2025
OKTABR
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 10
114
MUSTAQILLIKNING DASTLABKI YILLARIDA CHORVACHILIK SOHASIDAGI
ASOSIY MUAMMOLARGA E’TIBOR MASALASI
Muyiddinov Bekali
Buxoro viloyati Osiyo xalqaro universiteti Tarix fani o’qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.17366017
O‘zbekiston Respublikasining 1991-yilda davlat mustaqilligiga erishishi mamlakat
iqtisodiyotining barcha tarmoqlarini, jumladan qishloq xo‘jaligi va chorvachilik sohasini tubdan isloh
etish zaruratini keltirib chiqardi. Mustaqillik arafasida iqtisodiyot, ayniqsa agrar tarmoq sobiq ittifoq
markazlashgan boshqaruv tizimiga qattiq bog‘langan, resurs va qaror qabul qilishdagi mustaqillik
yetishmasligi, shuningdek bozor mexanizmlarining yo‘qligi tufayli inqiroz holatida edi. Aynan shu
sharoitda chorvachilik sohasini qayta tiklash, bozor talablariga moslashtirish, aholini oziq-ovqat
mahsulotlari bilan ta’minlash hamda tarmoqqa investitsiyalarni jalb etish davlat siyosatining muhim
yo‘nalishiga aylandi.
1990-yillar boshida O‘zbekiston iqtisodiyoti keskin o‘tish davrini boshdan kechirdi. SSSR
parchalanishi bilan birga xo‘jalik aloqalari uzildi, yoqilg‘i, ozuqa, texnika va ehtiyot qismlar yetkazib
berish tizimi izdan chiqdi. Qishloq xo‘jaligida, xususan chorvachilikda ishlab chiqarish hajmi
kamaydi, hayvonlar soni qisqardi, ozuqa yetishmovchiligi kuchaydi. 1991–1995-yillarda respublika
miqyosida qoramol, qo‘y, echki va parrandalar bosh soni kamayib ketgan. Ko‘plab kolxoz va
sovxozlar o‘zini o‘zi ta’minlay olmay qoldi. Shu sababli hukumat tarmoqni saqlab qolish va bozor
iqtisodiyoti tamoyillariga o‘tkazish yo‘lida keskin chora-tadbirlar ko‘rishga majbur bo‘ldi.
Mustaqillikning dastlabki yillarida chorvachilik tarmog‘i bir qator tizimli muammolarga duch
keldi:
1. Ozuqa bazasining yetishmasligi. Sobiq ittifoq davrida ozuqa asosan boshqa respublikalardan
keltirilgan bo‘lib, mustaqillikdan so‘ng bu tizim to‘xtadi. Natijada chorva uchun yem-xashak ishlab
chiqarish keskin kamaydi.
2. Naslchilik ishlarining sustligi. Ilgari davlat byudjeti hisobidan olib borilgan zotli chorva
boshlarini yangilash, genetik sifatni yaxshilash ishlari moliyaviy inqiroz sabab to‘xtab qoldi.
3. Molxona va infratuzilma tanqisligi. Sovxoz va kolxozlar tugatilgach, yangi fermer
xo‘jaliklarida ishlab chiqarish bazasi va saqlash sharoitlari yetarli emas edi.
4. Bozor infratuzilmasining shakllanmaganligi. Chorvachilik mahsulotlarini qayta ishlash,
saqlash va sotish tizimlari sust rivojlangan, narxlar tartibga solinmagan edi.
5. Kadrlar va ilmiy-ta’lim bazasining zaiflashuvi. Agrar sohadagi oliy va o‘rta maxsus ta’lim
muassasalari moddiy jihatdan qiyin ahvolda qoldi, yosh mutaxassislarning sohaga qiziqishi pasaydi.
Natijada 1990-yillar o‘rtalariga kelib, chorvachilik mahsulotlari ishlab chiqarish hajmi 1980-
yillardagi ko‘rsatkichlarga nisbatan 30–40 foizga kamaygan edi.
3. Davlat siyosatining yo‘nalishlari va e’tibor choralari
O‘zbekiston hukumati chorvachilikni saqlab qolish va rivojlantirish maqsadida bir qator
dastlabki chora-tadbirlarni amalga oshirdi:
“Fermer xo‘jaliklarini tashkil etish va rivojlantirish to‘g‘risida” qarorlar qabul qilinib,
chorvador fermerlarga yer va yaylov maydonlari ajratila boshlandi.
1992-yilda Qishloq xo‘jaligini isloh qilish davlat dasturi qabul qilinib, chorvachilikni mustaqil
iqtisodiy subyekt sifatida shakllantirish asoslari belgilandi.
2025
OKTABR
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 10
115
Davlat tomonidan imtiyozli kreditlar va subsidiyalar ajratilib, qoramolchilik va
parrandachilikni rivojlantirishga rag‘bat yaratildi.
Naslchilik ishlarini tiklash maqsadida Respublika zotli qoramol markazlari va veterinariya
xizmatlari qayta tashkil qilindi.
Oziq-ovqat xavfsizligi masalasi davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishiga aylantirildi,
chorvachilik mahsulotlari ishlab chiqarishni kengaytirish strategiyasi ishlab chiqildi.
1996–2000-yillarda
iqtisodiy barqarorlashuv boshlanganidan so‘ng chorvachilikni
rivojlantirishga alohida e’tibor qaratildi. Ayniqsa Prezident Islom Karimovning “O‘zbekistonning
o‘ziga xos yo‘li” konsepsiyasi doirasida agrar islohotlar chuqurlashtirildi. Chorvachilikning ko‘p
ukladli xo‘jalik tizimi (fermer, dehqon va shirkat xo‘jaliklari) shakllandi. Mahalliy ozuqa ekinlari —
beda, makkajo‘xori, arpa, suli ekiladigan maydonlar kengaytirildi. Qishloq xo‘jaligi mashinasozligi,
sovutish va qayta ishlash texnologiyalarini yangilash bo‘yicha texnik modernizatsiya dasturlari amalga
oshirildi. Chorvachilik mahsulotlarini eksportga yo‘naltirish, Go‘sht-sut sanoati konsernlari tashkil
etish orqali tarmoqda bozor infratuzilmasi vujudga keldi.
Xulosa
Mustaqillikning dastlabki yillarida chorvachilik sohasidagi muammolar O‘zbekiston
iqtisodiyotining o‘tish davriga xos bo‘lgan umumiy inqirozli holatning ajralmas qismi edi. Ammo
davlat tomonidan bosqichma-bosqich islohotlar, moliyaviy qo‘llab-quvvatlash va tashkiliy chora-
tadbirlar tufayli chorvachilik tarmog‘i qisqa muddat ichida tiklana boshladi. Chorvachilik sohasiga
e’tibor quyidagi natijalarga olib keldi: aholini go‘sht-sut mahsulotlari bilan ta’minlash yaxshilandi;
yangi fermer xo‘jaliklari vujudga keldi; bozor mexanizmlari joriy qilindi; milliy oziq-ovqat xavfsizligi
ta’minlanishiga zamin yaratildi.
Demak, mustaqillikning dastlabki yillarida chorvachilikdagi muammolarga berilgan davlat
e’tibori O‘zbekiston agrar sohasining hozirgi rivoj darajasiga asos bo‘lgan tizimli islohotlarning
negizini yaratdi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Karimov I.A. O‘zbekistonning o‘z istiqlol va taraqqiyot yo‘li. – Toshkent: O‘zbekiston,
1992.
2.
Qishloq xo‘jaligini isloh qilish to‘g‘risidagi O‘zbekiston Respublikasi Qonuni, 1992-yil.
3.
Qodirov M., Tursunov S. O‘zbekiston agrar siyosati va islohotlar tarixi. – Toshkent, 2001.
4.
Mahmudov N. Chorvachilik iqtisodiyoti asoslari. – Samarqand, 2005.
5.
O‘zbekiston Respublikasi Qishloq xo‘jaligi vazirligi hisobotlari (1991–2000-yillar).
