Iyul, 2025-Yil
82
BASQARIW DÁREJESIN ILIMIY DÁREJEDE RAWAJLANDIRIW
Shaxnoza Tajimuratova
Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq Mámleketlik Universiteti oqıtıwshısı.
https://doi.org/10.5281/zenodo.16626941
Anotatsiya. 1. Basqarıw miynetiniń ilimiy-dóretiwshiligin shólkemlestiriw, bul processlerde
basqarıw wazıypaları, Joybarlaw, shólkemlestiriw, qadaǵalaw faktorları haqqında sóz etilgen.
Gilt sózler: basqarıw, shólkemlestiriw, wazıypa, mádeniyat hám kórkem óner.
DEVELOPMENT OF THE LEVEL OF MANAGEMENT AT THE SCIENTIFIC LEVEL
Annotation. The scientific-creative organization of management work, the tasks of
management in these processes, planning, organization, control factors are discussed.
Keywords: management, organization, task, culture and art studies.
РАЗВИТИЕ УРОВНЯ УПРАВЛЕНИЯ НА НАУЧНОМ УРОВНЕ
Аннотация. Рассматривается научно-творческая организация управленческого
труда, включая задачи управления, планирование, организацию и факторы контроля в этих
процессах.
Ключевые слова: управление, организация, задача, культурология и искусствознание.
Basqarıw miynetin ilimiy-dóretiwshilik shólkemlestiriw procesi- shólkem resurslarin ilimiy-
dóretiwshilik tárizde óz maqsetlerine erisiw ushın qáliplestiriw hám paydalanıw boyınsha úzliksiz,
izbe-iz atqarılatuǵın, óz-ara baylanısqan háreketler kompleksi esaplanadı. Bul háreketler mádeniyat
hám kórkem óner salasındaǵı basqarıw wazıypaları dep ataladı. Solay etip, basqarıw procesi barlıq
wazıypalardıń ulıwma jıyındısı esaplanadı.
Mádeniyat hám kórkem óner tarawı ilimiy-dóretiwshilik processleri boyınsha basqarıw
wazıypaları - bul tarawda basqarıw iskerliginiń salıstırǵanda ǵárezsiz, qánigelestirilgen,
dóretiwshilik tendensiyalar tiykarına qurılǵan túrleri bolıp tabıladı. Bunday dep esaplanıw ushın
basqarıw wazıypası anıq sáwlelendirilgen mazmunǵa, onı ámelge asırıwdıń islep shıǵılǵan
mexanizmine hám bir sóz benen aytqanda málim strukturaǵa ıye bolıw kerek. Mazmun astında anıq
wazıypa sheńberinde ámelge asırılıwı kerek bolǵan háreket túsiniledi.
Basqarıw processinde ámelge asırilatuǵın háreketler hám wazıypalarınıń mazmunı
mádeniyat hám kórkem óner mákemeleri túri, iskerlik kólemi, olardıń xizmet kórsetiw tarawları,
basqarıw iyerarxiyasidaǵi dárejesi- ministrlikten tartıp ápiwayı balalar muzıka hám kórkem óner
mekteplerine shekem alıp barılıp atırǵan mádeniy - bilimlendiriw ilajlar shólkem hám bir qatar
basqa faktorlarǵa baylanıslı.
Buxara, Samarqand, Shahrisabız, Xiywa qalalarınıń tariyxıy orayları YUNESKOnıń pútkil
jáhán mádeniy miyrasları dizimine, “Baysun mádeniy ortalıǵı”, “Shashmaqam muzıkası”, “Úlken
qosıq”, ”Askiya”, “Palaw mádeniyatı hám dástúrlerine” kandidatlari kiritilgeni jurtımız mádeniy-
aǵartıwshılıq miyraslarınıń jáhán aralıq tán alınıwı esaplanadi.
Hár bir shólkemde basqarıwdıń wazıypaları reń-bareń ekenine qaramastan iskerlik túrleri
tiykarlanıp birdey dawam etedi : anıq wazıypalardı joybarlaw, maqsetke ılayıq islerdi
shólkemlestiriw, hár tárepleme shólkemlestiriw hám basqarıw, motivatsiya - yaǵnıy jumıstıń
maqseti hám kólemine qaray aldınǵa háreket qılıw, ulıwma basshılıq, maqsetke uyqas
muwapıqlastırıw, hár tárepleme qadaǵalaw, informacion-kommunikaciyalar natiyjeliligi, ilimiy-
Iyul, 2025-Yil
83
dóretiwshilik izertlew qılıw, ádalatlı bahalaw, tuwrı hám anıq qararlar qabıllaw, xızmetkerlerdi
jumıs qábileti hám miynet potencialına uyqas túrde tańlaw, óz-ara kelisiwler aparıw hám pitimler
dúziwdegi izbe-izlik.
Barlıq tarawlarda bolǵanı sıyaqlı mádeniyat hám kórkem óner salasında hám taǵı
basqarıwdıń bes tiykarǵı waziypası bar:
• Anıq wazıypalardı joybarlaw (shólkem miynet procesine maqset, wazıypa, strategiya,
programmalardı tuzib alıw);
• Puqta tayarlıq hám hár tárepleme uyqas túrde shólkemlestiriw (tapsırmalar joqarıdan
tómenge, tuwrı hám qalıs bólistiriliwi);
• Motivatsiya (arnawlı bir tapsırmalardı orınlawshı jumısshılardı ruwxıy qollap-quwatlaw,
miynetlerin tán alıw hám xoshametlew);
• Maqsetke uyqas muwapıqlastırıw (jumıstıń kólemi jáne onıń orınlanıwın támiyinlew
jolındaǵı ratsional bólistiriw);
• Qadaǵalaw (arnawlı bir jumıs kólemin maqsedke muwapıq natiyjege ko're salıstırılıwı).
Joybarlaw -basqarıw basqıshında birinshi qadem esaplanadi. wazıypası tómendegishe:
- qanday maqset tárepke háreketleniw, háreket rejesin islep shıǵıw, mine sol joybar
sheńberinde iskerlik kórsetetuǵın xızmetkerler toparın qáliplestiriw, olardıń miynet hám ilimiy-
dóretiwshilik potenciallarin esapqa alıw, jumısqa ırkinis berip atırǵan faktorlardıń waqıtında jónge
salınıwı, múmkinshilik hám muǵdar proporcionallıǵı, rejaning maqsetke muwapıqlıǵı, finanslıq
támiynlew dárekleriniń turaqlılıǵın, eń áhmiyetlisi informaciya alıw, uzatıw, paydalanıw dáreklerin
esapqa
alıw.
Mısal ushın, hár eki jılda bir ret Samarqand qalasında “Sharq taronaları” xalıq aralıq festivali
bolıp ótedi, kishi hámeldar mádeniyat hám kórkem óner xızmetkerleri bul abıraylı konfrenciyaǵa
aylar dawamında tayarlanıwadı, joqarıda jazılǵan joybarlaw dárekleri anıq hám puqta atqarılmasa,
bul xalıq aralıq ilajdı jáhán xalqınıń háwesin keltirer dárejede ótkeriw múmkinshiligi bolmay qaladı.
Shólkemlestiriw - gózlengen maqsetke uyqas túrde tayarlanıw máselesi. wazıypası
tómendegishe: hár bir dóretiwshiden óz dóretiwshilik potencialı hám múmkinshiligine qaray
paydalanıw, buwındaǵı xızmetkerler miynetin ratsional - tuwrı bólistiriw hám talap qılıw
mexanizmin jaratıw, barlıq tapsırma hám kórsetpelerdiń sózsiz hám dóretiwshilik orınlanıwın
támiyinlew, finanslıq derekler proporcionallıǵın tekserip turıw, shólkemlestiriwshiler miynetin
bahalap barıwdan ibarat boladı.
Bir ǵana mısal, hár jılı respublika orayınan tartıp, barlıq wálayat, qala, rayonlarda da Jılbası-
yaǵnıy Nawrız bayramları keń bayramlanadı, xalıq seyilleri formasında ótip atırǵan ilajlarda
tekǵana saxnada, bálki kóshelerde, ernek-ádirler, keńliklerde de bayramlar bayramlanadı,
mádeniyat hám kórkem óner kishi hámeldarları qatnasıwında kishi detal (baslawshılar, dawıs
kúsheytgish apparatları, bayram scenariysi yamasa dekoratsiyalarınıń waqıtında tayarlanbawı) da
ilaj dárejesine úlken tásir kórsetedi, sol sebepli de hár bir xızmetkerdiń juwapkerligi, jankúyerligi
mádeniyat hám kórkem óner shólkemi basqarıwına úlken jardem boladı.
Xızmetkerler juwapkerligin asırıw bolsa minnetlemeni júklew, nátiyjelerge erisiw jolında
awızbirshilik, kepillikler hám minnetlemeler kerekli hám óz ornında isletiliwine baylanıslı boladı.
Iyul, 2025-Yil
84
Motivatsiya - xızmetkerlerdi ruwxıy qollap quwatlaw, miyneti nátiyjesine kóre
xoshametlew, xızmetkerdi materiallıq hám ruwxıy faktorlar tásirinde miyneti nátiyjesine qızıqtırıw
faktorı esaplanadı.
Motivatsiya procesin 2017-jıl 3-avgustda Ózbekstan Respublikası Prezidenti “Ádebiyat
hám kórkem óner, mádeniyattı rawajlandırıw - xalqımız ruwxıy álemin kóteriwdiń bekkem tiykari”
temasında dóretiwshi oqımıslı adamlar menen ushrasdi. Ushırasıwda kórkem dóretiwshilik tarawı
wákillerin balalar muzıka hám kórkem óner mekteplerine baslıq etip biriktiriw, mádeniyat hám
kórkem óner mákemelerine qáwenderlik boyınsha qatar ekonomikalıq quwatlı shólkemler menen
“Doslıq klublarin dúziw, jas dóretiwshiler seminarın qayta tiklew, kompozitorlar hám
kompozitorlar ushın qolay shárt- sharayat jaratıw, dóretiwshilerdi hár tárepleme qollap quwatlaw
boyınsha mámleket itibarın kúsheytiw máselesinde sóz sóyledi hám mine sol motivatsiya
dóretiwshilerdi jańa, jaqtı dóretpeler jaratılıwına alıp keldi.
Odan tısqarı dóretiwshilik shólkemlerden esaplanǵan Ózbekstan Jazıwshılar Awqamı
iskerligin jáne de jetilistiriw, 80 jıllıq tariyxga iye, mámlekettiń abıroylı dóretiwshilik shólkemin
qollap-quwatlaw boyınsha ibratlı say- háreketler, “Ijod” jámiyetlik fondı, Jazıwshılar shólkeminiń
júzege keliwi, Prezidentimizdiń azim paytaxt Tashkentte ótkerilgen “Ózbek eski hám zamanagóy
ádebiyatın xalıq aralıq kólemde úyreniw hám rawajlantńrńw aktual máseleleri” temasındaǵı xalıq
aralıq konferensiya qatnasıwshılarına jibegen qutlıqlawları, “Ózbek ádebiyatınıń shet el dosları”
keńesin dúziw haqqındaǵı ǵayratlar shın mániste mádeniyat, bilim, kórkem óner xalqınıń dóretiwine
mámlekettiń húrmet hám izzeti bolıp tabıladı.
Motivatsiya - dep áne sonday iygilikli ǵayratlar ushın tarawdıń wákillerine jaratılǵan shárt-
shárayatlar, ruwxıy hám materiallıq qollap-quwatlawlarǵa aytıladı.
Paydalanılǵan ádebiytlar:
1.
Bekmurodov M.Tashkilot madaniyati va rahbar ma’naviyati.– Toshkent.,2001
2.
Yо‘ldashev N,Qozoqov.O.Menejment. Darslik. – Toshkent: Fan, 2004.
3.
Кабушкин Н.М. Основи менеджмента: учеб.пособие. – Москва., 2009.
4.
Ravshanov F. Rahbar va rahbarshunoslik.T.: «Akademiya», 2009.
5.
Тульчинский Г.Л. Менеджмент в сфере культуры. – С.-Петерб. Гос – СПб.: Лан,
2001.
6.
Тульчинский Г.Л,Шекова Й.Л. Менеджмент в сфере культуры.– СПб., 2007.
7.
Fayziyev T., Sobirjonova D,Sulaymonov B. Madaniyat va san’at muassasalarini tashkil
etish va boshqarish (ma’ruzalar matni). T.: 2002.
8.
Xaydarov A. Madaniyat va san’at sohasini boshqarish asoslari. – Toshkent.G‘.G‘ulom .
2016.
