ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
141
GIRJEK SAZ ÁSBABINIŃ DÚZILISI HÁM ONDA SHÍǴARMANÍ ATQARÍW
USÍLLARÍ
Niyazbaeva Aynura
Ájiniyaz atındaǵı NMPI Magistratura bólimi muzıka tálimi hám kórkem óner qánigeligi
1-
kurs magistrantı.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15813983
Annotaciya.
Bul maqalada girjek saz ásbabınıń payda bolıwı hám onıń rawajlanıwında
úles qosqan sazendeler, girjekshiler haqqında sóz etiledi.
Gilt sózler:
Kórkem óner, folklor, baqsı, girjek qádiriyat.
THE STRUCTURE OF THE GIJJAK INSTRUMENT AND THE PERFORMANCE OF
A WORK ON IT
Annotation.
This article discusses the emergence of the girjek musical instrument and
highlights the contributions of musicians and girjek players to its development.
Keywords:
Art, folklore, bakhshi, girjek, cultural values.
Hár bir xalıqtıń ózine jarasa ózgesheligi bolǵanınday Qaraqalpaq xalqı da basqa
xalıqlardan óziniń milliyligi, bay táriyxqa iye ekenligi menen ajıralıp turadı.
Qaraqalpaq milliy muzıka mádeniyatında qaraqalpaq xalıq namaları basqa xalıq
namalarına qaraǵanda, óziniń ózgeshe bezekke iye ekenligi hám qulaqqa jaǵımlılıǵı, sulıwlıǵı
menen bóleklenedi. Girjek ázel
-
ázelden xalqımızdıń súyikli ásbaplarınan biri bolǵan. Ásbaptıń
payda bolıwı X,XI ásirlerge tuwra keledi.
Bul haqqında orta asir muzıka qollanbalarında
bayan etilgenine qaraǵanda Farobiy Ray qalasında Sohib Ibn Abbod aldında bolǵan waqtında,
wázir húrmetine ótkerilgen bázimde ózi jaratqan ásbapta túrli namalar atqaradı, sol waqtta bul
ásbap hámmede qızıǵıwshılıq oyatadı, bul ásbaptıń atı bolsa «ǵıpchak» atı menen atalǵan. Orta
asirlerde Alijon
Gidjakiy, Xója Ózbek Gidjakiy kibi sazendele tanıqlı bolǵan
. Ráwiyatlarda
aytılıwınsha saz
-
ásbablarAllah tárepinen bendelerge inayat etilgen ullı nárselerdiń biri
bolıp esaplanadı.
Qaraqalpaqlarda xalıq namalarınan eń kóp tarqalǵanı bular baqsı namaları bolıp tabıladı.
Baqsı namaları búgingi kúnge shekem saqanıp qalıwınıń sebebi, bul óner atadan
-
balaǵa,
ustaz-
shákirt jolında qáliplesip, rawajlanıp jetip kelgen. Evropa xalqında skripka qanday
áhmiyetke iye bolsa, Oraylıq Aziyada bizlerdiń ásbabımız bolǵan girjek sonday
áhmiyetke iye.
Qaraqalpaq milliy girjegi duwtarǵa qosımsha janapay
esabında shertiledi hám
kvartaǵa sazlanadı. Onıń úsh tarı bolıp ola mi, lya, re tarları bolıp esaplanadı. Qaraqalpaq
girjegin shertiwde aldı menen alamoynaq duwtardı sheber atqara biliw kerek.
GIRJEK SAZ ÁSBABÍNÍŃ DÚZILISI
1
J.Abdisultanov Arnawlı saz
-
Nókis; «
Ilimpaz
»
baspası,2023j. 6
-bet.
2
J.Abdisultanov Arnawlı saz
-
Nókis; «Ilimpaz» baspası,2023j. 7
-bet.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
142
Girjek saz ásbabınıń dúzilisi tómendegishe bóleklerden turadı.
1.
Joqarı bólegi yaǵnıy bas bóleginde úsh sımdı uslap turıw hám sazlaw ushın
qulaqlar
jaylasadı.
2.
Girjektegi sımlardı ólsheminde uslap turıw ushın
kishi tiyekshe
yamasa
shaytan
tiyek
jaylasqan.
3
J.Abdisultanov Arnawlı saz
-
Nókis; «
Ilimpaz
»
baspası,2023j. 24
-bet.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
143
3.
Sımlardı barmaq penen basıp shertiletuǵın bólegi
dáste
dep ataladı. Ol tiykarınan
erik yaki ǵoza tereginen islenedi hám kesasına jalǵanadı. Sımlar ústinde barmaqlar háreket
etip, muzıkalıq dawıs payda etedi.
4.
Birinshi eń jińishke sımı
re tarı
dep ataladı, ekinshi oktavanıń
re
notasına
sazlanadı.
5.
Ekinshi sımı
lya tarı
dep ataladı, birinshi oktavanıń
lya
notasına sazlanadı.
6.
Úshinshi sımı
mi tarı
dep ataladı, birinshi oktavanıń
mi
notasına sazlanadı.
7.
Dáste hám kesaǵa jalǵanǵan bólegi
. Dásteniń tamamlanǵan jerinen tiyekke
shekemgi bolǵan aralıqta tartqısh háreketlenedi.
8.
Teri ústinen úsh sımdı tegis uslap turıw ushın
tiyek
jaylasqan.
9.
Kese ústinen balıq terisi kóbinese ılaqa balıq terisi qaplanadı.
10.Kesheniń tómengi bóleginde úsh sımdı uslap turıw ushın
ilgekler
jaylasqan.
11.Girjekti qolaylastırıp ayaqta uslap turıw ushın metal úskene bekitilgen.
Girjek eń áyyemgi muzıkalıq saz ásbaplardıń biri bolıp esaplanadı. Onıń bólimleri hám
atları basqa saz ásbablar sıyaqlı túrlishe ataladı. Girjek saz ásbabı
tartqısh
penen shertiledi.
TARTQÍSH
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
144
Tartqıshtıń tiykarǵı bólegi qattı aǵashtan tayarlanǵan bolıp, uzınlıǵı 50 samtimetrden 70
satntimetrge shekem bolıp, bul qaraqalpaq girjeginde kóbinese 50 santimetr yamasa 60 santimetr
bolǵan tarqıshlardan qollanıladı. Tartqısh ushındaǵı yarım ilgish hám tartqıshtıń tómen
bólegindegi jelim úskenege attıń shashınan (jalınan) tayarlanǵan oram jaylastırıladı.
Texnikalıq
túrdegi namalardı shertetuǵın waqtlarda tómengi oramdı tartıp shertiw qolaylı boladı. 4
-
5 saattlıq
shınıǵıwdan soń tartqısh jibine kanifol jaǵıw arqalı dawıstıń tınıq shıǵıwın támiynlewimizge
boladı.
Girjek saz ásbabın úyreniwde oqıwshılar kóp qıyınshılıqlarǵa dus keledi. Alamoynaq
duwtar saz ásbabın shertiwge qaraǵanda, girjek saz ásbabın shertiw oǵada qıyınshılıq tuwdıradı.
Sebebi, girjek saz ásbabınıń perdeleri baylanbaǵanlıǵı ushında shertip atırǵanda perdeni
tabıwda qıyınshılıqlar júzege keledi. Álbette, hámme nárse insánnıń ózine baylanıslı bolıp
tabıladı. Egerde, oqıwshınıń esitiw qábileti rawajlanǵan bolsa, onıń ushın qanday saz ásbaptı
úyreniwdi tańlamasın, az waqıttıń ishinde úyreniwge miyassar boladı.
Házirgi kúnde jurtbasshımız tárepinen jaslarımızǵa júdá úlken itibar qaratılıp atır.
Jaslarımız qızıǵıwshılıǵı boyınsha qanday tarawdı tańlasada ol tarawda nátiyjelikke
erisiwi ushın hártárepleme qollap
-
quwatlanıp kelmekte. Sonıń menen bir qatarda mádeniyat
tarawında da, jaslarımız kóplegen tańlawlarǵa qatnasıp, jeńimpaz bolıp, elimizdiń bayraǵın
kóklerge kóterip, mámleketimizdiń rawajlanıwı jolında xızmet etip kelmekte.
Paydalanılǵan ádebiyatlar dizimi
:
1.
D.Allanazarov, «Qaraqalpaq sazları», «Bilim» baspası
-2004.
2.
A.Nadırova, «Qaraqalpaq muzıka tariyxı», Sano
-standart-2018.
3.
J.Abdisultanov «Arnawlı saz», «Ilimpaz» baspası
-2023.
4.
Q.Nazirov «Xalıq sazlarında atqarıwshılıq»«Ilimpaz» baspası
-2023.
5.
Á.Paxratdinov, H.Ótemuratova «XIX ásir aqırı XX ásir basındaǵı Qaraqalpaq ádebiyatı
táriyxı» Nókis Bilim
-1995.
6.
S.Azizboyev Gijjak navolari.-T.,1999.
7.
O.Qodirov Ananaviy gijjak-T.,2022.
8.
D.Allanazarov «Altın miyras», Qaraqalpaqstan mámleketlik universiteti baspaxanası
-2005.
4
J.Abdisultanov Arnawlı saz
-
Nókis; «
Ilimpaz
»
baspası,2023j. 25
-bet.
