ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
301
TIJORAT BANKLARIDA KASSA ISHINI TASHKIL ETISH, NAQD PUL VA BOSHQA
QIMMATLIKLARNI INKASSASIYA QILISH HISOBI VA AUDITINI
TAKOMILLASHTIRISH
Rajabov Oybek Panjievich
O‘zbekiston Respublikasi Bank
-Moliya Akademiyasi magistranti.
rajabovo527@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15870422
Annotatsiya.
Ushbu maqolada tijorat banklarida kassa ishini tashkil etish, naqd pul va
boshqa qimmatliklarni inkassatsiya qilish bo‘yicha mavjud amaliyotlar, ularning hisobini
yuritish hamda auditini takomillashtirish masalalari yoritilgan. Kassa faoliyati banklarning
moliyaviy barqarorligi va mijozlarga xizmat ko‘rsatish sifatini belgilovchi muhim jarayonlardan
biridir. Shuningdek, maqolada inkassatsiya xizmatlarining xavfsizligi, hujjatlashtirish tartibi,
zamonaviy texnologiyalar asosida avtomatlashtirish, audit tekshiruvlarining samaradorligi va
ichki nazorat tizimini kuchaytirish yo‘nalishlari tahlil qilinadi. Ilg‘or xorijiy tajribalar va
O‘zbekiston amaliyoti asosida taklif va tavsiyalar ishlab chiqilgan.
Kalit so‘zlar
: tijorat banki, kassa faoliyati, naqd pul, inkassatsiya, buxgalteriya hisobi,
audit, xavfsizlik, ichki nazorat.
IMPROVING THE ORGANIZATION OF CASH WORK IN COMMERCIAL BANKS,
ACCOUNTING AND AUDITING OF CASH AND OTHER VALUABLES COLLECTION
Abstract.
This article discusses the current practices in organizing cash work, cash
collection and other valuables in commercial banks, issues of improving their accounting and
auditing. Cash activities are one of the important processes that determine the financial stability
of banks and the quality of customer service. The article also analyzes the security of cash
collection services, the procedure for documentation, automation based on modern technologies,
the effectiveness of audit inspections and areas for strengthening the internal control system.
Proposals and recommendations have been developed based on advanced foreign experience
and Uzbek practice.
Keywords:
commercial bank, cash operations, cash, collection, accounting, audit,
security, internal control.
Kirish
Mamlakat moliya tizimining barqarorligi va ishonchliligi, avvalo, banklar faoliyatining
samarali tashkil etilganligi bilan chambarchas bog‘liq. Ayniqsa, bugungi tezkor raqamli
iqtisodiyot sharoitida banklar tomonidan naqd pul mablag‘lari va qimmatliklar bilan ishlash
jarayonlarining shaffof, xavfsiz va aniq yuritilishi
–
moliyaviy muomalalarning qonuniyligini
ta'minlashda muhim ahamiyat kasb etadi. Shu nuqtai nazardan qaralganda, tijorat banklarida
kassa ishini samarali tashkil etish, naqd pul va qimmatliklarning inkassatsiyasi, ularni
buxgalteriya hisobida aks ettirish va audit orqali nazorat qilish masalalari dolzarb ahamiyat kasb
etmoqda.
Tijorat banklarining kassa bo‘linmalari orqali amalga oshiriladigan operatsiyalar –
bu
bank va mijozlar o‘rtasidagi asosiy moliyaviy aloqalarning ifodasidir. Naqd pul bilan ishlashda
xavfsizlik, hujjatlarning to‘g‘ri yuritilishi, operatsion xatoliklarning oldini olish, real vaqt
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
302
monitoringi va zamonaviy avtomatlashtirilgan tizimlardan foydalanish talablari kundan-kunga
ortib bormoqda. Shu bilan birga, kassa faoliyatining buxgalteriya hisobi va unga tegishli bo‘lgan
audit nazoratini kuchaytirish orqali bank faoliyatida ishonchlilik va moliyaviy intizomni
ta'minlash imkoniyati mavjud.
Ushbu maqola aynan shunday masalalarga yechim topish, mavjud muammolarni aniqlash
va ularni bartaraf etish yo‘llarini ishlab chiqishga qaratilgan. Shuningdek, maqolada ilg‘or
xalqaro tajribalar, amaldagi normativ-
huquqiy asoslar va O‘zbekiston bank amaliyoti tahlil
qilinib, takomillashtirish yo‘nalishlari bo‘yicha aniq tavsiyalar beriladi.
Metodologiya:
Ushbu ilmiy maqolani tayyorlash jarayonida kassa faoliyati, naqd pul va
qimmatliklarni inkassatsiya qilish, ularning buxgalteriya hisobi va auditini tahlil qilishda
kompleks ilmiy yondashuv qo‘llanildi. Tadqiqotda bir nechta metodologik asoslar
integratsiyalashgan holda qo‘llanilib, maqola mazmunining chuqurligi va asoslanganligiga
erishildi.
Birinchidan, nazariy tahlil metodi asosida banklarda kassa ishini tashkil etish,
inkassatsiya jarayonlari va audit nazorati bilan bog‘liq bo‘lgan xalqaro va milliy nazariy
qarashlar, shuningdek, normativ-
huquqiy hujjatlar o‘rganildi. Xususan, O‘zbekiston Respublikasi
Markaziy bankining ko‘rsatmalari, buxgalteriya hisobi standartlari, bank amaliyotiga oid
qonunlar va qonunosti hujjatlar tahlil qilindi.
Ikkinchidan, statistik ma’lumotlar tahlili asosida O‘zbekiston tijorat banklarining yillik
hisobotlari, inkassatsiya xizmatlari faoliyatiga oid ochiq statistik ko‘rsatkichlar tahlil qilindi.
Naqd pul aylanmasi hajmi, inkassatsiya punktlari soni, xavfsizlik choralari va audit
hisobotlari empirik tahlil vositasida o‘rganilib, mavjud muammolar aniqlanishiga xizmat qildi.
Uchinchidan, taqqoslama tahlil yondashuvi orqali ilg‘or xorijiy mamlakatlar, xususan
AQSh, Germaniya, Rossiya va Turkiya kabi davlatlar bank tizimlaridagi inkassatsiya va kassa
operatsiyalari O‘zbekiston amaliyoti bilan qiyoslab o‘rganildi. Tashkilotga yondashuv, nazorat
tizimi, hisob yuritish uslublari bo‘yicha farqlar tahlil qilinib, milliy tizimda joriy etilishi mumkin
bo‘lgan ilg‘or amaliyotlar asosida takliflar ishlab chiqildi.
To‘rtinchidan, amaliy kuzatuv va bank amaliyotidan foydalanish orqali maqola mazmuni
real holatlarga tayandi. Ba’zi tijorat banklarining kassa jarayonlari, inkassatsiya xizmatlari, ichki
audit faoliyati va ularning hujjatlari yuzasidan olib borilgan kuzatuv tahlillari amaliy
yondashuvga asos bo‘ldi. Bu esa taklif va xulosalarning yanada hayotiy bo‘lishini ta’minladi.
Beshinchidan, tizimli yondashuv orqali naqd pul harakati, inkassatsiya va audit
faoliyatining o‘zaro bog‘liqligi va ularning moliyaviy boshqaruv tizimidagi o‘rni keng qamrovli
tarzda tahlil qilindi. Ushbu elementlarning integratsiyalashgan holda samarali ishlashi, bank
faoliyatining ishonchliligi va moliyaviy intizomni ta’minlashda muhim omil sifatida baholandi.
Mavzuga oid adabiyotlar sharhi:
Tijorat banklarida kassa ishini tashkil etish, naqd pul
va qimmatliklarni inkassatsiya qilish, ularning buxgalteriya hisobi va auditini takomillashtirish
masalalari bo‘yicha ko‘plab nazariy, amaliy va me’yoriy
-huquqiy adabiyotlar mavjud. Bu
adabiyotlar tahlili orqali mavzuning dolzarbligi, mavjud ilmiy yondashuvlar va amaliy
muammolar oydinlashadi.
Avvalo, bank amaliyoti nazariyasiga oid fundamental asarlar (Masalan: Rossiyada - E.F.
Zhukov, A.M. Komarov; O‘zbekistonda
- S. Xodjayev, A. Xayitov, A. Toshqulov, M. Raufov
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
303
kabi mualliflar) bank kassa faoliyatining mazmuni, bank muomalalarini yuritish, naqd pul
aylanmasining iqtisodiy mohiyati va xavfsizlik choralari haqida keng ma’lumot beradi. Ushbu
adabiyotlarda kassa intizomi, operatsion risklar va naqd pulni muomalaga chiqarish bo‘yicha
tavsiyalar keltiriladi.
O‘zbekiston Respublikasi Markaziy bankining me’yoriy
-huquqiy hujjatlari, xususan
“Banklar tomonidan naqd pul bilan operatsiyalarni amalga oshirish tartibi to‘g‘risida”gi
yo‘riqnomalar, kassa rejimining amaliy jihatlarini belgilab beradi. Bu hujjatlar kassa hujjatlari
yuritilishi, inkassatsiya tartibi, muhofaza choralarining joriy etilishi va buxgalteriya hisobi
yuritilishiga oid muhim normalarni o‘z ichiga oladi.
Inkassatsiya tizimi bo‘yicha mavjud adabiyotlar va maqolalar (masalan, G. V. Lavrushin,
D. A. Endovitskiy) naqd pul va qimmatliklarni tashishdagi xavfsizlik, tashkiliy masalalar,
transport-
logistika tizimlari va ularni avtomatlashtirish bo‘yicha muhim nazariy asoslarni taklif
etadi. O‘zbekistonda bu boradagi ilmiy ishlanmalar hozircha chegaralangan, ammo Tijorat
banklari ichki reglamentlari, inkassatorlar xizmatini tashkil etish bo‘yicha ichki normativlar
foydali manba sifatida qaralmoqda.
Audit va ichki nazorat tizimiga oid manbalar, xususan, X. Qodirov, N. Tashpulatova, G.
Xojiyev singari mualliflarning bank auditi va ichki nazoratga oid asarlari, banklarda auditorlik
faoliyatining ahamiyati, moliyaviy hujjatlarning aniqligini ta'minlashda auditning roli haqida
muhim g‘oyalarni ilgari suradi. Bu adabiyotlarda audit tekshiruvlarining bosqichlari, audit
dalillarini to‘plash va xatoliklarni aniqlash uslublari keng yoritilgan.
Shuningdek, xalqaro miqyosdagi manbalar
–
Basileya qo‘mitasi tavsiyalari, IFRS
(Xalqaro moliyaviy hisobot standartlari), COSO modeli va ISO 31000 singari xavflarni
boshqarish va ichki nazorat tizimlariga doir hujjatlar, naqd pul bilan bog‘liq risklarni
minimallashtirish, ichki nazorat tizimini mustahkamlash hamda hisobning shaffofligini oshirish
uchun zaruriy konsepsiyalarni taqdim etadi.
Yangi davrda elektron kassa tizimlari, raqamli inkassatsiya texnologiyalari, real vaqt
monitoring tizimlari haqida maqolalar ham paydo bo‘lmoqda. Jumladan, "Banking Technology"
jurnali, "Journal of Financial Services Research" kabi xalqaro nashrlarda zamonaviy kassa
boshqaruvi va xavfsizlik texnologiyalariga oid ilmiy maqolalar chop etilmoqda.
Adabiyotlar tahlili shuni ko‘rsatadiki, tijorat banklarida kassa ishining samarali tashkil
etilishi, inkassatsiya va audit mexanizmlarining takomillashuvi uchun nazariy asoslar mavjud
bo‘lib, ularni milliy sharoitga moslashtirish muhim ilmiy va amaliy masala hisoblanadi.
Tahlil va natijalar
Tijorat banklari faoliyatining samaradorligini ta’minlashda kassa operatsiyalari,
inkassatsiya tizimi, buxgalteriya hisobi va audit mexanizmlarining o‘z o‘rniga ega. Ayniqsa,
naqd pul harakati bilan bog‘liq jarayonlarning shaffofligi va xavfsizligi moliyaviy tizimning
barqarorligi uchun hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi. O‘zbekiston bank amaliyoti misolida olib
borilgan tahlillar ushbu tizimning ayrim jihatlari bo‘yicha dolzarb muammolar mavjudligini
ko‘rsatmoqda.
Birinchidan, kassa faoliyatining tashkiliy jihatlari hozirgi kunda bankdan bankka farq
qilmoqda. Aksariyat tijorat banklarida kassa operatsiyalari bo‘yicha ichki yo‘riqnomalar mavjud
bo‘lsa
-da, ularning zamonaviy axborot texnologiyalari bilan integratsiyasi yetarli darajada emas.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
304
Misol uchun, 2023-
yil yakuniga qadar O‘zbekistondagi tijorat banklarining atigi 43 foizi
kassa faoliyatini to‘liq avtomatlashtirilgan dasturiy tizimlar orqali yuritgan. Qolganlarida
operatsiyalar qisman yoki to‘liq qo‘lda bajarilmoqda, bu esa inson omiliga bog‘liq xatoliklar
xavfini oshirmoqda.
1-jadval.
O‘zbekistondagi yirik tijorat banklarida kassa operatsiyalarining avtomatlashtirish
darajasi (2022
–
2024)
Yil
To‘liq
avtomatlashtirilgan
banklar (%)
Qisman
avtomatlashtirilgan
banklar (%)
Qo‘lda yuritiladigan
(an’anaviy) tizim (%)
2022
28%
47%
25%
2023
36%
45%
19%
2024
43%
41%
16%
Manba: O‘zbekiston Respublikasi Markaziy bank yillik hisoboti.
Ikkinchidan, inkassatsiya tizimi bo‘yicha mavjud amaliyotlar ham banklar kesimida bir
xil emas. Inkassatsiya xizmatlari ayrim banklarda ichki bo‘lim sifatida, boshqalarida esa tashqi
pudratchilar orqali tashkil etilgan. 2024-
yil holatiga ko‘ra, inkassatsiya xizmatlari bilan bog‘liq
kechikishlar, ayniqsa, hududiy filiallarda muammoli bo‘lib qolmoqda. O‘zbekiston Respublikasi
Markaziy bankining statistik ma’lumotlariga ko‘ra, o‘tgan yili 3700 dan ortiq inkassatsiya
holatlarida belgilangan grafikdan chetga chiqish yoki kechikish kuzatilgan. Bu esa inkassatsiya
xavfsizligi va operatsion ishonchlilikka salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda.
Uchinchidan, buxgalteriya hisobida ayrim kamchiliklar mavjud. Naqd pul bilan bog‘liq
operatsiyalarning hujjat aylanishi Markaziy bank me’yorlariga muvofiq amalga oshirilayotgan
bo‘lsa
-
da, ayrim filiallarda hujjatlar yuritilishida tafovutlar, noto‘g‘ri klassifikatsiyalar
aniqlangan. Masalan, 2023-yil davomida ichki audit tekshiruvlari natijasida 10 ta yirik tijorat
bankida 130 dan ortiq hujjat yuritish bilan bog‘liq kamchiliklar qayd etilgan. Bunday holatlar
moliyaviy hisob-
kitoblarning aniqligiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi va audit tekshiruvlarida ortiqcha
vaqt va resurs sarfini talab qiladi.
To‘rtinchidan, ichki audit faoliyatining shakliy yondashuvda qolayotgani banklardagi
umumiy xavfsizlik tizimiga salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Amaldagi audit tizimlarida zamonaviy
texnologik vositalar, xususan, blokkcheyn asosida izlanish tizimlari, RFID texnologiyasi yoki
avtomatik xatolik aniqlash vositalari hali joriy qilinmagan. Statistikaga ko‘ra, hozirda banklar
auditi 70
–80% hollarda qo‘lda tekshirish va inson omiliga tayanuvchi metodlarga asoslanmoqda.
Bu esa auditning aniqligi va tezkorligini pasaytiradi.
Beshinchidan, xalqaro tajriba bilan solishtirilganda, O‘zbekiston bank tizimida
raqamlashtirish darajasi ancha past ekani kuzatiladi. Masalan, Turkiyada kassa va inkassatsiya
faoliyatining 92 foizi avtomatlashtirilgan tizimlar orqali yuritilmoqda. AQShda esa har bir
inkassatsiya holati real vaqt monitoring tizimi orqali kuzatiladi. O‘zbekistonda esa bu
ko‘rsatkich hozircha 50 foizdan oshmaydi. Bu esa tizimni inson xatoliklariga ochiq qilib qo‘yadi.
2-jadval.
O‘zbekiston va xorijiy mamlakatlarda inkassatsiya tizimining raqamlashtirish
darajasi (2024-yil holatiga)
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
305
Davlat
Inkassatsiya tizimi
raqamlashtirilganligi
(%)
Real vaqt
monitoring
tizimi
Avtomatik xavfsizlik
signalizatsiyasi
AQSh
95%
Mavjud
Mavjud
Germaniya
92%
Mavjud
Mavjud
Turkiya
88%
Mavjud
Mavjud
O‘zbekiston
51%
Qisman
Cheklangan
Manba: Jahon banki (World Bank) hisobotlari.
Mazkur tahlillar kassa operatsiyalari, inkassatsiya va audit tizimini yanada ishonchli va
samarali qilish uchun tizimli islohotlar zarurligini ko‘rsatadi.
Muhokama
Bank tizimi moliyaviy barqarorlikning asosiy tayanchi sifatida naqd pul muomalasi va
qimmatliklar bilan bog‘liq operatsiyalarni xavfsiz, shaffof va samarali tashkil etishni talab qiladi.
Kassa faoliyati va inkassatsiya jarayonlari bu borada markaziy o‘rin tutadi. Ushbu
tadqiqotda O‘zbekiston tijorat banklarida kassa ishini tashkil etish, inkassatsiya xizmatlari,
buxgalteriya hisobini yuritish va ichki audit faoliyatining hozirgi holati chuqur o‘rganildi va
ularning samaradorligi muhokama qilindi.
Tahlil natijalari shuni ko‘rsatadiki, kassa faoliyatining tashkiliy jihatlari hozirgi kunda
texnologik imkoniyatlarga to‘liq moslashtirilmagan. Banklarning asosiy qismi hanuzgacha yarim
avtomatlashtirilgan yoki qo‘lda yuritiladigan jarayonlarga tayanmoqda. Bu holat operatsion
samaradorlikka salbiy ta’sir ko‘rsatibgina qolmay, inson omiliga bog‘liq xatoliklar ehtimolini
oshirmoqda. Aholining bank xizmatlariga bo‘lgan ishonchini mustahkamlash uchun bu kabi
jarayonlarni raqamlashtirish dolzarb masalalardan biridir.
Shuningdek, inkassatsiya tizimi bo‘yicha mavjud nomutanosibliklar banklar kesimida
xizmat sifati farqlarini yuzaga keltirmoqda. Hududiy filiallar o‘rtasida inkassatsiya xizmatining
sifati, muntazamligi va xavfsizlik darajasi bir xilda emas. Masalan, yirik shahar markazlarida bu
xizmatlar muntazam ishlasa, ayrim chekka hududlarda bu xizmatni bajarish vaqti kechikmoqda,
bu esa operatsion riskni oshirmoqda.
3-jadval.
O‘zbekiston tijorat banklarida kassa operatsiyalari soni va hajmi (2020–
2024)
Yil
Kassa operatsiyalari
soni (mln)
Naqd pul
tushumi (mlrd
so‘m)
Naqd pul chiqimi
(mlrd so‘m)
2020
45,2
89 750
92 300
2021
48,7
95 840
97 210
2022
52,9
102 150
104 780
2023
58,1
111 900
115 340
2024
62,4
118 430
120 050
Manba:
O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki yillik statistik byulletenlari (2020–
2024)
Muhokama jarayonida e’tibor qaratilgan yana bir muhim jihat bu —
buxgalteriya hisobi
va audit faoliyatining integratsiyasi masalasidir.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
306
Tadqiqot natijalariga ko‘ra, ayrim bank filiallarida hujjatlar yuritishdagi tafovutlar,
noto‘g‘ri tasniflashlar va kechikishlar nafaqat buxgalteriya intizomiga, balki audit jarayonining
samaradorligiga ham to‘sqinlik qilmoqda. Bundan tashqari, ichki audit tizimi hozirgi kunda
texnologik yangiliklarga moslashtirilmagan bo‘lib, ko‘proq an’anaviy, shakliy yondashuvlarga
asoslanmoqda.
Xalqaro tajriba bilan solishtirilganda, O‘zbekiston bank tizimi hali to‘liq raqamlashtirish
darajasiga erishmagan. Boshqa taraqqiy etgan mamlakatlarda, xususan AQSh, Germaniya yoki
Turkiya kabi davlatlarda, kassa va inkassatsiya operatsiyalari real vaqt monitoringi, sun’iy
intellektga asoslangan xavfsizlik tizimlari va avtomatik audit funksiyalari bilan
integratsiyalashgan. O‘zbekistonda esa bu kabi ilg‘or tajribalar cheklangan miqdorda joriy
etilgan yoki faqat markaziy filiallar darajasida sinov tariqasida qo‘llanilmoqda.
4-jadval.
Tijorat banklarida inkassatsiya qilinadigan qiymatli jo‘natmalar statistikasi (2020–
2024)
Yil
Inkassatsiya qilingan
summalar (mlrd so‘m)
Inkassatsiya qilinadigan
ob’ektlar soni
O‘rtacha oylik
reyslar soni
2020
3 210
12 300
21 500
2021
3 870
13 480
24 100
2022
4 650
15 230
26 800
2023
5 920
17 110
30 500
2024
6 880
18 960
33 700
Manba: "Inkassatsiya xizmati" AJ hisobotlari, O‘zbekiston Respublikasi Markaziy
banki inkassatsiya statistikasi
Yuqoridagi muhokamalar shuni ko‘rsatadiki, bank kassa faoliyati, inkassatsiya va audit
tizimlarini isloh qilish uchun kompleks yondashuv zarur. Bu yondashuv quyidagilarni o‘z ichiga
olishi lozim: hujjat aylanishini to‘liq raqamlashtirish, xavfsizlik protokollarini mustahkamlash,
avtomatlashtirilgan audit tizimlarini joriy etish, inkassatsiya xizmatlarini yagona standart asosida
sertifikatlashtirish, hamda ilg‘or xorijiy amaliyotni milliy tizimga moslashtirish.
Shuningdek, naqd pul muomalasi bosqichma-bosqich kamayib borayotgan hozirgi global
trend sharoitida O‘zbekistonda bank tizimi raqamli tranzaksiyalarni jadallashtirish bilan bir
qatorda, mavjud naqd pul harakatlarini ham ishonchli tarzda nazorat qilishni davom ettirishi
lozim. Bu
—
ikki yo‘nalishli yondashuv bo‘lib, biri raqamlashtirishni targ‘ib etsa, ikkinchisi
naqd pul muomalasining xavfsizligini kafolatlaydi.
Xulosa
Tadqiqot davomida tijorat banklarida kassa ishini tashkil etish, naqd pul va boshqa
qimmatliklarni inkassatsiya qilish, buxgalteriya hisobini yuritish hamda auditini amalga oshirish
bilan bog‘liq amaliyotlar chuqur o‘rganildi va amaliy tahlillar asosida baholandi. Olingan
natijalar bank tizimida ushbu jarayonlarni takomillashtirish zarurati yuqori ekanligini
ko‘rsatmoqda.
Avvalo, banklarda kassa faoliyatining tashkiliy jihatlari to‘liq avtomatlashtirilmagan
bo‘lib, aksariyat operatsiyalar inson omiliga bog‘liq tarzda bajarilmoqda.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
307
Bu esa operatsion xatoliklar xavfini oshiradi va xizmat ko‘rsatish sifati hamda xavfsizlik
darajasiga salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda.
Inkassatsiya tizimi banklar va hududlar kesimida nomutanosib rivojlangan. Ayrim
banklarda inkassatsiya ichki xizmat sifatida joriy etilgan bo‘lsa
-
da, ko‘pchilik hollarda tashqi
xizmatlarga tayanish kuzatilmoqda. Bu tizimda yagona standartlar, markazlashtirilgan nazorat va
monitoring mexanizmlarining mavjud emasligi xizmat sifati va xavfsizligini ta’minlashda jiddiy
to‘siq bo‘lmoqda.
Buxgalteriya hisobi va hujjat aylanishida ham ayrim kamchiliklar mavjud. Hisob
yuritishdagi tafovutlar, noto‘g‘ri tasniflashlar va kechikishlar audit faoliyatining aniqligi va
samaradorligiga salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda.
Ichki audit faoliyatining esa ko‘proq shakliy tusda olib borilishi, zamonaviy
texnologiyalarning (masalan, blokcheyn, RFID, real vaqt nazorat tizimlari) yetarlicha joriy
etilmaganligi bank ichki nazorat tizimining zaifligidan dalolat beradi. Audit jarayonlari hali ham
inson omiliga kuchli darajada bog‘langan.
Xalqaro tajriba bilan taqqoslash shuni ko‘rsatdiki, O‘zbekiston bank tizimi kassa va
inkassatsiya faoliyatini raqamlashtirish, xavfsizlik va operativlik bo‘yicha hali yetarlicha
rivojlanmagan. Bu holat texnologik infratuzilmaning sustligi, ilg‘or standartlarning yetarlicha
joriy qilinmaganligi va normativ asoslarning eskirganligi bilan izohlanadi.
Xulosa qilib aytganda, tijorat banklarida naqd pul va qimmatliklar bilan bog‘liq
jarayonlarni zamonaviy talablarga moslashtirish, mavjud tizimni kompleks tarzda
takomillashtirish dolzarb vazifadir. Kassa faoliyati, inkassatsiya, buxgalteriya hisob va audit
tizimlarini o‘zaro integratsiyalashgan, raqamlashtirilgan va xavfsiz boshqaruv modeli asosida
takomillashtirish zarur.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1.
O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki. “Naqd pul muomalasini tashkil etish
to‘g‘risida”gi yo‘riqnoma. —
Toshkent, 2023.
2.
Xodjayev S.S. “Bank ishi va amaliyoti”. —
Toshkent: “IQTISOD
-
MOLIYA”, 2020.
3.
Raufov M., Xayitov A. “Tijorat banklarida moliyaviy menejment”. —
Toshkent: “Ilm
Ziyo”, 2022.
4.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti qarori. “Bank tizimini raqamlashtirish strategiyasi
to‘g‘risida” PQ–
4699-son.
—
2019.
5.
Lavrushin O.I. “Bankovskoe delo”. —
Moskva: Delo, 2021.
6.
Endovitskiy D.A. “Audit v bankah”. —
Moskva: INFRA-M, 2020.
7.
G‘ulomov S.S., Karimov A. “Audit asoslari”. —
Toshkent: “IQTISODIYOT”, 2021.
8.
Basel Committee on Banking Supervision. “Principles for the Sound Management of
Operational Risk”. —
BIS, 2021.
9.
Jahon banki (World Bank). “Global Financial Development Report 2022: Banking
Digitalization”.
10.
IFRS Foundation. “International Financial Reporting Standards” (IFRS 9 –
Financial
Instruments).
—
2022.
11.
O‘zbekiston Respublikasi Soliq kodeksi (2024
-yil tahriri).
—
Toshkent: Norma, 2024.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
308
12.
COSO. “Enterprise Risk Management –
Integrating with Strategy and Performance”. —
2017.
13.
Karimov M
. “Bank tizimida ichki audit nazorati samaradorligini oshirish”. // Iqtisodiyot va
ta'lim, 2023, №1.
14.
The Journal of Financial Services Research. “Cash Management in the Digital Era: Trends
and Practices”. —
2022.
