ISSN:
2181-3906
2023
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 2 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
401
HAYVON NOMLARINING LEKSIK VA MORFOLOGIK
TAHLILI
Xidirova Iroda
Ilmiy rahbar
Toʻrayeva Nigina
Termiz davlat universiteti 2-bosqich talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.7938457
Annotatsiya.
Maqolada XI-XV asr lugʻatlarida hayvon nomlarining leksik va morfologik
jihatdan tahlili yoritib, ochib beriladi. Shuningdek, baʼzi lugʻatdagi soʻzlarning hozirgi kunda
boshqa maʼnolarda qoʻllanilishi va leksik jihatdan boshqa soʻzga teng ekanligi aniqlashtiriladi.
Kalit soʻzlar:
Leksik tahlil, morfologik tahlil, quyun, echku, ayiq, basrak, “Devonu lug’oti-
t-turk”, “At-tuhfatuz zakiyatu fil lug’otit”.
LEXICAL AND MORPHOLOGICAL ANALYSIS OF ANIMALS NAMES
Abstract.
The article illuminates and reveals the lexical and morphological analysis of
animal names in XI-XV century dictionaries. It is also clarified that some words in the dictionary
are currently used in other meanings and are lexically equivalent to another word.
Key words:
Lexical analysis, morphological analysis, hare, goat, bear, basrak, “Devonu
dictionary-t-turk”, “At-tuhfatuz zakiyatu fil dictionary”.
ЛЕКСИКОН И МОРФОЛОГИЯ НАЗВАНИЙ ЖИВОТНЫХ АНАЛИЗ
Аннотация.
Статья освещает и раскрывает лексико-морфологический анализ
названий животных в словарях XI-XV вв. Также уточняется, что некоторые слова в
словаре в настоящее время используются в других значениях и лексически эквивалентны
другому слову.
Ключевые слова:
Лексический анализ, морфологический анализ, заяц, коза, медведь,
басрак, “Девону словарь-т-тюрк”, “Ат-тухфатуз закияту фил словарь”.
“Devonu lug’otit-turk” (“Turkiy so’zlar devoni”) — Mahmud Koshg’ariyning turkiy tillar
haqidagi qomusiy asari (1071—72). Bu asarda XI asrning 2-yarmida Markaziy Osiyoda va
G’arbiy Xitoy hududida istiqomat qilgan turkiy urug’ va qabilalar, ularning ijtimoiy ahvoli, tili,
tarixi, bu hududning geografiyasi, metrologiyasi va astronomiyasiga oid qimmatli ma’lumotlar
yozib qoldirilgan.
“Attuhfattuz zakiyatu fillugʻatit turkiya”—bu asar XIV asrda Misrda yozilgan bolib uni
yozgan muallifning ismi malum emas. Asar mamluk-qipchoq tilida yozilgan. Bu til XIII–XV
asrlarda Misr va Suriya savdogarlari, davlat xizmatchilari foydalanilgan til edi.
Ushbu asarlar asosida baʼzi lugʻatlarning leksik va morfologik tahliliga toʻxtalib oʻtamiz.
Asarlarda keltirilgan hayvon nomlarini leksik jihatdan tahlil qilsak, masalan:
“erkak tuya”
soʻzi
“Devonu lugʻatit-turk” asarida
“буғра”
(397-bet) soʻzi shaklida qoʻllanilgan.
Bugʻraxon
ismi
ham shundan olingandir deb keltirilgan asarda. “Attuhfatuz zakiyatu fillugʻatit turkiya” asarida
esa
“бäсрäк”
(26-bet) soʻzi shaklida keltirilgan. Devonda
“urgʻochi tuya”
maʼnosida
“iнгон”
soʻzining oʻzi Attuhfatda esa
“iнган тева”
(212-bet) va
“тïшi тэвä”
(260-bet) shaklida
qoʻllanilgan.
ISSN:
2181-3906
2023
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 2 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
402
“Echki”
soʻzini oladigan boʻlsak, Devonda
“эчку”
(149-bet) shaklida qoʻllanilgan boʻlsa,
Attuhfat asarida
“эшкi”
(78-bet) shaklida bundan tashqari
“тäкä”
(31-bet) soʻzi shaklida ham
keltirilgan.
Yuqorida keltirilgan soʻzlar shaklan har xil boʻlsada, leksik jihatdan bir xil maʼnoga ega.
Shuningdek,
“ayiq”
hayvoni ham shaklan ushbu ikki asarda berilgan lugʻatlarda farq qiladi.
Xususan Devonda
“ajïғ”
(112-bet) shaklida Attuhfatda esa
“ajу”
(55-bet) (ayu) shaklida
keltirilgan.
Bundan koʻrinadiki, oʻsha davrda shaklan har xil boʻlgan soʻzlar maʼno jihatidan bir
maʼnoga ega ekanligini koʻrib oʻtdik. Oʻsha davr leksikografiyasi uchun ham bu soʻzlar olimlar
nutqida aynan kerakli manba boʻlib xizmat qilgan.
Attuhfatda keltirilgan
“қуjун”
(80-bet) soʻzi
“quyon”
maʼnosida kelgan. Bu soʻzni
morfologik jihatdan tahliliga etibor bersak, bu soʻz ot soʻz turkumi maʼnosida qoʻllanilgan, hozirgi
oʻzbek adabiy tilimizda ham ot soʻz turkumida ammo maʼnosiga eʼtibor bersak bu soʻzni hozirgi
kunda atmosferada vujudga keladigan kuchli uyurma shamol maʼnosida qoʻllanadi. Ushbu asarda
“кучук”
(224-bet) soʻzini olsak, asarda
“kuchuk bolalari”
maʼnosida keltirilgan boʻlsa, hozirgi
kunda esa
“kuchuk bolalari”
maʼnosida emas umumiy maʼnoda
it, kuchuk
maʼnosida qoʻllanadi.
Devonda keltirilgan
“эшкäк”
(134-bet) soʻzi
“эшjäк”
(137-bet) shaklida ham keltirilgan,
maʼnosi eshak uy hayvoni ammo hozirgi kunda
“эшкäк”
soʻzi ot soʻz turkumida qoʻllansada
maʼnosi boshqa boshqa tarzida , ya’ni qayiq va kemalarni harakatga keltirish va boshqarish uchun
xizmat qiladigan qurak yoki mexanizm.
Xulosa qilib shuni aytishimiz mumkinki, har bir lugʻatni leksik, morfologik jihatdan tahlil
qilganimizda lugʻatlardagi har bir soʻzlar turli xil maʼnolarga ega ekanligi va hozirgi kunga kelib
boshqa maʼnolarda qoʻllanilishini guvohi boʻldik. Biz bu lugʻatlarni koʻrib chiqish jarayonida
oʻsha davrdagi urugʻ-qabilalarda ishlatilgan soʻzlar oʻzgacha va boshqa shakllarda
qoʻllanilganligini hamda lugʻat boyligining keng ekanligiga guvoh boʻlamiz.
REFERENCES
1.
Mahmud Qoshgʻariy “Devonu lugʻatit-turk” G’afur G’ulom nomidagi matbaa -nashriyot
uyi,Toshkent, 2017 yil,488 bet.
2.
At-tuhfatuz zakiyatu fil lug’otit turkiya. – Toshkent: Fan, 1968. – B. 123
3.
Norboyevna Q. S., Shohista M. Oֲ‘ZBEK TILIDA KOSMONIMLARNING HOSIL BO‘LISH
BOSQICHLARI //E Conference Zone. – 2022. – С. 48-50.
4.
O’.Xoliyorov, B. Mengliyev O’zbek tilining so’z yasalish lug’ati — Toshkent: Yangi asr
avlodi, 2008
6.
A.B.Pardayev, D.B.Urinbayeva, D.A.Islamova. “O’zbek terminologiyasi” Samarqand, 2020
7.
Khidirova, I. (2023). PEYORATIVE, DEGORATIVE VOCABULARY IN FAMILY
SPEECH (EXAMPLE OF THE KHIDIROV AND SHAYMATOV FAMILIES).
Modern
Science and Research
,
2
(3).
8.
Xidirova, I., & Xidirova, N. (2021). Gender Characteristics of Family Speech Speech (On the
Example of the Uzbek Family).
EUROPEAN JOURNAL OF INNOVATION IN
NONFORMAL EDUCATION
,
1
(2), 196-199.
ISSN:
2181-3906
2023
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 2 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
403
9.
Raxmonjonova, G., & Xidirova, I. (2022). CHORTOQ SO ‘ZINING KELIB CHIQISHIGA
OID ILMIY QARASHLAR.
Eurasian Journal of Academic Research
,
2
(11), 188-189.
10.
Jo’rayeva, M., & Xidirova, I. (2023). QOYALAR HAM YIG’LAYDI” ASARIDA
QO’LLANILGAN
DIALEKTIZMLARNING
LEKSIK-SEMANTIK
TAHLILI.
Development of pedagogical technologies in modern sciences
,
2
(2), 42-48.
11.
qizi Jo‘rayeva, M. S., & Xidirova, I. X. (2023, January). “TEMIR XOTIN” DRAMASINING
FONETIK-FONOLOGIK TAHLILI. In
INTERNATIONAL CONFERENCES
(Vol. 1, No. 1,
pp. 492-496).
12.
qizi Jo‘rayeva, M. S., & Xidirova, I. X. (2023, January). SHOYIM BO ‘TAYEVNING “SHO
‘RODAN QOLGAN ODAMLAR” ASARIDA NOADABIY QATLAM SO ‘ZLARINING
QO ‘LLANILISHI. In
INTERNATIONAL CONFERENCES
(Vol. 1, No. 1, pp. 487-491).
13.
Xidirova, I. ., & Jo‘rayeva, M. (2023). LEXICAL-SEMANTIC ANALYSIS OF
DIALECTISMS USED IN THE WORK OF ART (IN THE EXAMPLE OF THE WORK
"ROCKS ALSO CRY").
Modern Science and Research
,
2
(3), 142–144.
14.
Xidirova, I. ., & Dobilova, M. (2023). IMLO MUAMMOLARI VA YECHIM.
Modern
Science and Research
,
2
(3), 138–141.
