaǵa bolǵan qızıǵıwshılıǵı joqarı bolǵanlıǵı ushın

ákesi onı ózi menen birge qurlarǵa hátteki toy sawıwǵa birge ertip, alıp baratuǵın bolǵan.
Kárimbay, ákesi Tınıbaydan dáslepki sabaqların alǵan. Sonday

-

aq, ol kishkene waqtınan 10

-13

jaslarınan 10 namanı kámine keltirip atqaratuǵın bolǵan.

K.Tınıbaev 10

-

klastı tamamlap, Shımbay qalasına barıp, traktorshılıq mektebine oqıwǵa

kirip, úyrene baslaydı. Traktorshılıq mektebinde oqıp júrgen waqıtlarında, mádeniyat úyiniń
qasınan ótip baratırıp, muzıkalıq dawıslardı esitip, ol jerge kirip baradı.

3

K.Tınıbaevtıń 1951

-

jılı

anası dúnyadan ótedi. Bul awır jaǵday ol ushın úlken soqqı beredi. Aradan kóp ótpey, ákesi

1959-

jılı dúnyadan ótedi. Kárimbay ata

-

anasınan ayırılǵannan keyin ómirde kóp qıyınshılıqlarǵa

dus keledi. 1961-

jılı Nókis qalasına kóship kelip, hárqıylı awır jumıslardı islep kún kóredi.

1

Айымбетов Қ. Халық

даналығы

-

Нокис:

Қарақалпақстан,1988.

-

492 б

2

A.Nadırova, «Qaraqalpaq muzıka tariyxı», Sano

-standart-2018 65-bet

3

A.Nadırova, «Qaraqalpaq muzıka tariyxı», Sano

-standart-2018 66-bet

117

ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 7

1962-

jıldan K.Tınıbaev U.Sadiqovtan sabaq ala baslaydı. Baqsıshılıq benen bir qatarda

girjek sazında úyrenip hárqıylı tańlawlarda, toy, jıyınlarda baqsılardıń qasında janapayshı bolıp

girjekte oynap kelgen.

Aradan kóp waqıt ótpey, Kárimbay Tınıbaev 1967

-

jılı Qosbergenova Qurbangúl menen

turmıs quradı. Ekewi úlken shańaraq tiklep, 3 ul 4 qızdı dúnyaǵa keltiredi. Olar:

Muratbay,

Tamara, Aygúl, Maqset, Pátiyma, Ziynegúl, Polat Tınıbaevlar. Perzentleriniń hámmesi muzıka
menen shuǵıllanıwǵa qızıǵıp biri baqsı, biri girjekshi bolıp qaraqalpaq mádeniyatın
rawajlandırıwda ózleriniń úlesin qosıp, xızmet etip atır.

1976-

jılı «Muxalles» duwtarshılar ansamblin dúziwde baqsılardı jıynawǵa járdem beredi

hám ózide aǵzası boladı. K.Tınıbaev 1977

-

jılı «Muxalles» duwtarshılar ansambli menen

Bashqurstan Respublikasında bolıp ótken mádeniyat kúnlerine girjek shertip qatnasadı. Sonıń
menen bir qatarda, Kárimbay Moskva, Tatarstan, Ázerbayjan qalalarına barıp hárqıylı tańlaw
hám koncertlerge qatnasadı.

Kárimbay Tınıbaev 1992

-2013-

jıllar dawamında Nókis mádeniyat hám kórkem óner

kolledjiniń «Milliy muzıka» bóliminde baqsı, sazende, girjekshi qánigelikleri boyınsha oqıtıwshı
lawazımında 21 jıl dawamında ayanbay miynet etedi. K.Tınıbaev 2017

-

jılı 8

-sentyabrde

dúnyadan ótedi.

Sonday-

aq, Kárimbay Tınıbaevtıń tuńǵısh ulı Muratbay Tınıbaevtıńda qaraqalpaq

sazendeshiliginiń rawajlanıwında ornı girewli bolıp tabıladı.

Muratbay Tınıbaev Kárimbaevich 1970

-

jılı Nókis qalasında tuwılǵan, milleti qaraqalpaq.

1977-

jılı Maksim Gorkiy atındaǵı orta mektepke oqıwǵa barǵan. M.Tınıbaevtıń kórkem óner

tarawına kirip keliwiniń sebepshisi ákesi ullı girjekshi Kárimbay Tınıbaev bolıp tabıladı.

Ákesi "muxalles" duwtarshılar ansambli tiykarshılarınıń biri baqsı, sázende, girjekshi,

Kárimbay Tınıbaev 1941

-

jılı Kegeyli rayonında tuwılǵan. Onıń ákesi elge belgili Tınıbay baqsı

boldı. Kárimbay Tınıbaev muzıka ónerin ákesinen úyrenedi. 1976

-

jılları aǵartıw texnikumında

oqıwın tabıslı tamamlaydı. Tiykarǵı kásibi girshekshi. Kóplegen belgili baqsılarımız Ámet
Tariyxov, Genjebay baqsı, Turganbay baqsı, Qurbanbay baqsı qasında janapayǵa girjek shertip
el xizmetinde júrgen.

Anası Qosbergenova Qurbangúl 1947

-

jılı Shımbay rayonında tuwılǵan. Selxoz

texnikumın pitkerip buxgalter bolıp jumıs islep napaqaǵa shıqqan. 7 perzentti dunyaǵa keltirip
tárbiyalǵan. Ajapası Tamara, Aygúl, Maqset, Pátiyma, Ziynegúl, Polat Tınıbaevlar.

M.Tınıbaev mektepti tabıslı tamamlap 1985

-

jılı Japaq Shamuratov atındaǵı muzıka hám

kórkem óner uchilishiyesine «xalıq sazları» bólimine oqıwǵa tapsırǵan.

118

ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 7

Girjek saz ásbabı boyınsha ustaz Aliymov Qalbay klasında tálim alǵan. M.Tınıbaev

1986-

jılı oqıwdı tabıslı tamamlap radio televedeniye janındaǵı xalıq sazları orkestirine jumsıaqa

kiredi. 1986-87-

jıllarında Moskva qalasında áskeriy xizmette bolıp watan aldındaǵı wazıypasın

orınlaydı. Kelgennen soń, orkestrde jumısın dawam etedi. Onıń miynet jolı júdá mashaqatlı hám
maqtanıshlı bolıp orkestr menen birgelikte Nókis qánigelestirilgen mádeniyat mektebinde
oqtıwshı lawazımında jumıs alıp bardı. Shákirtleri ózi sıyaqlı alǵır baqsı, girjekshi bolıp, kórik
tańlawlarda laureat bolıp, joqarı oqıw orınlarında oqıp miynetiniń jemisin kórsetip atır.

Solardan Arzimov Aman, Aynura Niyazbaeva, Miyassar Dauletbaeva, Kamalbay

Álimbaev, Devora Quwanıshbaeva, Aydos Orınbaev, Azamat Elmuratovlar oqıp tálim alıp
búgingi kúnde ayırımları baqsınıń qasında girjek shertip koncertlerde xızmet etip júrgen bolsa,
basqaları Balalar muzıka hám kórkem óner mekteplerinde balalarǵa girjek sazınıń álwan sırların
úyretip kelmekte.

1993-

jılı belgili baqsı Begzada Asqarova menen turmıs quradı. Ekewi úlken shańaraq

tiklep eki ul bir qız perzentti dúnyaǵa keltirip tárbiyalap oqıtadı .Olar: Alımbay Kárimbaev,
Quwat Kárimbaev, Sárbinaz Kárimbaevalar. Qus uyasında kórgenin qıladı degenindey
perzentleride mádeniyat tarawında bilimin jetilistirip, bayram keshelerde qatnasıp, kórik
tańlawlarda sıylı orınlardı iyelep, qaraqalpaq mádeniyatınıń rawajlanıwıwna úles qosıp kiyatır.

Súwrette:2023

-

jılı Nábiyra Tóreshovanıń 70

-

jıllıq yubeley keshesine baǵıshlanǵan

koncert baǵdarlamasında

Muratbay Tınıbaev 2023

-

jılı iyun ayında 53 jasında dúnyadan ótedi. «Jaqsıdan baǵ qalar,

jamannan daq qalar», degenindey tárbiyalaǵan shákirtleri hám perzentleri qaraqalpaq
mádeniyatınıń rawajlandırıwda ayanbay xızmet etip atır.

Tınıbaevlar shańaraǵı Qaraqalpaqstanda milliy saz atqarıwshılıǵınıń rawajlanıwında,

ásirese girjek saz ásbabında ustaz shákirt jolında búgingi kúnge shekem jetip keliwinde úlken
úles qosqan.

Juwmaqlap aytqanda, búgingi kúnde jurtbasshımızdıń baslaması menen milliy

muzıkamızdıń rawajlanıwında úlken qádemler taslanıp atır. Sonday

-

aq, baqsılarımız ushın

hárqıylı tańlaw hám festivallardıń ótkeriliwi kózdi quwantıradı.

Atap aytqanda, mámleketimizde shólkemlestirilgen xalıq aralıq maqom kórkem óneri,

xalıq aralıq baqsıshılıq festivalı, «Sharq taronalari», «Ullı Jipek jolı» xalıq aralıq folklor kórkem
óneri festivallarınıń ótkeriliwi arqalı xalqımızdıń milliy miyrasın rawajlandırıw, jaslar arasında
básekini kúsheytiw arqalı kúshli qánigelerdiń júzege shıǵıwına alıp keledi. Sol qatarda,
sázendeshilik ónerinde girjekshilerimiz ushında hárqıylı tańlawlardıń ótkeriliwi arqalı, jaslardıń
milliy miyrasımızǵa bolǵan qızıǵıwshılıǵın asırıwǵa járdem beredi.

119

ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 7

Paydalanılǵan ádebiyatlar dizimi

:

1.

Алламуратов А., Доспанов.О., Тилеумуратов.Г. Қарақалпақстан көркем

-

өнер

атамаларының сөзлиги

.

Нөкис. «Билим»

1991.-

72 б.

2.

Айымбетов Қ. Халық

даналығы

-

Нокис:

Қарақалпақстан,1988.

-

492 б.

3.

Jamǵırbaevna N. A. QISSAXONLAR //BOSHQARUV VA ETIKA QOIDALARI

ONLAYN ILMIY JURNALI.

–

2023.

–

Т. 3. –

№. 5. –

С. 113

-116.

4.

J.Abdisultanov Arnawlı saz

-

Nókis; «Ilimpaz» baspası,2023j. 122 b.

5.

Kamalova G.M., Niyazbaeva A.J. Qaraqalpaq qıssaxanları.

-

Nókis; «ILIMPAZ» baspası,

2024-

jıl, 120 bet.

6.

S.Tájetdinova, A.Niyazbaeva Qıssaxanlıq óneriniń rawajlanıwı hám onıń jaslar
tárbiyasındaǵı áhmiyeti

//

Ájiniyaz Qosıbay ulınıń ádebiy miyrasın úyreniw atamasındaǵı

xalıqaralıq ilimiy

-

teoriyalıq konferenciya TOPLAMÍ. MAQALALAR HÁM TEZISLER.

Nókis: NMPI baspası. –

2024.

–

Т. 3. –

№. 3. –

С. 270

-272.