QARAQALPAQSTANDA QÍSSAXANLÍQ ÓNERINIŃ RAWAJLANÍWÍ

120

ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 7

QARAQALPAQSTANDA QÍSSAXANLÍQ ÓNERINIŃ RAWAJLANÍWÍ

Niyazbaeva Aynura

Ájiniyaz atındaǵı NMPI Magistratura bólimi muzıka tálimi hám kórkem óner qánigeligi

1-

kurs magistrantı.

https://doi.org/10.5281/zenodo.15814938

Annotaciya.

Bul maqalada Qaraqalpaqstanda qıssaxanlıq óneriniń hám onıń

rawajlanıwında úles qosqan qıssaxanlar, shayırlar haqqında sóz etiledi.

Gilt sózler:

Kórkem óner, dástan, folklor, qıssaxan, baqsı, qádiriyat, janr.

DEVELOPMENT OF THE SHORT WRITING PROFESSION IN KARAKALPAKSTAN

Annotation.

This article discusses the art of storytelling in Karakalpakstan and the poets

and storytellers who contributed to the development of storytelling.

Key words:

Art, epic, folklore, storyteller, baqsı, value, genre.

Qaraqalpaq xalqında qıssaxanlıq óneri tiykarınan erte dáwirlerden baslap payda bolǵan.

XIX ásirdegi qaraqalpaq jazba ádebiyatı eń rawajlanǵan dáwirdi bastan keshirdi. Biraq, usı
dáwirge shekem

-

aq, ádebiyat óziniń rawajlanıw basqıshlarına iye boldı. Sonlıqtan da,

xalqımızdıń Shıǵıs ellerinde keńnen taralǵan xalıq kitaplarına tereń qızıǵıwshılıǵı olardı qoldan
kóshiriwshi kátiplerdi payda etti hám bul bolsa óz gezeginde kópshilik adamlardıń jazba
kitaplardı biliwge bolǵan qumarlıǵı qıssaxanlardı tárbiyalap shıǵardı.

Qıssaxan

—

liro-

epikalıq janrdaǵı dástanlardı, tariyxıy qıssalardı

,

táriyp

hám

arnaw

qosıqların muzıkalıq ásbablarısız namaǵa salıp atqarıwshı. Qıssaxanlardıń repertuarı baqsılar

qosıqlarına bir qansha jaqın bolsa

da, atqarıw usılı, namaları ózgeshe bolǵan.

1

Qaraqalpaq qıssaxanlarınıń qıssaxanlıq shejiresinde XIX ásirdiń ekinshi yarımında jasap

dóretiwshilik etken Qorazbek qıssaxan shayırdan baslanadı. Qorazbek shayır

qıssaxanlıq

ónerinde ózine tán dóretiwshiligi menen úlken iz qaldırǵan

. Ol

qaraqalpaq kórkem ónerinde

birinshi qıssaxanlıq mektebin ashqan. Qorazbek shayırdıń qıssaxanlıq mektebinde qaraqalpaq
xalqınıń belgili qıssaxan shayırları jetilisip shıqqan hám kópshilik shayırlardıń ádebiy laqabı
«ǵárip» bolǵan. Sebebi, dástanlardı atqarǵan qıssaxanlar sol dástannıń bas qaharmanınıń atı
menen atalǵan. Qorazbek Berdaq shayırdıń awládlarınan b

iri ekenligi jazba dereklerde berilgen.

Onıń dóretpeleri búgingi kúnde de úlken tárbiyalıq ahmiyetke iye.

Shayır hám qıssaxan Qazı Máwlik Bekmuxammed ulı 1885

-

jılı Shımbayda tuwıladı.

Qazı Máwliktiń (ıras atı Máwdid) ákesi Bekmuxammed óz dáwiriniń aldıńǵı qatardaǵı sawatlı
adamlarınıń biri bolǵanlıqtan, balası Máwlikti dáslep eski mektepte, sońınan Buxara
medresesinde oqıtadı. Jaslayınan bilimge qumar hám zeyinli Qazı Máwlik Buxara medresesin
pitkerip kelgennen soń, Shımbay qalasınıń qazısı bolıw menen birge, mektep ashıp balalarǵa
tálim

-

tárbiya beriw isleri menen de shuǵıllanǵan. Arab, parsı, eski túrk tillerin tereń ózlestirgen

Qazı Máwlik aǵartıwshı shayır sıpatında Xiywa, Buxara, Kazan, Kabul, Orenburg sıyaqlı
birneshe qalalardan sawda kárwanları arqalı kóplegen kitaplar aldıradı hám Shımbay bazarında
kitap dúkanlarında sattıradı. Qazı Máwlik Bekmuxammed ulı xalıq awızeki ádebiyatı dóretpeleri
menen klassikalıq ádebiyattıń úlgilerin, jáne de shıǵıs ádebiyatınıń bay dúrdanaların jaqsı bilgen
hám olardı qıssa jolı menen de atqarǵan. Ásirese,

2

«Gárip

-

ashıq», «Yusup

-

Zliyxa», «Láyli

-

Májnun» sıyaqlı birneshe dástanlardı sawatlı jaslarǵa kóshirtip alıp, xalıqqa satıw hám qıssa jolı

1

Алламуратов А., Доспанов.О., Тилеумуратов.Г. Қарақалпақстан көркем

-

өнер атамаларының сөзлиги

.

Нөкис. «Билим»

1991-

Б

.34

2

Á.Paxratdinov, K.Allambergenov, M.Bekbergenova “XX ásir qaraqalpaq ádebiyatı táriyxı” Qraqalpaqstan 2011

-

jıl

99-bet

121

ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 7

menen taratıwshı adam boladı. Ol shıǵıs ádebiyatınıń bay miyrası «Xilalay peri» dástanınıń
tiykarında ózi de «Xilalay peri» dástanın dóretken. «Gárip

-

ashıq» dástanın túrkmen tilinen

qaraqalpaq tiline awdarǵan bolsa, Álisher Nawayınıń hám Maqtımqulınıń da ayırım qosıqların
qaraqalpaq tiline awdaradı.

3

Qazı Máwlik “Jas Buxarashılar” atlı jádidlik shólkeminiń aǵzası boldı. Oǵan Behbudiy,

Fitrat, Fayzulla Xojaev, Sadratdin Ayniylar aǵza bolǵan. Sonlıqtan da, Qazı Máwlik tek
Qaraqalpaqstanda ǵana emes, al, pútkil Orta Aziyada jádidlik háreketin baslawshı hám
rawajlandırıwshılar qatarında turǵan. Qazı Máwliktiń úlken lirikalıq hám qısqa lirikalıq
shıǵarmaları bolıp onı «Ǵazzel» dep te ataǵan.

4

Shayırdıń «Jasarǵan ilham», «Gózzaliy

Shımbay», «Qızları Shımbay», «Ne sózdur», «Megzettim», «Yadıma túshti», «Aqılım
hayrandur», «Hesh sózim yoqdur», «Qızlar qosıǵı», «Ol nege dárkar» hám taǵı basqa birneshe
qosıqları shıǵıs poeziyası úlgileri ǵázzel, bayaz (táriyp) usılında dóretilip, xalqımız arasına
keńnen taralǵan. Shayırdıń bul qosıqları 1930

-

jıllarǵa shekemgi aralıqta dóretilip, tuwǵan jer,

ana Watan táriypin hám hayal

-

qızlarımızdıń gózzallıǵın jırlawǵa baǵıshlanǵan. Shayır qosıqları

ózi tiri waqtında hám ólgennen soń da belgili qıssaxanlar tárepinen atqarılıp kelindi. Keńes
húkimeti ornaǵannan keyin Qazı Máwlik Bekmuxammed ulı gúmanlı adam sıpatında kóp
quwdalawlarǵa giripdar boladı hám ómiriniń kópshilik bólegin Túrkmenstanda ótkeredi. Bul
quwdalawlar onıń dóretiwshiliginiń ósip

-

rawajlanıwına keri tásirin tiygizedi. Ol 1950

-

jılı

Qaraqalpaqstanǵa kelip qaytıs boladı. Hárbir adamǵa «tuwılǵan jeri Mısır sháhári» hám topıraǵı
kózge totıya bolǵan bolsa, shayır «Shımbay bayazı» qosıǵında ózi tuwılıp ósken Shımbay eliniń
sulıw kelbeti menen adamlarınıń darayı kelbetin perzentlik mehir

-

muhabbat penen maqtanısh

etedi. Bul qosıq otız toǵız shuwmaqtan ibarat bolıp, shayır onda tuwǵan jerdiń táriypin bir

-

birinen shox bahadır hám márt ulları, bir

-

birinen ziyada, shiyrin tilli hám ádep

-

ikramlı sulıw

qızları, shabandoz shaqqan jigitleri, jorǵa júrmel atları, bay úrp

-

ádet dástúrleri tımsalında

barınsha sheber asha alǵan. «Qızları Shımbay» qosıǵında da shayır joqarı mádeniyatlılıq hám
úlken sawatlılıq penen Shımbay qızlarınıń qádir

-

qımbatın joqarı ulıǵlaydı.

Shayır «Jasarǵan ilham» qosıǵında úlkemizdiń jańa hám gózzal kelbetine súysinip

qaraydı hám óz ilhamına túrtki jasaǵan jańalıqlardı bılayınsha tolıp

-

tasıp jır etedi.

5

Joldaslarım Qaraqalpaqstannıń,

Taza hawasını bayan áyleyin,

Ishinde kógergen baǵı

-

bostannıń,

Taza qalasın bayan áyleyin.

Kóshesi qıyaban qatara terek,

Túrli aǵashı bar bárisi kerek,

Mısalın qıdırıp tappadım derek,

Baǵı

-

baqshasını bayan áyledim.

Qazı Máwlik Bekmuxammed ulı XX ásir qaraqalpaq ádebiyatınında poeziyanıń táriyplew

usılın en jaydırıwshı aǵartıwshı shayır bolıp qalmastan, XX ásir qaraqalpaq ádebiyatınıń belgili
wákilleri Ayapbergen Muwsaev, Abbaz Dabılov, Sadıq Nurımbetov hám taǵı basqa da belgili

3

Á.Paxratdinov, K.Allambergenov, M.Bekbergenova “XX ásir qaraqalpaq ádebiyatı táriyxı” Qraqalpaqstan 2011

-

jıl

89-bet.

4

Á.Paxratdinov,H.Ótemuratova “XIX ásirdiń aqırı XX ásirdiń basındaǵı Qaraqalpaq ádebiyatı tariyxı” Bilim 1995

-

jıl 169

-bet.

5

G.Kamalova, A.Niyazbaeva.

«Qaraqalpaq qıssaxanları»

Nókis 2024

-j.60-bet.

122

ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 7

xalıq shayırlarına ruwxıy ustaz da bolǵan. Usı xalıq shayırları da ózleriniń qosıqların awızsha,
jazba usılda dóretip, qıssa jolında sheber atqarǵan.

Juwmaqlap aytqanda,

búgingi kúnge kelip

qıssaxanlıq óneri xalıq arasında joǵalıp

ketpewi ushın bul ónerdi saqlap qalıw, ele de rawajlandırıw, keleshek áwladqa jetkerip beriw
hám jaslardıń qıssaxanlıq ónerine qızıǵıwın oyatıwda úlken tárbiyalıq áhmiyetke iye bolǵan
qıssaxanlıq óneriniń ornı ayrıqsha bolıp esaplanadı.

Paydalanılǵan ádebiyatlar dizimi

:

1.

Á.Paxratdinov, H.Ótemuratova “XIX ásir aqırı XX ásir basındaǵı Qaraqalpaq ádebiyatı
táriyxı” Nókis Bilim

-1995.

2.

A.Allamuratov, O.Dospanov, Tilewmuratov.G “Qaraqalpaqsha kórkem

-

óner atamalarınıń

sózligi”Bilim 1991

3.

“Jańa ádebiyat” jurnalı, №8, 1930.

4.

Á.Paxratdinov, K.Allambergenov, M.Bekbergenova “XX ásir qaraqalpaq ádebiyatı
táriyxı” Qraqalpaqstan 2011

5.

K.Allambergenov, Q.Orazımbetov, Á.Paxratdinov, M.Bekbergenova. “XX ásir
Qaraqalpaq ádebiyatı tariyxı” Sano

-standart Tashkent 2018.

6.

Kamalova G.M., Niyazbaeva A.J. Qaraqalpaq qıssaxanları.

-

Nókis; «ILIMPAZ» baspası,

2024-

jıl, 120 bet. 7.

S.Tájetdinova, A.Niyazbaeva Qıssaxanlıq óneriniń rawajlanıwı hám onıń jaslar
tárbiyasındaǵı áhmiyeti

//

Ájiniyaz Qosıbay ulınıń ádebiy miyrasın úyreniw atamasındaǵı

xalıqaralıq ilimiy

-

teoriyalıq konferenciya TOPLAMÍ. MAQALALAR HÁM TEZISLER.

Nókis: NMPI baspası. –

2024.

–

Т. 3. –

№. 3. –

С. 270

-272.