BUXORO AMIRLIGIDA DASTLABKI ARXIVLARNI SHAKLLANISHI

1220

ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 2

BUXORO AMIRLIGIDA DASTLABKI ARXIVLARNI SHAKLLANISHI

Muyiddinov Bekali

Buxoro viloyati Osiyo xalqaro universiteti Tarix fani o’qituvchisi.

https://doi.org/10.5281/zenodo.14909913

Annotatsiya.

Ushbu maqola orqali Buxoro amirligida arxiv hujjatlarining shakllanishi,

taraqqiyoti, ularni mahalliy va xorijiy tadqiqotchilar tomonidan o’rganilishi tarixi haqida fikr

yuritiladi.

Tayanch so’zlar:

Buxoro amirligi, Qo’shbegi arxivi, Rossiya, Buxoro Xalq Nozirlar

Kengashi, Xiva, Qo’qon, Kutubxona, Amir Olimxon, Mirzo Nasrullo, V.V. Bartold, V.L. Vyatkin.

THE FORMATION OF THE FIRST ARCHIVES IN THE BUKHARA EMIRATE

Abstract.

This article discusses the history of the formation, development of archival

documents in the Bukhara Emirate, their study by local and foreign researchers.

Keywords:

Bukhara Emirate, Qoshbegi Archive, Russia, Bukhara Council of People's

Observers, Khiva, Kokand, Library, Amir Olimkhan, Mirzo Nasrullo, V.V. Bartold, V.L. Vyatkin.

ОБРАЗОВАНИЕ ПЕРВЫХ АРХИВОВ В БУХАРСКОМ ЭМИРАТЕ

Аннотация.

В статье рассматривается формирование и развитие архивных

документов в Бухарском эмирате, а также история их изучения отечественными и

зарубежными исследователями.

Ключевые слова:

Бухарский эмират, Архив Кошбеги, Россия, Бухарский совет

народных наблюдателей, Хива, Коканд, Библиотека, Амир Олимхан, Мирзо Насрулло, В.В.

Бартольд, В.Л. Вяткин.

1920-yil 2-sentyabrda Buxoro amirligi Rossiya qo’shinlari hujumi tufayli ag’darildi.

Amirlikdagi asori-atiqalar, amir xazinasi, turli boyliklar, nodir kitoblar Markazga

jo’natildi. Biroq, Buxoro amirlining arxivi ark yerto’lasida saqlanib qolgan edi. O’zbekiston

Respublikasi Markaziy davlat arxivi I-126-jamg’armada saqlanayotgan Buxoro amirligiga

qarashli bo’lgan “Qo’shbegi arxivi” XIX – XX asr boshlarigacha bo’lgan davrni qamrab oladi va

ulardagi ma’lumotlar, asosan, Buxoro amirligiga oiddir. Qo’shbegi arxivining mavjudligi Xiva

va Qo’qon xonligi arxivi ochilgunga qadar, “O’rta Osiyo xonliklarida hech qanday arxiv

bo’lmagan” kabi e’tirozlarga o’rin qoldirmaydi. Bu arxivlarning 1930-yildan keyin ochilishi

natijasida, nafaqat Buxoro amirlgida, balki O’rta Osiyo mintaqasida xonliklarda XIX – XX asr

boshlaridagi davlatchilik tarixiga oid qimmatli yozma manbalar vujudga keldi. Natijada, ushbu

yozma manbalar orqali hujjatlardagi ma’lumotlarni to’ldirish, ayrim sohalarni qayta ko’rib

chiqish imkoniyatlari ham tug’ildi.

1221

ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 2

1931-yilda Buxoro muzeyi xodimlari tomonidan Ark yerto’lasidan topilgan Qo’shbegi

arxivi 1933-yilda Toshkentga – Markaziy davlat arxiviga olib kelingan. Buxoro Xalq Sovet

Respublikasi ma’naviy ishlar noziri Musojon Saidjonov tomonidan berilgan ma’lumotlarga ko’ra

Buxoro amirligida ikki turdagi arxiv hujjatlari mavjud bo’lib, ular: 1) amirlik devonxonasi arxiv

hujjatlari; 2) Buxoro amirligi qo’shbegisi arxividan iborat bo’lgan.

Amirlik devonxonasi arxiv hujjatlarini hukmdorlar o’z qarorgohlarida saqlagan. Masalan,

amir Muzaffar ularni Shirbudunda saqlangan bo’lsa, uning o’g’li Abdulahad arxiv hujjatlarini

o’zi bilan Karmanadagi qarorgohiga olib ketgan edi. Amir Olimxon davrida esa hujjatlar Buxoro

shahriga olib kelingan. Amir devonxonasiga parvonachi javobgar bo’lgan. Tadqiqotchi M.A.

Abduraimovning fikriga ko’ra Buxoro amirligi devonxonasi hujjatlari Buxoro bosqini vaqtida

qizil askarlar tomonidan olib ketilgan va uning keyingi taqdiri noma’lumligicha qolib ketgan.

Bugungi kunga kelib, O’zbekiston Respublikasi MDAning “Buxoro amirligi qo’shbegi

boshqarmasi” I-126 fondida Buxoro amirligi devonxonasi arxiviga tegishli 5000 ga yaqin hujjat

saqlanib, ularning hammasi qo’shbegi nomiga yuborilganligi uchun qo’shbegi arxivi hujjatlari

tarkibiga kiritilgan. Buxoro amirligi Qo’shbegi arxivi o’z davrining ilg’or kishisi bo’lgan

qo’shbegi Mirzo Nasrullo davri (1910–1917yy.)dan boshlab tizimlashtirib, tartibga solinib ikki

qismga: ichki va tashqi (xorijiy) ishlarga doir hujjatlarga bo’lingan. Hujjatlar yerto’lada

sandiqlarda saqlangan. Biroq, undan keyingi qo’shbegi. Usmonbek hujjatlarni saqlashga

sovuqqonlik bilan yondashgani to’g’risida ma’lumotlar mavjud. Buxoro amirligi sovet

hokimiyati tomonidan bosib olinishi vaqtida militsiya va ChK organlari tomonidan Ark

yerto’lasidan bir necha hujjatlar saqlangan sandiqlarni topganlar. Hujjatlarning bir qismi

tokchalar va yerda yotgan bo’lgan.

Ma’lumotlarga ko’ra mazkur hujjatlar amir amaldorlari tomonidan tashlab ketilgan davlat

hujjatlari bo’lgan. Nazorat organlari ushbu hujjatlarni tartibsiz hamda hech qanday ro’yxatsiz

qutilarga joylab, Buxoro Xalq Nozirlar Kengashiga yuborgan. Ushbu hujjatlar BXSR tashqi

ishlar nozirligi binosining yerto’lasida O’zSSR tuzilgunga qadar saqlangan. 1924-yilgi milliy-

hududiy chegaralanish paytida Muso Saidjonov raisligida hujjatlarning ma’lum qismi

dalolatnoma tuzilib, Buxoro Davlat kutubxonasiga topshirilgan. Dalolatnomaga 69 ta bog’lam,

52 ta daftar, 50 ta kitob shaklida sharq hujjatlari kiritilgan. Davlat kutubxonasida saqlanib

kelingan qo’shbegi arxivining bir qismi M.R. Hakimov tomonidan tartibga solingan. 1932-yil 1-

dekabrida Kutubxona Sharq sho’basi vakili Nurullaev tomonidan Buxoro viloyat arxiv byurosiga

topshirilgan. Keyinchalik Buxoro viloyat arxiv byurosi mudiri Haydarov yuqoridagi hujjatlarga

qo’shimcha tarzda qo’shbegining yana ikki daftarini Buxoro Davlat muzeyiga topshirgan.

1222

ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 2

Arxivning ikkinchi qismi Buxoroda sovet hukumati o’rnatilgandan so’ng 1920-yil

sentyabr oyining boshlarida BXSRga yuborilgan Markaziy arxiv ishi boshqarmasi (MAIB) bosh

boshqaruvchisi D.I. Nechkin boshchiligida sharqshunoslar: akademik V.V. Bartold va A.E.

Shmidt, Narkompros kutubxona bo’limi boshlig’i A.A. Garitskiy, Sharqshunoslik institutining

direktori M.S. Andreev, arxeolog va MAIBning ilmiy xodimi V.L. Vyatkinlardan iborat maxsus

komissiya tomonidan shakllantiriladi. Komissiyaga zudlik bilan hududdagi arxiv hujjatlari,

qo’lyozma kitoblar, qadimgi san’at namunalarini asrash bo’yicha choralar ko’rish vazifasi

yuklatiladi.

REFERENCES

1.

Алимов И, Эргашев Ф, Бўтаев А. Архившунослик / Ўқув қўлланма. – Тошкент:

Шарқ, 1997.

2.

Алимов И.А. Архившунослик / Ўқув қўлланма. – Андижон: АДУ, 2005.

3.

Аминов М. ва бошқ. Иш юритиш (амалий қўлланма). – Тошкент: ЎзМЭ, 2000

4.

Muyiddinov, B. (2023). XII-XIII ASRLAR DAVRIDA BUXORODA ILM – FANNING

RIVOJLANISHI. SCHOLAR, 1(28), 341–345.

https://doi.org/10.5281/zenodo.10027071

5.

Muyiddinov Bekali. (2023). MO’G’ULLAR BOSQINI DAVRIDA BUXORONING

AYANCHLI

TAQDIRI. TADQIQOTLAR.UZ, 25(2),

212–215.

Retrieved

from

http://tadqiqotlar.uz/index.php/new/article/view/308

6.

Muyiddinov Bekali. (2023). THE ROLE OF BUKHARA AND OTHER CITIES IN THE

MILITARY

ART

AND

ARMY

STRUCTURE

OF

KHOREZMSHAHS

.

ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ, 35(3), 55–58.

Retrieved from

https://www.newjournal.org/index.php/01/article/view/10035

7.

Muyiddinov, B. (2024). BARTHOLD'S "СОЧИНЕНИЯ. ТОМ I. ТУРКЕСТАН В

ЭПОХУ МОНГОЛЬСКОГО НАШЕСТВИЯ" THE HISTORY OF THE CREATION OF

THE

WORK.

MODERN

SCIENCE

AND

RESEARCH,

3(1),

699–

702.

https://doi.org/10.5281/zenodo.10552555

8.

Muyiddinov, B. (2024). THE ROLE OF MILITARY REFORMS IN THE BUKHARA

KHANATE IN THE LIFE OF THE STATE UNDER THE SHAYBANIDS. MODERN

SCIENCE AND RESEARCH, 3(2), 646–648.

https://doi.org/10.5281/zenodo.10668887

9.

MB Bahodir o’g’li. (2024). Military Art of Turkish Khaganate in the Early Middle Ages.

European Journal of Innovation in Nonformal Education, 4(16), 223–227.

https://inovatus.es/index.php/ejine/article/view/2705/2586

10.

XORAZMSHOHIDLAR DAVLATI HAYOTIDA TURKON XOTUNNING O’RNI.

(2024). MEDICINE,

PEDAGOGY

AND

TECHNOLOGY:

THEORY

AND

1223

ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 2

PRACTICE, 2(4),

463-

469.

https://universalpublishings.com/index.php/mpttp/article/view/5192

11.

Muyiddinov Bekali Bahodir o'g'li. (2024). The coronation and campaigns of Alexander

The Great. МЕДИЦИНА, ПЕДАГОГИКА И ТЕХНОЛОГИЯ: ТЕОРИЯ И

ПРАКТИКА, 2(5), 400–412.

https://doi.org/10.5281/zenodo.11222912

12.

Muyiddinov Bekali. (2024). COVERAGE OF LEGAL ISSUES IN "AVESTO".

МЕДИЦИНА, ПЕДАГОГИКА И ТЕХНОЛОГИЯ: ТЕОРИЯ И ПРАКТИКА, 2(6),

222–230.

https://doi.org/10.5281/zenodo.12191420

13.

MUYIDDINOV BEKALI, & QORYOG’DIEV Z. (2022). ABOUT THE CONQUEST OF

BUKHARA BY THE KHOREZMSHAHS. International Journal of Philosophical Studies

and

Social

Sciences, 2(3),

158–161.

Retrieved

from

https://www.ijpsss.iscience.uz/index.php/ijpsss/article/view/383

14.

Muyiddinov Bekali Bahodir o’g’li. (2024). History of State Institutions in the Kushan

State, Which Founded Statehood on the Territory of Central Asia. EUROPEAN

JOURNAL OF INNOVATION IN NONFORMAL EDUCATION, 4(9), 184–188.

Retrieved from

https://inovatus.es/index.php/ejine/article/view/4070

15.

Bahodir o’g’li, M. B. (2024). Avesto is an Ancient Written Monument Containing

Information About the Life of the Peoples of Central Asia.

Miasto Przyszłości

,

53

, 970–

975. Retrieved from

https://miastoprzyszlosci.com.pl/index.php/mp/article/view/4982

16.

Muyiddinov

Bekali.

(2024).

SOMONIYLAR

DAVLATIDA

HARBIYLARGA

BERILGAN E'TIBOR VA HARBIY SAN'AT.

https://doi.org/10.5281/zenodo.14209121

17.

Muyiddinov

Bekali.

(2024).

O'ZLIKNI

NAMOYON

QILISHDA

XALQ

DOSTONLARINING AMALIY AHAMIYATI VA KITOBIY DOSTONLARNING

O'ZIGA XOSLIGI.

https://doi.org/10.5281/zenodo.14528916

18.

Sadullayev Umidjon Shokir o'g'li, Muyiddinov Begali Bahodir o'g'li, & Boltayev Oxun

Obid

o'g'li.

(2025).

IBN

SINONING

FALSAFIY

QARASHLARI.

https://doi.org/10.5281/zenodo.14605977

19.

Sadullayev Umidjon Shokir o'g'li, Muyiddinov Begali Bahodir o'g'li, & Boltayev Oxun

Obid o'g'li. (2025). YOSHLAR DUNYOQARASHI SHAKLLANISHIDA MILLIY

TARBIYA VA TAʼLIMNING AHAMIYATI.

https://doi.org/10.5281/zenodo.14606021

20.

Sadullayev Umidjon Shokir o'g'li, Muyiddinov Begali Bahodir o'g'li, & Boltayev Oxun

Obid o'g'li. (2025). BUXORO AMIRLIGIDA 1900-1910-YILLARDAGI IJTIMOIY-

SIYOSIY HAYOT.

https://doi.org/10.5281/zenodo.14606101

21.

Muyiddinov Bekali. (2025). ILK O'RTA ASRLARGA OID MUG' ARXIVINING

TOPILISHI VA O'RGANILISHI.

https://doi.org/10.5281/zenodo.14680881

1224

ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 2

22.

Muyiddinov Bekali Bahodir o'g'li, & Tursuntoshova Sabrina Toshpo'lat qizi. (2025). ABU

RAYHON

BERUNIY

ILMIY

MEROSIDA

TARIX

FANINING

O'RNI.

https://doi.org/10.5281/zenodo.14735052

23.

Gadayeva Mohigul Muxamedovna, Toshpo`latova Shaxnoza Shuhratovna, & Muyiddinov

Bekali. (2025). TARIX DARSLARINI O`QITISHDA INTERFAOL METODLARNING

AHAMIYATI.

https://doi.org/10.5281/zenodo.14863055

24.

Muyiddinov Bekali, Toshpo'latova Shaxnoza Shuhratovna, & Gadayeva Mohigul

Muxamedovna.

(2025).

TEMURIYLAR

DAVRIDA

KUTUBXONACHILIK,

HUJJATCHILIK

VA

ISH

YURITISHNING

O'ZIGA

XOSLIGI.

https://doi.org/10.5281/zenodo.14863114

25.

Toshpo'latova Shaxnoza Shuhratovna, Gadayeva Mohigul Muxamedovna, & Muyiddinov

Bekali. (2025). BO'LAJAK O'QITUVCHILARNING PEDAGOGIK-PSIXOLOGIK

TAYYORGARLIGINI

TARKIB

TOPTIRISH

MODELI.

https://doi.org/10.5281/zenodo.14863169

26.

Gulyamov, A. A. (2024). JАMIYАTIMIZNING IJTIMОIY-IQTISОDIY, MА’NАVIY-

MАDАNIY

SОHАLАRIDА

ОILАNING RОLI.

ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И

ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ

,

36

(2), 149-153.

27.

Azizovich, G. A. (2024). Trade Relations of Population in Bukhara Emirate, Shariah Rules

and Regulations in Commercial Affairs, Partnership Relations.

EUROPEAN JOURNAL

OF INNOVATION IN NONFORMAL EDUCATION

,

4

(9), 189-194.

28.

Azizovich, G. A. (2024). Family-Marriage and Inheritance Relations of the Population in

the Bukhara Emirate.

Miasto Przyszłości

,

53

, 964-969.

29.

Gulyamov, A. (2024). BUXORO MUZEYNING TASHKIL TOPISHI TARIXI.

Modern

Science and Research

,

3

(12), 659-667.

30.

Gulyamov, A., & Ashurov, D. (2025). CHANGES IN THE LIFE OF THE WORLD'S

COUNTRIES AFTER WORLD WAR II.

Journal of universal science research

,

3

(1

(Special issue)), 333-341.

31.

Gulyamov, A. (2025). MANG ‘ITLAR SULOLASI DAVRIDA DAVLAT

BOSHQARUVI, TUZUMI VA ICHKI SIYOSATI.

Modern Science and Research

,

4

(1),

790-798.

32.

Yunusovich, H. M. (2024). The Formation, Development and Role of the High Seljuk

Empire Founded by the Turkic Peoples in the Islamic World. Miasto Przyszłości, 53, 956-

959.

33.

Haqqulov, M. Y. O. G. L. (2022). Markaziy Osiyoda ilk diplomatik munosabatlar tarixi.

Science and Education, 3(10), 385-389.

1225

ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 2

34.

Yunusovich, H. M. (2024). Experiences Related to the Fine Fiber Cotton of Uzbekistan

during the Years of Soviet Authority. EUROPEAN JOURNAL OF INNOVATION IN

NONFORMAL EDUCATION, 4(9), 129-132.

35.

Ozodlik va mustaqillik g‘oyalarini, A. O ‘RTA OSIYO XALQLARINING OZODLIK

ORZUSI BO ‘LGAN “TURKISTON MUXTORIYATI” Haqqulov Mehriddin

Yunusovich.

36.

Azizovich, G. A., Vahobovna, S. G., & Haqqulov, M. Y. O ‘RTA OSIYO

OLIMLARINING KARTOGRAFIK MEROSI.

37.

Haqqulov, M. (2024). TURKISTON OZODLIGINING JARCHILARI. Medicine,

pedagogy and technology: theory and practice, 2(11), 154-159.

38.

Gulyamov, A., Srojeva, G., & Haqqulov, M. (2025). BUXORO OCHILGAN

MUZEYLARNING TASHKIL TOPISH TARIXI. Modern Science and Research, 4(1),

248-256.

39.

Srojeva, G., Gulyamov, A., & Haqqulov, M. (2025). XVII ASRDA BUXORODA

ABDULAZIZXON

MADRASASINING

QURILISHI

VA

UNING

TARIXIY

AHAMIYATI. Modern Science and Research, 4(1), 471-478.

40.

Boltayev, O. (2024). QO’QON XONLIGINING XVIII ASR SO’NGI CHORAGIDA

BUXORO,

XIVA

VA

KO’CHMANCHILAR

BILAN

OLIB

BORGAN

DIPLOMATIYASI.

Modern Science and Research

,

3

(10), 64-68.

41.

Obid o’g’li, B. O. QO’QON XONLIGINING XVIII ASR SO’NGI CHORAGIDA

BUXORO,

XIVA

VA

KO’CHMANCHILAR

BILAN

OLIB

BORGAN

DIPLOMATIYASI.

42.

Boltaev, O. (2024). BUKHARA'S CARAVAN TRADE AND ITS ROLE ON THE SILK

ROAD.

Analytical Journal of Education and Development

,

4

(10), 293-297.

43.

Boltayev, O. (2024). XX ASR BOSHLARIDA GERMANIYA VA TURKIYA

ITTIFOQINING MARKAZIY OSIYOGA TA'SIRI.

Modern Science and Research

,

3

(12),

556-564.

44.

Boltayev, O. (2023). A GENERAL DESCRIPTION OF THE POLITICAL AND

DIPLOMATIC PROCESSES IN CENTRAL ASIA IN THE MIDDLE OF THE 18TH

CENTURY.

Modern Science and Research

,

2

(9), 145-149.

45.

Boltayev, O. (2025). TARIX FANI UCHUN YOZMA VA OG’ZAKI MANBALARNING

SHAKLLANISHI.

Modern Science and Research

,

4

(1), 909-917.

46.

Xayrullayev, U. (2024). THE IDEA THAT MADE THE OTTOMAN STATE GREAT

(RED APPLE II). Modern Science and Research, 3(2), 1071-1073.

1226

ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 2

47.

Xayrullayev, U. (2024). BRIEFLY ABOUT THE" RED APPLE" MYTHOLOGY OF

THE TURKS. Modern Science and Research, 3(1), 568-572.

48.

Umidjon, X. (2024). Literacy and Information Exchange in the Ancient East and West.

EUROPEAN JOURNAL OF INNOVATION IN NONFORMAL EDUCATION, 4(3),

179-183.

49.

Xayrullayev, U. (2024). THE POSITION OF CENTRAL ASIAN GOVERNORSHIPS

DURING THE PERIOD OF THE TURKISH KHANATE AND THE ARAB INVASION.

50.

Xayrullayev, U. (2024). EFTALLAR DAVLATI VA TURK XOQONLIGIDA

HUKMDORLIK LEGITIMATSIYASI. Modern Science and Research, 3(12), 843-851.

51.

Xayrullayev, U. (2024). TURK XOQONLIGI VA ARABLAR BOSQINI DAVRIDA

O’RTA OSIYO HOKIMLIKLARINING MAVQEYI. Modern Science and Research,

3(12), 339-343.

52.

Xayrullayev, U., Sayfutdinov, F., & Rahmonova, S. (2025). SHAYBONIYLAR

DAVLATI VA USMONLI TURKLAR DAVLATI O’RTASIDAGI DASTLABKI

ALOQALAR TAVSIFI. Modern Science and Research, 4(1), 147-154.

53.

Xayrullayev, U. (2025). BUXORO VILOYATINING IQTISODIY HOLATI (1990-1991

YILLAR). Modern Science and Research, 4(1), 1018-1024.

54.

Umidjon, X. (2023). 1918-1939-yillarda Polshaning ichki siyosatidagi o'zgarishlar.

ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz), 42(42).

55.

Toshpo'latova

Shaxnoza

Shuhratovna.

(2024).

ILK

UYG'ONISH

DAVRI

NAMOYONDALARNING DIDAKTIK QARASHLARI ASOSIDA O'QUVCHILARNI

TARIX FANIGA QIZIQTIRIS METODIKASI.

https://doi.org/10.5281/zenodo.14520996

56.

Toshpo’latova,

S.

(2024).

TARIX

FANINI

O’QITISHDA

SAMARALI

METODLAR.

Modern Science and Research

,

3

(11), 774-782.

57.

Тошполатова, Ш. (2024). THE PRESENT IRANIANS.

Журнал универсальных научных

исследований

,

2

(5), 453-462.

58.

Toshpo’latova, S. (2024). BUXORODAGI SAROYLAR.

Modern Science and

Research

,

3

(5), 522-529.

59.

Toshpo’latova, S. (2024). O’RTA ASRLARDA OILA PEDAGOGIKASIGA OID

FIKRLAR.

Modern Science and Research

,

3

(12), 353-361.

60.

Toshpo’latova, S., & Xudoyqulov, S. (2024). History And Ethnology Of Olot

District.

Modern Science And Research

,

3

(5), 148-151.