ISSN:
2181-3906
2024
International scientifijournal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1335
G’IJDUVON TUMANI TARIXI VA ETNOLOGIYASI
Narzulloyeva Dilnavoz Oybekovna
Osiyo Xalqaro Universiteti
Tarix ta’lim yo’nalishi 1-kurs talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.11100759
Annotatsiya.
Ushbu maqola G’ijduvon tumani etnologiyasi, uning joylashgan o’rni.
G’ijduvon atamasi kelib chiqish va ma’nolari bundan tashqari, G’ijduvon tumanida joylashgan
yodgorliklar haqida ma’lumotlar yoritilgan.
Kalit soʻzlar:
G’ijduvon, Harkanrud yoki Qalqonrud, “kish tuvon” “G’ijduhon”, Gej,
Gejzor, Gejli Davon.
HISTORY AND ETHNOLOGY OF GIJDUVAN DISTRICT
Abstract.
This article is about the ethnology of G'izhduvan district, its location. In addition
to the origin and meaning of the term Gijduvan, information about the monuments located in the
Gijduvan district is covered.
Key words:
G'iduvan, Harkanrud or Qalkanrud, "kish tuvon" "Gijduhon", Gej, Gejzor,
Gejli Davon.
ИСТОРИЯ И ЭТНОЛОГИЯ ГИЖДУВАНСКОГО РАЙОНА
Аннотация.
В статье представлена этнология Гиждуванского района, его
местонахождение. Помимо происхождения и значения термина Гиждуван, освещаются
сведения о памятниках, расположенных в Гиждуванском районе.
Ключевые слова:
Гидуван, Харканруд или Калканруд, «киш тувон», «Гиждухон»,
Гей, Гейзор, Гейли Давон.
Gʻijduvon tumani — Buxoro viloyatidagi tuman. Viloyatning shimoli-sharqiy chekkasida
joylashgan. 1926-yil 29-sentyabrda tashkil etilgan. Shimoli-sharq va janubi-sharqdan Navoiy
viloyatining Konimex, Karmana, janubdan Vobkent, gʻarbdan Shofirkon tumanlari bilan
chegaradosh. Maydoni 3,94 ming km. Aholisi 19 ming kishi (2017). Tumanda 1 shahar
(Gʻijduvon). 14 shaharcha (Abadi, Beshtuvo, Gajdumak, Jovgari, Ko'lijabbor, Mazragan, Yuqori
Rostgo'y, O'zanon, Xatcha, Chag'dari, Dodarak, Namatgaron, Yuqori Qumoq) va 14 qishloq
fuqarolari yig'ini (Armechan, Taxtaxon, G'ovshun, Zarangari, Ko'kcha, Pozagari, Rayonobod,
Soktari, Sarvari, Sarmijon, Ulfatbibi, Fayzulla Yunusov, Firishkent) bor. Markazi — Gʻijduvon
shahri.
Arxeologik ma’lumotlardan ma’lum bo’lishicha, hozirgi G’ijduvon hududida aholi turar
joylari arablar bosqinidan oldin paydo bo’lgan. G’ijduvon qishlog’i tarixiy yilnomalarda X asrdan
boshlab tilga olinadi va u X asr geograflari tomonidan ham eslatib o’tilgan Harkanrud yoki
Qalqonrud arig’idan suv olgani aytilgan, Karmana ro’parasidagi Yuqori Harkana dan farqili
o’laroq, Quyi Harkana deb atalgan. O’shanda ham mintaqadagi savdo markazlaridan biri va
Somoniylar davlati tarkibida bo’lgan. Uning nomi X asrdan boshlab arab va mahalliy manbalarda
tilga olinadi. Buxoro xonligida mavjud, 32 ta rustav (tuman) ning orasida eng kattasi bo’lgan.
G’ijduvon XII asrda Buxorodan 6 farsax uzoqlikdagi bozor qishlog’I bo’lgan. Keyinchalik
G’ijduvon joylashgan tuman G’ijduvon yoki Harkanrud deb nomlangan. Keyinchalik shaharchaga
ISSN:
2181-3906
2024
International scientifijournal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1336
aylangan qishloq XII asrda turkey qoraxoniylar sulolasi davrida yashagan tasavvuf vakillaridan
biri Abduxoliq G’ijduvoniy vatani bo’lgani uchun ancha tanilgan.
G’ijduvon toponimining kelib chiqishi haqida mahalliy aholi orasida tuli rivoyatlar
mavjud. Shulardan “kish tuvon” (“kish” tojikcha ekin ekuvchi, “tuvon”-manzil), ya’ni ekin
ekadigan dehqonlar manzili yoki “G’ijduhon”- ko’p qishloqlardan tashkil topgan joy ma’nosida
izohlaydilar. Shahar hududi va uning atrofi qadimdan dehqonchilik rivojlangan hudud
hisoblangan.
So’gd tilidaa esa Gej so’zi qamish ma’nosini bergan. Zarafshon daryosi yaqinidagi hudud
qamishzor va butazor bo’lgan. Bu yerda yovvoyi qushlar, quyon va kiyiklar juda ham ko’p
bo’lgan. Qipchoq dashti, Farg’ona, Xorazm vohasi ovchilari bu manzilga kelib, ovchilik,
chorvachilik, dehqonchilik bilan shug’ullanishgan va shu hududga muqim o’rnashishgan.
O’sha davr olimlari bu hududni tabiati bilan bog’lab Gej dovon ya’ni qamishzor davoni
deb ataganlar. Gejzor, Gejli Davon so’zlari bilan yillar o’tishi bilan G’ijduvonga aylangan degan
taxminlar bor.
X—XI asrlarda sayyoh olimlar ushbu tuman nomini bir necha nomlar bilan tilga olgan.
Xususan, olimi va sayyohi Shamsiddin al-Muqaddasiy „Ahsan at-Taqqosim fi Maʼrifat al-
Akkolim“ (tarjimasi „Iqlimlarni bilishning eng yaxshi usuli“) asarida tumanni „Gʻujdevor“ (yoki
Gʻijdevor) tarzida yozib, shahar koʻrinishidagi yirik qishloq deya taʼriflagan. Tuman 1926-yil 29-
sentyabrda tashkil etilgan. 1935—1938-yillarda tuman nomi „Akmal Ikromov“ boʻlgan.
Tadqiqotchilarning yozishicha, ushbu tumanda oʻzbeklar urugʻining 92 dan 28 tasi
yashaydi. Aholisi, asosan, oʻzbeklar, shuningdek, tojik, rus, qozoq, ukrain, tatar, boshqird,
turkman, arman, ozarbayjon, belorus va boshqa millat vakillari ham yashaydi. Aholining oʻrtacha
zichligi 1 km2 ga 60,8 kishi. Shahar aholisi 43,6 ming kishi, qishloq aholisi 195,4 ming kishi
(2005).
1931-yil 17-avgustdan „Kolxoz haqiqati“ gazetasi chop etiladi Gazeta 1987-yil oktyabrdan
„Oktyabr bayrogʻi“, 1991-yil 1-sentyabrdan „Gʻijduvon hayoti“ nomi bilan ataladi. 1990-yildan
„Maorifchi“ gazetasi nashr qilina boshlagan. Kelasi yil sentyabrdan gazeta „ Maʼrifat va maorif“
nomi ostida chiqqan. Lekin 1994-yil 1-yanvardan gazeta faoliti toʻxtagan.
1960-yilda ushbu tumanda maxsus radioeshittirish redaksiyasi tashkil qilingan. 1968—
1970-yillar oraligʻida tuman radioeshittrish redaksiyalari viloyat televideniyasi va radiosi
egaligiga oʻtdi. 1995-yilda radio faoliyat toʻxtatilgan.
Diqqatga sazovor joylar: Gʻijduvon tumanida Abduxoliq Gʻijduvoniy masjidi va
maqbarasi (12-asr), Ulugʻbek madrasasi (1432—1433), Toshmasjid va Dehqonobod xonaqosi
(15—16-asrlar), Xoja Soktari masjidi (17-asr), Chorsu masjidi va boshqa qadimiy meʼmoriy
yodgorliklar saqlanib qolgan.
Taniqli mahalliy aholi: Abduxoliq Gʻijduvoniy — xojagon-tasavvufiy tariqatining
asoschisi va nazariyotchilaridan biri;
Mahmud Gʻijduvoniy — sayyoh, geograf va tarixchi olim;
Mulla Abdulqahhor — Buxoroda Qizil armiyaga qarshi harakat rahbarlaridan biri, yirik ulamo;
Sadriddin Ayniy — tojik va oʻzbek sovet yozuvchisi, davlat va jamoat arbobi;
ISSN:
2181-3906
2024
International scientifijournal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1337
REFERENCES
1.
Toshpo’latova, S., & Tursuntoshova, S. (2024). KHOJA ABDULKHOLIQ
GIJDUVANI.
Modern
Science
and
Research
,
3
(2),
87–93.
Retrieved
from
https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/30711
2.
Toshpo’latova, S. (2024). ETHNOLINGUISTICS OF ETHNOLOGIES OF
BUKHARA.
Modern Science and Research
,
3
(2), 1004–1011. Retrieved from
https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/29523
3.
Toshpo’latova, S. (2024). ETHNOLINGUISTICS.
Modern Science and Research
,
3
(2),
500–507.
Retrieved
from
https://inlibrary.uz/index.php/science-
4.
Toshpo’latova, S. . (2024). RELIGIOUS ANTHROPOLOGY.
Modern Science and
Research
,
3
(1),
504–510.
Retrieved
from
https://inlibrary.uz/index.php/science-
5.
Toshpo’latova , S., & Jo’rayeva , M. . (2024). HISTORY AND ARCHITECTURAL
MONUMENTS OF JONDOR DISTRICT.
Modern Science and Research
,
3
(2), 447–450.
Retrieved from https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/31046
6.
Shakhnoza Shuhratovna, T. (2023). M. S. ANDREYEV’S WAY OF LIFE.
American
Journal of Language, Literacy and Learning in STEM Education (2993-2769)
,
1
(10), 655–
659. Retrieved from
https://grnjournal.us/index.php/STEM/article/view/2280
7.
Shuhratovna, T. S. . (2024). Linguistic Anthropology.
EUROPEAN JOURNAL OF
INNOVATION IN NONFORMAL EDUCATION
,
4
(3), 432–437. Retrieved from
https://inovatus.es/index.php/ejine/article/view/2792
8.
Toshpolatova Shakhnoza Shuhratovna. (2023). ETHNOLOGICAL ANALYSIS OF
NATIONAL COSTUMES AND RITUALS OF TAJIKS IN THE WORKS OF M. S.
ANDREYEV.
International Journal Of History And Political Sciences
,
3
(12), 42–47.
https://doi.org/10.37547/ijhps/Volume03Issue12-08
9.
Toshpo’latova , S. (2023). M. S. ANDREYEV-SCIENTIFIC CAREER.
Modern Science
and Research
,
2
(12), 801–807. Retrieved from
https://inlibrary.uz/index.php/science-
10.
Sh.Sh.Toshpo‘latova, & I.N.Naimov. (2023). M.S. ANDREYEV – O’RTA OSIYO
XALQLARI ETNOGRAFIYASINING YIRIK OLIMI.
Innovations in Technology and
Science
Education
,
2
(8),
1214–1222.
Retrieved
from
https://humoscience.com/index.php/itse/article/view/698
11.
Toshpulatova Shakhnoza Shuhratovna. (2023). ETYMOLOGY OF TAJIK MARRIAGE
CEREMONY.
International Journal Of History And Political Sciences
,
3
(11), 17–23.
https://doi.org/10.37547/ijhps/Volume03Issue11-05
12.
Toshpo‘latova , S. S. (2023). TOJIKLAR MILLIY KIYIM-KECHAKLARI VA
“BESHMORAK” MAROSIMINING ETNOLOGIK TAHLILI.
SCHOLAR
,
1
(28), 395–
401. Retrieved from
https://researchedu.org/index.php/openscholar/article/view/5071
13.
Naimov, I. ., & Toshpo‘latova, S. . (2023). MARRIAGE CEREMONY OF TAJIKS IN
THE WORK OF MIKHAIL STEPANOVICH ANDREYEV “TADJIKI DOLINI
ISSN:
2181-3906
2024
International scientifijournal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1338
KHUF”.
International Journal of Intellectual Cultural Heritage
,
3
(1), 12–16. Retrieved
from
https://ihm.iscience.uz/index.php/ijich/article/view/205
14.
Toshpo’latova, S. (2023). ETHNOLOGICAL ANALYSIS OF CALENDRICAL
CALCULATION AND LENGTH MEASUREMENTS OF KHUF VALLEY TAJIKS IN
THE RESEARCHES OF M.S. ANDREYEV.
Modern Science and Research
,
2
(10), 291–
299. Retrieved from
https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/25092
15.
Toshpo’latova, S., & Ashurova, G. (2023). THE HISTORY AND DESCRIPTION OF
THE WORK OF M. S. ANDREYEV - "ARK BUKHARI".
Modern Science and
Research
,
2
(9),
404–409.
Retrieved
from
https://inlibrary.uz/index.php/science-
16.
Toshpo’latova, S. . (2023). A STUDY OF THE WEDDING CEREMONY OF THE
TAJIKS OF AFGHANISTAN.
Modern Science and Research
,
2
(9), 84–89. Retrieved
from
https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/23903
