QÍSSAXAN SHAYÍR ABBAZ DABÍLOVTÍŃ ÓMIRI HÁM DÓRETIWSHILIGI

123

ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 7

QÍSSAXAN SHAYÍR ABBAZ DABÍLOVTÍŃ ÓMIRI HÁM DÓRETIWSHILIGI

Niyazbaeva Aynura

Ájiniyaz atındaǵı NMPI Magistratura bólimi muzıka tálimi hám kórkem óner qánigeligi

1-

kurs magistrantı.

Tajetdinova Sofya

Ilimiy basshı, docent, Ájiniyaz atındaǵı NMPI Muzıkalıq tálim kafedrası.

https://doi.org/10.5281/zenodo.15814953

Annotaciya.

Bul maqalada Qaraqalpaqstanda qıssaxanlıq óneriniń hám onıń

rawajlanıwında úles qosqan qıssaxan shayır Abbaz Dabılovtıń ómiri hám dóretiwshiligi
haqqında sóz etiledi.

Gilt sózler:

Kórkem óner, dástan, folklor, qıssaxan, baqsı, qádiriyat, janr.

QÍSSAXON SHOYÍR ABBAZ DABÍLOVNING UMRI VA IJODI

Annotasiya

.

Ushbu maqolada Qoraqalpog‘istonda qissaxonlik san’ati va uning rivojiga

hissa qo‘shgan qissaxon shoir Abbaz Dabılovning hayoti va ijodi

haqida so‘z boradi.

Tayanc

h so‘zlar:

San’at, epos, folklor, xissaxon, baxshi, qadriyat, janr.

Qaraqalpaq kórkem óner mádeniyatında qıssaxanlıq óneri tiykarınan erte dáwirlerden

baslap payda bolǵan. XIX ásirdegi qaraqalpaq ádebiyatı basqa dáwirlerge qaraǵanda, eń
rawajlanǵan dáwirdi bastan keshirdi. Biraq, usı dáwirge shekem

-

aq, ádebiyat óziniń rawajlanıw

basqıshlarına iye boldı. Sonlıqtan da, xalqımızdıń Shıǵıs ellerinde keńnen taralǵan xalıq
kitaplarına tereń qızıǵıwshılıǵı olardı qoldan kóshiriwshi kátiplerdi payda etti hám bul bolsa óz
gezeginde kópshilik adamlardıń jazba kitaplardı biliwge bolǵan qumarlıǵı qıssaxanlardı
tárbiyalap shıǵardı.

1

Qıssaxanlıq óneri atqarılıw ózgesheligi boyınsha eki túrge bólinedi, bunda

birinshiden ózi qosıqtı dóretip hám atqarıwshı yaǵnıy qıssaxan shayırlar bolsa, ekinshiden ózleri
jazbaǵan halda dástanlardan ùzindiler, táriyp qosıqların atqaratuǵın qıssaxanlar bolǵan.

Qaraqalpaqstanda qıssaxanlıq óneriniń rawajlanıwında úles qosqan eń iri wákillerinen

biri Abbaz Dabılov bolıp esaplanadı. Ol óziniń shayırshılıq ónerin qıssa oqıwdan baslaǵan.

2

Abbaz Dabılov Taxatkópir rayonında “Qara oy” degen jerinde dúnyaǵa keledi. Ol ákesinen erte
ayırılıp, anası menen qaladı. Jaslayınan oraq orıp kún kóredi. Sonday

-aq, bilimge degen

qızıǵıwshılıǵı bolǵanlıǵı sebepli Abbaz Taxtakópirdegi Ayımbet iyshannıń medresesine tálim
alıwǵa baradı, biraq, oqıwın dawam ettire almaydı hám Qaraqalpaqstannıń kóplegen jerlerine
talap izlep baradı.

Mısalı, kisi esiginde diyqanshılıq etedi, jallanba isshi bolıp jer qazadı, anası menen birge

oraq oradı, Aral balıqshılarınıń arasına barıp ta jumıs isleydi. Abbaz ózinen sawatlı Qorazbek,
Ájiniyaz shayırlar sıyaqlı insanlardıń etken islerine eliklemekshi boladı. Qazaq dalasına barıp, ol
jaqta mektep molla bolıwdı qáleydi. Qorazbek shayırdıń Gurgen dáryası boyına barıp,
túrkmenler arasında bala oqıtıp, el gezip qaytqan waqıyalardı esitedi. 1919

-

jılı 21 jasında Abbaz

Sırımbet táwip,

Molla Máteke, Molla Álibeklerge at qoshshı bolıp erip, Qazaqstanǵa

barıp eski

mektepte jumıs islew ushın jol júredi. Bul jerge kelse, eski mekteptiń ornına jańa mek

tepler

ashılıp, oylaǵan isleri ámelge aspaydı. Kóplegen qıyınshılıqlardı kórip, olar óz watanına qaytadı
hám Abbaz bul talaptı qoyıp, óziniń burınǵı kúnlikshilik hám qıssa oqıw talabına kirisedi. Jumıs
islep júrip Shımbaydıń qalasında kitap dúkanın ashıp turǵan Qazı Máwlikten «Ǵárip ashıq»
qıssasın satıp aladı.

1

Kamalova G.M., Niyazbaeva A.J. Qaraqalpaq qıssaxanları.

-

Nókis;

«ILIMPAZ» baspası, 2024

-

jıl, 3

b.

2

2

Q.Ayımbetov “xalıq danalıǵı” Qaraqalpaqstan 1988

-

jıl 142

-b.

124

ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 7

Sońınan Abbaz el ishinde qıssa oqıp qárejet toplap, tapqan aqshasına kitaplar satıp alıp óz

ármanına jetedi. Qıssaxanlarǵa iri repertuar berip otırǵan Qazı Máwlik penen jaqınnan tanıs
bolıp, onıń shıǵarmaların kóshirip aladı. Abbazdıń oqıǵan qıssalarınıń ishinde Orta Aziya
xalıqları ushın ortaq bolǵan shaǵatay tilindegi qıssa kitapları menen qazaq tilindegi «Qız jipek»
qıssaları da bolǵan. Abbaz shayır qıssanı oqıw texnikasın hesh qanday ustazsız úyrenedi.

3

Ol soń

qıssaxanlıq ónerinen atı jayılǵan Qáwender balaǵa shákirt bolıp izine eredi. Qáwenderdiń
qasında Qazaqbay, Dalibay sıyaqlı basqa da qıssaxanlar boladı. Qáwenderdiń shákirtleriniń
ishinde Abbaz óziniń xosh hawazlı dawısı menen basqalardan arjıralıp turadı. Qıssaxanlar
toparlasıp toy merekelerge barǵanda, qıssaxanlar gezek penen qıssa oqıǵanda, tamashagóyler
Abbazdıń oqıwın kóbirek talap etetuǵın bolǵan.

4

Abbaz Qáwenderden qıssa oqıwdıń tolıq

texnikasın úyrenip alıp, óz aldına júrip qıssa oqıw isine kirisedi. Ol qıssa kitapların oqıp júrip óz
yadınan qosıq jaza baslaydı.

5

Onıń Qara oyda Pirjan, Bayjan, Qunnazar degen qıssaxan

shákirtleri bolǵan. Abbaz qaraqalpaq folklorınıń baslawshılarınıń biri. Ol kópten ozǵan ataqlı
xalıq shayırı sıpatında 1939

-

jılı Qaraqalpaqstan Jazıwshılar Awqamınıń ekinshi siezdinde

qatnasadı.

Súwrette A.Dabılov óz qosıqların

xalq aldında oqıp berip atır

Shayır pútkil dóretiwshilik jolında túrli tematikaǵa baylanıslı bolǵan shıǵarmalar

dóretedi. Ásirese, «Ámiwdárya», «Taqıyatash», «Aq bóget» tariyxıy jır janrında dóretilgen
shıǵarmaları xalqımızdıń ishinde keńnen tanıladı. Ullı Watandarlıq urıs dáwirinde shayır
kóplegen shıǵarmalar dóretedi. Bul shıǵarmalarında awızeki ádebiyattıń táriyp janrın sheber
paydalana bildi. Ullı Watandarlıq urıstan keyingi Abbaz shayır miynetkesh «Miyirxan»,
«Biybisánem» atlı úlgili qızlarǵa arnap qosıqlar dóretedi. 1934

-

jı

llardan baslap Tashkent,

Moskva qalalarına sayaxat etedi. Xalqınıń pidákerlik miyneti menen dóretken mádeniyatın kózi
menen kórip, onıń dóretiwshiliginiń rawajlanıwına sebepshi bolıp, ol xalıq shayırı degen
húrmetli ataqqa iye boldı.

3

K.Allambergenov, Q.Orazımbetov, Á.Paxratdinov, M.Bekbergenova. “XX ásir Qaraqalpaq ádebiyatı tariyxı”

Sano-standart Tashkent 2018-

jıl 4

-bet

4

G.Kamalova, 5.

A.Niyazbaeva“Globallashuv davridagi muammolar va ularga innovatsion yechimlar” jurnalı

“Qıssaxonlar”maqalası Samarqand 2023

-

jıl 184

-188-betler.

5

Á.Paxratdinov “Abbaz shayırdıń kórkemlik dúnyası” Qaraqalpaqstan 2009

-

jıl.5

-bet.

125

ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 7

Onıń «Qısqa jip gúrmewge kelmedi sirá», «Bilimlen», «Qırǵa shıqqan toǵız molla»,

«Sánewber», «Ótken zaman», «Kelińler», «Ótken zaman qayta aylanıp keler me?», «Joldaslar»,
«Aǵayinler», «Xalayıq», «Jámáát», «Qayǵısız jasaydı xalıq abadan», «Súwretshi kanalı»,
«Sháwgúl», «Orazgúl», «Qız benen kelinshek», «Bes qız», «Aq súyrik», «Biybisánem»,
«Miyirxan», «Ámina», «Qız benen kelinshek» hám taǵı basqa kóplegen shıǵarmaları bar.

6

Abbaz shayırdıń kóp ǵana qosıqları ózbek, rus hám qazaq tillerine awdarılıp, toplam bolıp

basılıp shıqqan. «Bahadır» dástanı 1990

-

jılı tolıq túrinde rus tilinde jarıq kórdi.

7

A.Dabılov 1970

-

jılı qaytıs boldı. Abbaz Dabılovtıń qaraqalpaq kórkem óneriniń rawajlanıwında qosqan úlesi
júda úlken bolıp esaplanadı. Ol qıssaxanlıq óneriniń xalıqqa tarqalıwında óziniń úlesin qosıp,
tiykarınan, shákirtler tayarlap búgingi kúnge shekem jetip keliwine kómegin tiygizgen
shayırlardıń biri.

Abbaz Dabılovtıń genje perzenti Muratbay Dabılov kishkene waqtında ákesi dizesine

onı otırǵızıp, qıssa oqıp beretuǵın bolǵan. Abbaz Dabılovtıń eki perzenti bolıp, birinshisi
Saǵıydulla Abbazov balalar shayırı hám Murat Dabılov qıssaxan bolıp jetilisken. Murat Dabılov

1962-

jılı 5

-

aprelde Nókis qalasında tuwılǵan. 1969

-

jılı №17

-

sanlı Maykovskiy atındaǵı orta

bilim beriw mektebine oqıwǵa barǵan. 1970

-

jılı 11

-

yanvarda ákesi dúnyadan ótken.

Súwrette shayır qıssaxan Abbaz Dabılovtıń shańaraǵı sáwlelengen

Mektepti 1979-

jılı tabıslı tamamlap, 1980

-

jılı Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik

universitetine Dene tárbiya fakultetine oqıwǵa túsken.

8

1984-

jılı universitetti tabıslı tamamlaǵan.

Keyin ala, ol dene

–tárbiya páni boyınsha orta bilim beriw mekteplerinde muǵállim bolıp islep

baslaǵan. Qıssaxanlıq ónerine degen qızıǵıwshılıǵı 2015

-

jıldan baslanǵan. Eń birinshi bolıp ol

ákesi tárepinen dóretilgen “Bahadır” dástanın qıssaxanlıq jolına salıp oqıǵan, keyin ala Abbaz
Dabılovtıń qıssaxanlıq ónerine arnap jazılǵan bir neshe qosıqların úyrenip, yad alıp, ayta
baslaǵan.

9

Murat Dabılov qıssaxanlıq ónerine baylanıslı ótkerilgen kóplegen ilajlarǵa,

ushırasıwlarǵa qatnasıp qıssalar atqarıp kelmekte.

Juwmaqlap aytqanda,

búgingi kúnge kelip

qıssaxanlıq ónerine itibar qaratılıp, hárqıylı

festival hám tańlawlardıń ótkeriliwi qıssaxanlıq ónerin elede rawajlantırıp, keleshek áwladqa sap
halında jetip keliwine tiykar boladı.

6

Bekbergenova.Z “Qaraqalpaqstan respublikası jazıwshıları” Tashkent “Extremum press” 2011

-

jıl 57

-bet.

7

Kamalova G.M., Niyazbaeva A.J. Qaraqalpaq qıssaxanları.

-

Nókis;

«ILIMPAZ» baspası, 2024

-

jıl, 3

b.

8

Kamalova G.M., Niyazbaeva A.J. Qaraqalpaq qıssaxanları.

-

Nókis;

«ILIMPAZ» baspası, 2024

-

jıl, 99

b.

9

Kamalova G.M., Niyazbaeva A.J. Qaraqalpaq qıssaxanları.

-

Nókis;

«ILIMPAZ» baspası, 2024

-

jıl, 100

b.

126

ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 7

Sonday-

aq, Respublikamızda, «Abbaz hawazları, Qaratereń ırǵaqları» tańlawınıń keń

túrde ótkeriliwi, bul ónerge qızıǵıwshı jaslardıń sanın arttırıp, milliy mádeniyatımızdı elede
rawajlantırıp, jáhán saqnalarına alıp shıǵıwına túrtki boladı.

Paydalanılǵan ádebiyatlar dizimi

:

1.

Алламуратов А., Доспанов.О., Тилеумуратов.Г. Қарақалпақстан көркем

-

өнер

атамаларының сөзлиги

.

Нөкис. «Билим»

1991.-

72 б.

2.

Айымбетов Қ. Халық

даналығы

-

Нокис:

Қарақалпақстан,1988.

-

492 б.

3.

Jamǵırbaevna N. A. QISSAXONLAR //BOSHQARUV VA ETIKA QOIDALARI

ONLAYN ILMIY JURNALI.

–

2023.

–

Т. 3. –

№. 5. –

С. 113

-116.

4.

Kamalova G.M., Niyazbaeva A.J. Qaraqalpaq qıssaxanları.

-

Nókis; «ILIMPAZ» baspası,

2024-

jıl, 120 bet.

5.

S.Tájetdinova, A.Niyazbaeva Qıssaxanlıq óneriniń rawajlanıwı hám onıń jaslar
tárbiyasındaǵı áhmiyeti

//

Ájiniyaz Qosıbay ulınıń ádebiy miyrasın úyreniw atamasındaǵı

xalıqaralıq ilimiy

-

teoriyalıq konferenciya TOPLAMÍ. MAQALALAR HÁM TEZISLER.

Nókis: NMPI baspası. –

2024.

–

Т. 3. –

№. 3. –

С. 270

-272.