350
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI KONSTITUTSIYASIDA FUQAROLIK JAMIYATI
INSTITUTLARI MAQOMINING BELGILANISHI
Fayziyeva Dilnoza Abduraximovna
Buxoro viloyati yuridik texnikumi o‘qituvchisi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.10674881
Annotatsiya. Ushbu maqolada Konstitutsiyamizda fuqarolik jamiyati institutlari mavjud
tuzilmalari yordamida jamiyat a’zolarining ma’lum bir toifalari manfaatlarini yoki ularning
g‘oyasini ifodalashi va ularni himoya qilish maqsadida o‘z faoliyatini tashkil etishda muhim o’rin
tutishidan kelib chiqib, uning maqomi belgilanishini yoritib berishdir. Fuqarolik jamiyati
institutlarining mavjudligi jamiyatni bir qobiqqa tushib qolish, jamiyat a’zolarining passivligi
yuzaga kelishining oldini oladi va rivojlantiruvchi vazifasini bajaradi. Jamiyatda turli qatlamdagi,
turli faoliyatga asoslangan institutlar judayam ko‘plab topiladi.
Kalit so‘zlar: fuqarolik jamiyati institutlari, jamoat birlashmalari, ommaviy harakatlar,
demokratik institut, yoshlar tashkiloti, xotin-qizlar tashkilotlari, kasaba uyushmalari.
DETERMINATION OF THE STATUS OF CIVIL SOCIETY INSTITUTIONS IN
THE CONSTITUTION OF THE REPUBLIC OF UZBEKISTAN
Abstract. In this article, the purpose of this article is to clarify the status of civil society
institutions in our Constitution, based on the fact that they represent the interests of certain
categories of society members or their ideas and take an important place in organizing their
activities with the help of existing structures.
Keywords: civil society institutions, public associations, mass movements, democratic
institutions, youth organizations, women's organizations, trade unions.
ОПРЕДЕЛЕНИЕ СТАТУСА ИНСТИТУТОВ ГРАЖДАНСКОГО ОБЩЕСТВА
В КОНСТИТУЦИИ РЕСПУБЛИКИ УЗБЕКИСТАН
Аннотация. В данной статье целью данной статьи является уточнение статуса
институтов гражданского общества в нашей Конституции, исходя из того, что они
представляют интересы определенных категорий членов общества или их идеи и
занимают важное место в организации их деятельности с помощью существующих
структур. Наличие институтов гражданского общества предотвращает попадание
общества в скорлупу, пассивность членов общества, выполняет задачу развития. В
обществе существует множество институтов разного уровня, основанных на разных
видах деятельности.
351
Ключевые слова: институты гражданского общества, общественные
объединения, массовые движения, демократические институты, молодежные
организации, женские организации, профсоюзы.
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining XIII bobi 69-75-moddalari “Fuqarolik
jamiyati institutlari“ga bag‘ishlangan.
Fuqarolik jamiyatining asosiy ustuni - bu shaxs, uning o‘zini o‘zi anglash huquqi,
yordamchi tuzilmalar esa shaxsning salohiyatini, uning manfaatlarini, maqsadlarini, ehtiyojlarini,
intilishlarini har tomonlama ro‘yobga chiqarishga yordam beradigan barcha institutlar,
tashkilotlar, guruhlardir.
Fuqarolik jamiyati faoliyatining ustuvor shartlari jamiyatda aholining turli guruhlari
manfaatlarini hisobga olish va muvofiqlashtirish, fuqarolar totuvligi va barqarorligini ta’minlash
orqali butun jamiyatni birlashtirish, umumiy fuqarolik konsensusiga erishiladigan barkamol
ijtimoiy tuzilmaning mavjudligidir.
Fuqarolik jamiyati institutlari mavjud tuzilmalari yordamida jamiyat a’zolarining ma’lum
bir toifalari manfaatlarini yoki ularning g‘oyasini ifodalaydi va ularni himoya qilish maqsadida
o‘z faoliyatini tashkil etadi.
Fuqarolik jamiyati institutlarining mavjudligi jamiyatni bir qobiqqa tushib qolish, jamiyat
a’zolarining passivligi yuzaga kelishining oldini oladi va rivojlantiruvchi vazifasini bajaradi.
Jamiyatda turli qatlamdagi, turli faoliyatga asoslangan institutlar judayam ko‘plab topiladi.
Shular ichida zalvorlisi, uning faoliyati natija berish prognozini keltirib chiqaradigan
tuzilmalarni yanada rivojlantirish, qo‘llab quvvatlash va faoliyatini kengaytirishi uchun o‘z
atrofiga shu maqsad bo‘yicha birlashadigan kishilarni yig‘ib birgalikda harakatlanishga undovchi
guruhlar va uyushmalarning faoliyat olib borishi muhimdir.
Shuningdek, ushbu guruh va uyushmalar albatta davlat va jamiyat manfaatlarini ifodalashi
va unga xizmat qilishi, unining ma’lum bir sohalari rivojini ko‘zlash va shu sohaning fidoiylari
xizmatini qadrlash mushtarakligini ham o‘zida ifoda etishi zarurdir.
Jamoat birlashmalari
- fuqarolarning qonunda belgilangan tartibda roʻyxatdan
oʻtkazilgan birlashmalari. Oʻzbekiston Respublikasida jamoat birlashmalari sirasiga kasaba
uyushmalari, siyosiy partiyalar, olimlarning jamiyatlari, faxriylar va yoshlarning tashkilotlari,
ijodiy uyushmalar, ommaviy harakatlar va fuqarolarning boshqa birlashmalari kiradi.
Kasaba uyushmalari
– mehnatkashlar huquqlarinihimoya qiluvchi tuzilmadir. O‘z
Ustaviga muvofiq kasaba uyushmalari O‘zbekiston Kasaba uyushmalari federatsiyasiga
352
birlashgan bo‘lib, ular ishlab chiqarish va noishlab chiqarish sohalarida mehnatni, ijtimoiy himoya
qilish maqsadida faoliyat turlari bo‘yicha umumiy manfaatlar bilan bog‘langan ishchilarning
ixtiyoriy notijorat tashkilotlari hisoblanadi.
Kasaba uyushmalari mehnatkashlarning eng nufuzli va eng keng tarqalgan vakillari sifatida
ham jahon hamjamiyati tomonidan tan olingan.
O‘zbekiston Respublikasi qonunchiligi ularning huquqiy holatini qonun bilan belgilab
berdi, u kasaba uyushmalari huquqlari va ularni amalga oshirish kafolatlari majmuini belgilab
beradi. Kasaba uyushmalari va ijtimoiy sheriklar o‘rtasidagi o'zaro munosabatlarning asosiy shakli
jamoaviy bitimdir.
Kollektiv muzokaralar natijasida jamoa shartnomalari va jamoaviy bitimlar tuziladi. Shu
bilan birga, kasaba uyushmalari ushbu jamoa shartnomalarida ishchilar nomidan ishlaydi.
Xodimlarning manfaatlariga hech qanday ta'sir ko'rsatilmaydi.
Amaldagi qonunchilikda boshqa vakillik taqiqlanmagan va u Mehnat kodeksida kasaba
uyushmasiga muqobil sifatida bevosita ko‘rsatilgan bo‘lsa-da, amalda u keng qo‘llanilmaydi.
Kasaba uyushmalari harakatining rivojlanishi va ommaviyligidan kelib chiqqan holda,
jamoa shartnomasida mehnatkashlarning qonuniy huquq va manfaatlarini aynan kasaba
uyushmalari himoya qiladi. Jamoa shartnoma aktlari xulosa darajasi bilan farqlanadi.
Shunday qilib, O‘zbekiston Respublikasining butun hududida ijtimoiy-iqtisodiy siyosatni
kelishilgan holda amalga oshirishning umumiy tamoyillari Bosh kelishuv bilan belgilanadi.
Korxona darajasida faqat jamoa shartnomalari tuziladi.
Ta’kidlash joizki, jamoa shartnomasini tartibga solish mexanizmi orqali mehnat
sharoitlarini o‘rnatish faoliyati kasaba uyushmalarining asosiy faoliyati, xodimlarning mehnat
sohasidagi manfaatlarini himoya qilish huquqlarini ta'minlashdir. Kasaba uyushmalari
faoliyatining kafolatlari O‘zbekiston Respublikasi mehnat qonunchiligida aniq belgilab qo‘yilgan.
Shunday qilib, amaldagi qonunchilik kasaba uyushmasiga a’zolik bilan bog'liq
kamsitishlarni taqiqlaydi. Xodimga kasaba uyushmasiga kirish yoki undan chiqish uchun bosim
o‘tkazilmasligi kerak.
Kasaba uyushmalari tog‘risidagi qonun hujjatlari kasaba uyushma a’zolarining faoliyatini
kafolatlaydigan va ish beruvchi tomonidan har qanday shaklda ta'qib qilishni, intizomiy jazo
qo‘llashni, mehnat shartnomasini bekor qilishni, kafolatlangan ta’minlashni taqiqlash bilan bog‘liq
bir qator qoidalarni o'z ichiga oladi.
353
REFERENCES
1. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi T.2023
2.
“Habeas Sorpus Act” 1679-yil 26-may
3.
“Qamoqqa olishga sanksiya berish huquqini sudlarga oʻtkazish toʻgʻrisida”gi PF-3644.
2005-yil 8-avgust
