Oktabr, 2025-Yil
148
QADIMGI VA ILK O‘RTA ASRLARDA TURONDA CHORVACHILIKNING
RIVOJLANISHI
Muyiddinov Bekali
Buxoro viloyati Osiyo xalqaro universiteti Tarix fani o’qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.17365978
Markaziy Osiyo, xususan, qadimgi Turon zaminida (hozirgi O‘zbekiston, Tojikiston,
Turkmaniston, Qozog‘iston janubi va Afg‘oniston shimoli hududlari) insoniyatning ilk xo‘jalik
faoliyatlaridan biri sifatida chorvachilik muhim o‘rin egallagan. Bu hudud tabiiy-geografik jihatdan
keng dashtlar, yaylovlar, tog‘ etaklari va vohalar bilan ajralib turgani sababli, qadimdan
ko‘chmanchi va yarim ko‘chmanchi hayot tarzi shakllanib, chorvachilik iqtisodiyotning asosiy
tarmoqlaridan biri bo‘lib kelgan. Arxeologik topilmalar, xususan Sopollitepa, Jarqo‘ton, Ko‘ktepa,
Mundigak, Zamonbobo kabi yodgorliklarda topilgan hayvon suyaklari, uy hayvonlariga oid
tasvirlar va mehnat qurollari miloddan avvalgi IV–III ming yilliklarda chorvachilikning rivoj
topganini ko‘rsatadi.
1. Qadimgi Turonda chorvachilikning dastlabki shakllari
Miloddan avvalgi neolit va eneolit davrlarida Turon aholisi ovchilikdan chorvachilikka
o‘tish bosqichini bosib o‘tdi. Bu davrda qo‘y, echki, keyinchalik esa qoramol va otlar uy hayvoniga
aylantirildi. Ayniqsa Sopollitepa (Surxondaryo) va Kaltaminor madaniyati yodgorliklarida topilgan
dalillar Turon aholisi hayvonlarni boqish, ko‘paytirish va yaylov almashish tizimini bilganini
ko‘rsatadi. Chorvachilikning rivoji natijasida yaylov xo‘jaligi, sut mahsulotlarini tayyorlash, teri va
junni qayta ishlash kabi sohalar vujudga keldi. Otni egar bilan minish va arava haydashning paydo
bo‘lishi esa ishlab chiqarish samaradorligini oshirdi va transport tizimini rivojlantirdi.
2. Bronza davrida chorvachilik va ijtimoiy o‘zgarishlar
Mil.avv. II ming yillikda Turon hududlarida Andronova va Baqtriya–Marg‘iyona
madaniyatlari shakllandi. Bu davrda chorvachilik qishloq xo‘jaligining asosiy tarmog‘iga aylandi.
Ko‘chmanchi urug‘lar chorva bilan birga yaylovdan yaylovga ko‘chib yurishgan. Bu jarayon
ijtimoiy tabaqalanishni tezlashtirdi — boy chorvadorlar va kambag‘al qatlamlar ajrala boshladi. Ot
va tuyani o‘zlashtirish esa uzoq masofali savdo va harbiy yurishlarda muhim ahamiyat kasb etdi.
3. Temir davrida chorvachilikning yangi bosqichi
Mil.avv. I ming yillikda sak, massaget, xorazmiy, so‘g‘diy, baqtriy xalqlari hayotida
chorvachilik yanada takomillashdi. Sak va massagetlar ko‘chmanchi otliqlar sifatida mashhur
bo‘lib, ularning iqtisodiy qudrati chorva mollari — ayniqsa ot va tuya — soni bilan o‘lchangan. Ot
boqish san’ati harbiy ishlar bilan bevosita bog‘liq bo‘lib, otliq qo‘shinlar vujudga keldi. Shu davrda
Turonda ikki tarmoqli xo‘jalik tizimi – dehqonchilik va chorvachilik bir-birini to‘ldirib boruvchi
tarmoqlarga aylandi. Amudaryo, Zarafshon, Surxondaryo vohalarida joylashgan dehqon jamoalari
tog‘ va dashtlarda yashovchi chorvadorlar bilan almashinuv (ayirboshlash) munosabatlarini
rivojlantirdi.
4. Ilk o‘rta asrlarda chorvachilikning iqtisodiy va madaniy ahamiyati
Bu davrda Turonning ko‘plab davlatlari — Xorazmshohlar, So‘g‘d, Baqtriya, Farg‘ona,
Ustrushona kabi o‘lkalar iqtisodiy jihatdan gullab-yashnadi. Qishloq xo‘jaligi bilan bir qatorda
yarim ko‘chmanchi chorvachilik ham muhim rol o‘ynadi. Yaylovlar tizimi to‘liq yo‘lga qo‘yilib,
bahor–yoz–kuz–qish yaylov almashish an’analari mustahkamlandi. Ot, tuya, qoramol, qo‘y va echki
Oktabr, 2025-Yil
149
boqish keng tarqaldi. Ayniqsa Farg‘ona otlari butun Sharq va G‘arbda mashhur bo‘lib, Xitoy
manbalarida “osmon otlari” deb tilga olinadi. Bu otlar Buyuk ipak yo‘li orqali Xitoy, Hindiston va
Eron bozorlariga olib chiqilgan.
Chorvachilik mahsulotlari — jun, teri, sut va go‘sht — ichki va tashqi savdoda muhim tovar
sifatida e’tirof etilgan. Shu davrda hunarmandchilik bilan bog‘liq sohalar (terini qayta ishlash, jun
to‘qish, charmdan buyumlar tayyorlash) ham yuksaldi.
Xulosa
Qadimgi va ilk o‘rta asrlarda Turonda chorvachilik nafaqat iqtisodiy, balki madaniy,
ijtimoiy va harbiy hayotning asosiy tayanchi bo‘lgan. Chorvachilik tufayli aholi yashash hududlari
kengaygan, ijtimoiy tabaqalanish yuzaga kelgan, savdo aloqalari rivojlangan, transport va harbiy
tizim takomillashgan. Bu jarayonlar keyinchalik O‘rta Osiyo xalqlarining davlat qurilishi, harbiy
madaniyati, iqtisodiy modeli va hatto urug‘-qabila tizimining o‘zgarishiga kuchli ta’sir ko‘rsatgan.
Demak, Turon tarixida chorvachilik – faqat xo‘jalik sohasi emas, balki sivilizatsiyaning shakllanish
omili bo‘lib xizmat qilgan.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Аскаров А. Drevnyaya Baktriya i Margiana. – Toshkent, 1981.
2.
Толстов С.П. Po drevnim deltаm Oksa. – Moskva, 1948.
3.
Mirzaev I. O‘rta Osiyoda dehqonchilik va chorvachilik tarixidan. – Toshkent, 1997.
4.
Nazarov K. O‘zbekiston tarixi: qadimgi davrdan hozirgacha. – Toshkent, 2022.
5.
Yusufxo‘jayev A. Markaziy Osiyo sivilizatsiyasi: iqtisod va madaniyat rivoji. –
Samarqand, 2019.
