ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
145
QARAQALPAQSTANDA QÍSSAXAN HAYAL QÍZLARDÍŃ
ÓMIRI HÁM
DÓRETIWSHILIGI
Niyazbaeva Aynura
Ájiniyaz atındaǵı
NMPI Magistratura bólimi muzıka tálimi hám kórkem óner qánigeligi
1-
kurs magistrantı.
Tajetdinova Sofya
Ilimiy basshı docent, Ájiniyaz atındaǵı NMPI Muzıkalıq tálim kafedrası.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15813997
Annotaciya.
Bul maqalada Qaraqalpaqstanda qıssaxanlıq óneriniń hayal
-
qızlar
arasında rawajlanıwı hám olardıń atqarǵan shıǵarmaları haqqında sóz etiledi.
Gilt sózler
:
Kórkem óner, dástan, folklor, qıssaxan, baqsı, qádiriyat, janr.
QARAQALPAQSTONDA QÍSSAXON AYOL QÍZLARNING
UMRI VA IJODI
Annotaciya.
Ushbu maqolada Qoraqalpog‘istonda qissaxonlik san’atining hotin
-qizlar
orasida rivojlanishi va ularning ijro etgan asarlari haqida so‘z boradi.
Kalit so‘zlar
:
San’at, epo
s, folklor, xissaxon, baxshi, qadriyat, janr.
Qaraqalpaq xalqı ótmishte túrlishe xalıqqa qáwip tuwdıratuǵın waqıyalardıń bolıwı
menen óz watanınan kóship, qıslawın taslap, kóshpeli xalıq bolıp, kún kórip júrgen. Sol
waqıtlarda olar, ózleriniń mádeniyatın, milliyligin, ózligin barınsha saqlap qalıw ushın olardı
kúndelikli ómirde qollanıp, shertip, aytıp júrgen. Qaraqalpaq xalqı ázelden kórkem ónerge jaqın
xalıq bolıp tabıladı. Bul haqqında ilimpazlarımız óz miynetlerinde keltirip ótken. Xalqımızda
erte dáwirden baslap payda bolǵan ónerleriniń biri qıssaxanlıq óneri bolıp esaplanadı.
Qıssaxan
—
liro-
epikalıq janrdaǵı dástanlardı, tariyxıy qıssalardı
,
táriyp
hám
arnaw
qosıqların muzıkalıq ásbablarısız namaǵa salıp atqarıwshı. Qıssaxanlardıń repertuarı baqsılar
qosıqlarına bir qansha jaqın bolsa
da, atqarıw usılı, namaları ózgeshe bolǵan.
XIX ásirdiń ekinshi yarımında Qazı Máwlik, Qorazbek, Sıdıq, Seyfulǵabit, Qáwender
bala, Qazaqbay degen talantlı qıssaxanlar bolǵan. Qıssaxanlıq óneri menen shuǵıllanıwshı
dáslepki qıssaxanlar er adamlar bolǵan. Keyin ala, hayal
-
qızlarda bul ónerge qızıǵıwshılıq
oyanıp, onı úyrenip, toy
-
tamashalarda atqarıp júrgen. Ilimiy dereklerde jazılıwınsha,
qaraqalpaqlardıń «beksıyıq» urıwınan shıqqan jarlı qız Qánigúldiń
(
1900-1928
) qıssaxanlıq óneri
menen shuǵıllanıp kelgenligin kóremiz. Onıń eki kózi kórmeytuǵın soqır bolǵan. Qánigúl
awıllarda qıssaxanlardan “Sánawber” qıssasın tıńlap, úyrenip alıp, qıssaxanlar namasına salıp
kópshilikke aytıp beretuǵın bolǵan. Demek, Qánigúlden aldın qız qıssaxanlar bolǵan degen
maǵluwmat joqlıǵı sebebli Qánigúl qızlardan birinshi qıssaxan bolıp esaplanadı. Qánigúldiń
dawısınıń jaqsı ekenin, talantlı ekenligin húrmetlep, Esjan baqsı Qánigúl menen ushırasıp, óz
qarawına aladı, oǵan ámengerlik qıladı. Dástanlar úyretedi.
Ustazı altı jıl dawamında soqır qız
baqsı Qánigúl menen birge qosıq aytıp, el aralap, baqsıshılıq etedi. Sol dáwirde hayal
-
qızlardıń
qosıq aytıwına xalıqtıń kóz qarası ózgeredi.
1
Алламуратов А., Доспанов.О., Тилеумуратов.Г. Қарақалпақстан көркем
-
өнер атамаларының
сөзлиги
.
Нөкис. «Билим»
1991-
Б
.34
2
Q.Ayımbetov “xalıq danalıǵı” Qaraqalpaqstan 1988
-145-146-b.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
146
Ashınarlısı, jas qıssaxan, baqsı Qánigúl 1928
-
jılı 28 jasında dúnyadan ótedi. Keyin ala,
qıssaxanlıq ónerine qızıǵıwshı hayal
-
qızlar derlik joqtıń qasında bolǵan. Sonday
-
aq, búgingi
kúnge kelip hayal qıssaxanlardan Bibraba Ótepbergenova ájayıp dawıs iyesi, óziniń ózgeshe
atqarıwshılıq sheberligi menen xalqımızdıń kewilinen orın alǵan hayal qıssaxanlarımızdıń biri
bolıp esaplanadı.
Bibiraba Ótepbergenova 1947
-
jılı Túrkmenistan Respublikasınıń Góne Úrgenish
rayonında «maqsım» shańaraǵında dúnyaǵa keldi. Olar shańaraqta úsh perzent bolıp, Bibiraba
ekinshi perzent, inisi xalqımızǵa belgili shayır Ábilqasım Ótepbergenov benen birgelikte oynap
ósken. Ol 1954
-
jılı rayon orayındaǵı №1 orta mekteptiń turkmen klasına oqıwǵa barǵan.
B.Ótepbergenova balalıǵınan
-
aq ádebiy kitaplarǵa qızıǵıp, qaraqalpaq xalqınıń
«Alpamıs», «Qoblan», «Máspatsha», «Qırıq qız», «Góruǵlı», «Bahadır» dástanların
shańaraǵındaǵı aǵzaları menen birge dógeregindegi qońsılarına da oqıp beretuǵın bolǵan.
Kishkeneliginen, dástanlardı namasız oqıp atırǵanında, úkesi namaǵa salıp oqısın dep
jer tepsinip jılaytın bolǵan, sonlıqtan oǵan ákesi:—«qızım, namaǵa salıp oqı bizler de esiteyik»,
—
dep aytqannan soń, barlıq dástanlardı namaǵa salıp oqıytuǵın bolǵan.
Demek, onıń
qıssaxanlıq ónerine degen qızıǵıwshılıǵı 12
-13-
jaslarınan baslanǵan.
Bibiraba Ótepbergenova
1965-
jılı orta mektepti tabıslı tamamlap joqarı oqıw ornına tapsırıw maqsetinde Nókis qalasına
keledi, sol jılı qaraqalpaq mámleketlik T.Chevchenko házirgi Ájiniyaz atındaǵı Nókis
mámleketlik pedagogikalıq institutınıń shet tilleri fakultetiniń «nemec» tili bólimine oqıwǵa
kiredi. 1967-
jılı ustazı Qudaybergen Turdıqulov Qaraqalpaqstan Radiosı hám televedeniyesi
qasındaǵı ansamblge qosıqshı qılıp jumısqa aladı. Onıń sol jılları óneriniń shıńǵa shıqqan
waqıtları edi, sebebi, oǵan derlik bárshe kompozitorlar namaların ayttırıp basladı. Solardan
Q.Turdıqulov namasına R.Dúysemuratova sózine «Kewlińdi qıymayman», K.Raxmanov sózine
«Gúller shaqasında ǵumsha bolayın», Ańsatbay Qayratdinovtıń «Awıllaslarım», «Quwanısh
toylarımızdı», «Dańqıń seniń», «Diyqannıń qızıman», «Taxtakópir dalası», Keńesbay Abdullaev
namasına «Doslar shaqıraman daturxanıma» taǵı basqa da bir qansha qosıqlardı, al, Abdireyim
Sultanovtıń jigirmaǵa shamalas qosıqların bir ózi atqarǵan, solardıń ishinen «Dúganalarım»,
«Áy
-
álip», «Bir janan», «Nókis gúlleri», «Báhár kúlip qaradı maǵan», «Xojeliniń jigitleri»,
«Qurdasjan», «Balama», h.t.b birqansha tematikalıq qosıqlar kiredi. Onıń repertuarı kúnnen
kúnge bayıp bardı. Ol endi tikkeley qaraqalpaq qosıqlarınıń sheber atqarıwshısına aylandı. Sonıń
menen qatarda, ol basqa qońsı xalıqlardıń sózleriniń tuwrı aytılıp, buzbay sol xalıq tilinde
atqarıwın ayrıqsha atap ótsek orınlı. B.Ótepbergenova bir qansha Respublikamızdıń tuwısqan
ellerinde bolǵan «mádeniyat hám ádebiyat» qatnasıwshısı. Sol waqıtlarda Túrkmenistan,
Qazaqstan, Daǵıstan, Bashqurstan, Tatarstan h.t.b tuwısqan ellerdiń mádeniyat kúnlerine
qatnasıp óziniń joqarı dárejedegi maman atqarıwshı ekenligin kórsetedi. Bul miynetleriniń
nátiyjesinde 1981
-
jılı «Qaraqalpaqstan Respublikası xalıq artisti» degen húrmetli ataǵın alıwǵa
miyassar boldı. Házirgi kúnde Bibraba Ótepbergenova xalıqqa belgili qaraqalpaq qıssaxanlıq
ónerine óziniń ózgeshe namaları menen atqarıwshılıq qábiletine iye bolıp esaplanadı.
3
G.Kamalova, A.Niyazbaeva «Qaraqalpaq qıssaxanları» Nókis
.
«Ilimpaz»
2024-b-96
4
G.Kamalova, A.Niyazbaeva «Qaraqalpaq qıssaxanları» Nókis
.
«Ilimpaz»
2024-b-97
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
147
Bibraba Ótepbergenovanıń qıssaxanlıq ónerindegi shayırlar qálemine tiyisli repertuarı ullı
shayır I.Yusupovtıń «Shógirme» hám G.Dáwletovanıń «Qara úy» qosıqların sheberlik penen
atqarıp kelmekte.
SHÓGIRME
Bir atıń telpekdur, bir atıń qurash,
Zamanıńda kiyim bolǵanıń ıras,
Túrli baslar menen sen bolıp sırlas,
Talay asıwlardı astıń shógirme.
Bul qosıqta Ózbekstan qaharmanı, Qaraqalpaqstan xalıq shayırı Ibrayım Yusupov
qaraqalpaqtıń birǵana bas kiyimi menen tariyxtaǵı úlken waqıyalardıń baylanıslılıǵın ashıp
bergen. Yaǵnıy, bul qosıqta birǵana milliy bas kiyimniń táriypi xalqımızdıń ótmishte awır kún
keshirgenli, kóshpeli bolǵanlıǵı, kóp qıynshılıq kórgenligi hám sonday waqıyalardıń bolıwına
qaramastan, búgingi kúnge shekem jetip kelgenligin súwretlep bergenligi shayırdıń sheber qálem
iyesi ekenliginen derek beredi. B.Ótepbergenova ullı shayır Í.Yusupovtıń «shógirme» qosıǵın
kóplegen tádbirlerde, koncertlerde, bayram keshelerinde maqtanıp, ózinen yoshlanıp, tolqınlanıp
atqaratuǵın qosıqlarınıń biri bolıp tabıladı. Sonday
-
aq, búgingi kúnde mámleketimizde milliy
mádeniyatınımızdıń rawajlanıwı jolında birqatar ózgerisler ámelge asırılıp atır. Álbette,
jurtbasshımızdıń baslaması menen búgingi kúnde hárbir tarawda túpten rawajlanıw dáwiri
yaǵnıy, úshinshi renesans dáwiri jaratılıp atır. Bul rawajlanıp atırǵan tarawlardıń ishinde
mádeniyat hám kórkem óner tarawları eń aldıńǵı qatarlarda baratır dep ayta alamız.
Juwmaqlap aytqanda, házirgi kúnde hayal
-
qızlarımız ushın hár bir tarawda kóplegen
imkániyatlar esigi ashılǵan. Húrmetli jurtbasshımız tárepinen, bir qolı menen besikti, bir qolı
menen dúnyanı terbetken analarımız ushın eń aldı menen keleshek áwladtı kámil insán qılıp
tárbiyalawda hám olardıń tereń bilimge iye bolıwında, hártárepleme shárt
-
sharayatlar jaratıp,
qollap-
quwatlap atır. Bunıń ushın biz hayal –
qızlar jurtbasshımızǵa tereń minnetdarshılıǵımızdı
bildiremiz. Álbette, biz húrmetli prezidentimizdiń isenimin aqlap, keleshekte úshinshi renesanstı
jaratıwshı jaslardı tárbiyalap, shıǵaramız degen úmittemiz.
Paydalanılǵan ádebiyatlar dizimi
:
1.
Алламуратов А., Доспанов.О., Тилеумуратов.Г. Қарақалпақстан көркем
-
өнер
атамаларының сөзлиги
.
Нөкис. «Билим»
1991.-
72 б.
2.
Айымбетов Қ. Халық
даналығы
-
Нокис:
Қарақалпақстан,1988.
-
492 б.
3.
Jamǵırbaevna N. A. QISSAXONLAR //BOSHQARUV VA ETIKA QOIDALARI
ONLAYN ILMIY JURNALI.
–
2023.
–
Т. 3. –
№. 5. –
С. 113
-116.
4.
Kamalova G.M., Niyazbaeva A.J. Qaraqalpaq qıssaxanları.
-
Nókis; «ILIMPAZ» baspası,
2024-
jıl, 120 bet.
5.
Tajetdinova S., Orınbaeva E. PEDAGOGICAL SIGNIFICANCE OF LEARNING TO
PLAY THE MUSICAL INSTRUMENT DUTAR BY NOTE FOR STUDENTS OF
5
G.Kamalova, A.Niyazbaeva «Qaraqalpaq qıssaxanları» Nókis
.
«Ilimpaz»
2024-b-98
6
K.Palımbetov, P.Allashov Ádebiyat 6
-
klass ushın (sabaqlıq
-xrestomatya) Bilim 2017-
jıl 192
-bet.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
148
MUSIC SCHOOLS OF THE BAKSY DEPARTMENT //Modern Science and Research.
–
2024.
–
Т
. 3.
–
№. 1. –
С
. 1152-1156.
6.
S.Tájetdinova, A.Niyazbaeva Qıssaxanlıq óneriniń rawajlanıwı hám onıń jaslar
tárbiyasındaǵı áhmiyeti
//
Ájiniyaz Qosıbay ulınıń ádebiy miyrasın úyreniw atamasındaǵı
xalıqaralıq ilimiy
-
teoriyalıq konferenciya TOPLAMÍ. MAQALALAR HÁM TEZISLER.
Nókis: NMPI baspası. –
2024.
–
Т. 3. –
№. 3. –
С. 270
-272.
