ISSN:
2181-3906
2023
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 2 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
413
XI- XIX ASRLARDA YARATILGAN AYRIM LUG’ATLARDAGI UY- ROʻZGʻOR
BUYUMLARIGA OID SOʻZLARNING LEKSIK TAHLILI
Jummayeva Nurshoda
Ğofforova Feruza
Termiz davlat universiteti talabalari
Xidirova Iroda
Ilmiy rahbar
https://doi.org/10.5281/zenodo.7938792
Annotatsiya.
Maqolada XI-XIX asrlarda yashagan turkiy luğatchilikka oid asarlardan uy-
roʻzgʻor buyumlarining turkiy nomlanishida turlicha asarlarda leksemlarning õzaro farqlanishi
õrganiladi.
Kalit sõzlar:
"Devonu luğotit turk", "At-tuhfat uz zakiyatu fil luğotit- turk", "Muhokamat
ul-luğatayn".
LEXICAL ANALYSIS OF WORDS RELATED TO HOUSEHOLD ITEMS IN SOME
DICTIONARIES CREATED IN THE XI-XIX CENTURIES
Abstract.
The article examines the differences of lexemes in different works on the Turkish
naming of household items from the works related to Turkish lexicography of the 11th-19th
centuries.
Key words:
"Devonu lugotit turk", "At- tubfat uz zakiyatu fil lugotit- turk", "Muhokamat
ul- lukkatayn".
ЛЕКСИЧЕСКИЙ АНАЛИЗ СЛОВ, ОТНОСЯЩИХСЯ К ПРЕДМЕТАМ БЫТА, В
НЕКОТОРЫХ СЛОВАРЯХ, СОЗДАННЫХ В XI-XIX ВВ.
Аннотация.
В статье исследуется отличие лексем в разных произведениях по
тюркскому наименованию предметов быта от произведений, относящихся к тюркскому
народному творчеству XI-XIX вв.
Ключевые слова:
«Девону луготит тюрк», «Ат-тухфат уз закияту фил луготит-
тюрк», «Мухокамат ул-лугатайн».
Õzbek tilini ilmiy asosda õrganishga oid ilk ma'lumotlar leksikografiya sohasidagi qadimgi
luğatlarda kuzatiladi. Luğatchililik sohasi õzbek adabiy tilining shakllanish davridan boshlab va
undan keyingi davrlarda har doim ko'plab tilshunos olimlarning diqqat markazida bólgan.
Ma'lumki õzbek tili turkiy tillar oilasiga mansubdir. Turkiy tildagi luğat sõzlarimizning boyishida
tilshunos olim M. Koshg'ariyning hissasi kattadir. M. Koshg'ariy XI asrda turkiy sõzlarni arab
tilida izohlab, õsha davrgacha xalqimiz yaratgan lisoniy boylikni bizga ulkan meros qilib
qoldirgan. Bu an'ana keyingi davrlarda M. Zamaxshariyning " Muqaddimat ul-adab " , Muhammad
Yoqub Chingiyning " Kelurnoma " ( XVII asr ), Mirzo Mehdiyning " Sangloh " ( XVIII asr )
hamda muallifi noma'lum bo'lgan " At tuhfat uz-zakiyati fil luğotit turkiya " ( VIII asr ), "
Abushqa " ( XVI asr ) kabi asarlar turkiy luğatchililikning boyishidagi noyob durdonalarni
yaratilishi bilan davom etib kelgan.
Turkiy tillar luğatshunosligi boy tajribaga ega. Demak, luğatshunoslar õziga xos luğat
luğat tuzish usullari, tamoyillari, sõzlarni sharhlash kabi uslublari jihati bilan ajralib turar ekan,
ushbu luğatlarda tanlash mezonlari, sõzning semantik tarkibiga munosabati, sõzlarning ma'no
ISSN:
2181-3906
2023
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 2 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
414
qirralarini ochish kabi masalalar hozirgi zamon tilshunoslari uchun ham nazariy, ham amaliy
ahamiyat kasb etadi.
"Devonu luğotit turk " Mahmud Koshg'ariyning ( Turkiy sôzlar devoni ) ya'ni turkiy tillar
haqidagi qomusiy asari sanaladi. Quyida turkiy xalqlar ajdodlarimiz õzlari yashab ôtgan turkiy
tilda uy-rõzğor buyumlariga oid sõzlarni qanday nomlaganligini ko'rib õtamiz.
mуmмa- sandiq (408- bet)
коырчак(qabirchaq)- sandiq (460- bet)
jygpyк-sandiq (52- bet)
сашgір- savat (424- bet)
сугäн- savat (383- bet)
ýкäк- sandiq,tobut (107- bet)
äшич- qozon (86-bet)
эску,еуskiy- elak ğalvur (149- bet)
ромча -chõmich (öğuzcha) (393- bet)
кочка- yoğoch kosa (408- bet)
Yuqorida keltirilgan soʻzlarimiz "Devonu lugʻoti turk " kitobining 1-2-3 tomlaridan
olingan boʻlib,bu sōzlarning ayrimlari har uchala qismda turlicha yozilgan leksemlarni ham
uchradik.Masalan:sandiq sōzi 1- tomda (Toshkent 1960- yil )mуmмa- sandiq (408- bet) ,3- tom
qismida (Toshkent 1963- yil)esa jygpyк-sandiq (52- bet).Xuddi shunday boshqa bir sõzlarimizda
ham сугäн- savat (383- bet),сашgір- savat (424- bet)kabilarni uchratishimiz mumkin.
Muallifi nomaʼlum boʻlgan "At -tuhfat uz- zakiyatu fil luğotit - turk"(XVIII) turkiy
luğatchiligiga oid asar boʻlib,biz bu asardan ham uy-roʻzgʻor buyumlariga oid leksemlarni kōrib
ōrgandik hamda "Devoni lugʻotit - turk " dagi sōzlardan farq qiluvchi leksemlarga duch keldik.
сіпіргі- supurgi ( 245- bet)
сарак- õroq(turkmancha) 244- bet
öcак- otashkurak (241- bet)
тава- tova( 251- bet)
тэмäн- juvalduz (256- bet)
тулкук- mesh (264- bet)
чомчі-chōmich (273- bet)
шірак- chiroq (276- bet)
косав- kosov (221- bet)
кукавур - qumğon (224- bet)
Aytib oʻtilganidek yuqorida keltirilgan soʻzlarni leksik tahlil qilish jarayonida " At- tuhfat
uz- zakiyatu fil luğotit- turk" va "Devoni lugʻotit - turk " asarlaridagi uy-roʻzgʻor buyumlariga oid
soʻzlar turkiy nomlanishi ōzaro farqli bôlgan jihatlarini kuzatdik. Masalan: "At- tuhfat" da шірак-
chiroq (276- bet),M.K devonida esa jyна- chiroq,qandil 32- bet , кумган - obdasta, qumğon 412-
bet,AT.da esa кукавур - qumğon 224- bet,AT.da тäкäнä - kir toğora 252- bet,devonda mэкнa -
toğora 408- bet,AT. jiгна- nina 42- bet,devonda ypm- nina,igna teshigi 78- bet ,AT.чомчі-
chõmich 273- bet,devonda ромча- chōmich õğuzcha 393- bet.
Xulosa qilib shuni aytish mumkinki, turkiy tilimiz juda ham boy til , undagi sōzliklarning
xazinasini yanada boyitish maqsadida hozirda tilshunoslimlarimiz õrganib borayotgan ōz ilmiy
tadqiqot ishlari natijasida tilimizni kengroq va chuqurroq õrganib ,tahlil qilib, luğatchilik an'
ISSN:
2181-3906
2023
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 2 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
415
analarini davom ettirmoqda.Luğatchiligimiz manbalarini köpaytirishda biz yoshlarning kelgusi
avlod uchun buyuk merosimizga oz bôlsada õz hissamizni qõshayotganimizdan albatta
mamnunmiz .
REFERENCES
1.
Mahmud Qoshgʻariy “Devonu lugʻatit-turk” G’afur G’ulom nomidagi matbaa -nashriyot
uyi,Toshkent, 2017 yil,488 bet.
2.
At-tuhfatuz zakiyatu fil lug’otit turkiya. – Toshkent: Fan, 1968. – B. 123
3.
Norboyevna Q. S., Shohista M. Oֲ‘ZBEK TILIDA KOSMONIMLARNING HOSIL BO‘LISH
BOSQICHLARI //E Conference Zone. – 2022. – С. 48-50.
4.
O’.Xoliyorov, B. Mengliyev O’zbek tilining so’z yasalish lug’ati — Toshkent: Yangi asr
avlodi, 2008
6.
A.B.Pardayev, D.B.Urinbayeva, D.A.Islamova. “O’zbek terminologiyasi” Samarqand, 2020
7.
Khidirova, I. (2023). PEYORATIVE, DEGORATIVE VOCABULARY IN FAMILY
SPEECH (EXAMPLE OF THE KHIDIROV AND SHAYMATOV FAMILIES).
Modern
Science and Research
,
2
(3).
8.
Xidirova, I., & Xidirova, N. (2021). Gender Characteristics of Family Speech Speech (On the
Example of the Uzbek Family).
EUROPEAN JOURNAL OF INNOVATION IN
NONFORMAL EDUCATION
,
1
(2), 196-199.
9.
Raxmonjonova, G., & Xidirova, I. (2022). CHORTOQ SO ‘ZINING KELIB CHIQISHIGA
OID ILMIY QARASHLAR.
Eurasian Journal of Academic Research
,
2
(11), 188-189.
10.
Jo’rayeva, M., & Xidirova, I. (2023). QOYALAR HAM YIG’LAYDI” ASARIDA
QO’LLANILGAN
DIALEKTIZMLARNING
LEKSIK-SEMANTIK
TAHLILI.
Development of pedagogical technologies in modern sciences
,
2
(2), 42-48.
11.
qizi Jo‘rayeva, M. S., & Xidirova, I. X. (2023, January). “TEMIR XOTIN” DRAMASINING
FONETIK-FONOLOGIK TAHLILI. In
INTERNATIONAL CONFERENCES
(Vol. 1, No. 1,
pp. 492-496).
12.
qizi Jo‘rayeva, M. S., & Xidirova, I. X. (2023, January). SHOYIM BO ‘TAYEVNING “SHO
‘RODAN QOLGAN ODAMLAR” ASARIDA NOADABIY QATLAM SO ‘ZLARINING
QO ‘LLANILISHI. In
INTERNATIONAL CONFERENCES
(Vol. 1, No. 1, pp. 487-491).
13.
Xidirova, I. ., & Jo‘rayeva, M. (2023). LEXICAL-SEMANTIC ANALYSIS OF
DIALECTISMS USED IN THE WORK OF ART (IN THE EXAMPLE OF THE WORK
"ROCKS ALSO CRY").
Modern Science and Research
,
2
(3), 142–144.
14.
Xidirova, I. ., & Dobilova, M. (2023). IMLO MUAMMOLARI VA YECHIM.
Modern
Science and Research
,
2
(3), 138–141.
