Mart, 2025-Yil
128
QORAQALPOQ MILLIY MUSIQIY CHOLG`U ASBOBLARI
Shamurodova Madina Xolmurod qizi
Ajiniyoz nomidagi Nukus davlat pedagogika instituti bakalavriat 2-kurs talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15204045
Annotatsiya. Bu maqolada Qoraqalpoq musiqa madaniyati, qoraqalpoq xalqi turmushi
ko'rinishida turli janrlardagi boy adabiy merosga, an'anaviy qo'shiqlarga, milliy musiqa
qo'shiqlariga, qahramonlik va ochiqlik hikoyalariga, turli mavzulardagi qo'shiq, shu bilan birga
milliy musiqa asboblariga boy xalq ekanligini va tarixi haqida aytilgan.
Kalit sózlar: musiqa sadolari, kuy, an'ana, arfa, chanqobiz, dutor, qobiz, balaman
QORAQALPOQ NATIONAL MUSICAL INSTRUMENTS
Abstract. His article describes the musical culture of the Qoraqalpoqs, the rich literary
heritage of various genres in the form of the life of the Qoraqalpoq people, traditional songs, songs
of national music, heroic and love stories, songs on various topics, as well as the fact that they are
a people rich in their national musical instruments, and history.
Keywords: musical sounds, melodies, traditions, harp, changkobuz, dutar, kabuz, balaman.
КАРАКАЛПАКСКИЕ НАЦИОНАЛЬНЫЕ МУЗЫКАЛЬНЫЕ ИНСТРУМЕНТЫ
Аннотация. В данной статье рассказывается о музыкальной культуре
каракалпаков, о богатом литературном наследии различных жанров в виде быта
Каракалпакского народа, о традиционных песнях, песнях национальной музыки, героических
и любовных историях, песнях на разные темы, а также о том, что это народ, богатый
своими национальными музыкальными инструментами, и истории
.
Ключевые слова: музыкaльные звуки, мелодии, традиции, арфа, чангкобуз, дутфр,
кабуз, баламан.
Qoraqalpoq xalqi qadimgi xalqlardan biri bo'lib, Markaziy Osiyo xalqlari orasida o'zining
boy tarixi va o'z davriga mos keladigan madaniyati bilan ajralib turadi. Ko'pgina asrlik tarixi
sahifalariga nazar tashlasak, qoraqalpoq xalqi o'zlarining turmushi ko'rinishida turli janrlardagi boy
adabiy merosga, an'anaviy qo'shiqlarga, milliy musiqa qo'shiqlariga, qahramonlik va oshiqlik
hikoyalariga, turli mavzulardagi qo'shiq va sahnalarga, shu bilan birga o'zlarining milliy musiqa
asboblariga boy xalq ekanligini ko'ramiz.
Bularning hammasi xalqning, millatning mol-mulki va qimmatbaho xazinalaridir.
Qoraqalpoq xalqi qadim zamonlardan beri oʻzining koʻp qirrali va bebaho musiqa
madaniyatiga ega boʻlgan Markaziy Osiyo mamlakatlaridan biridir.
Mart, 2025-Yil
129
Qoraqalpoq musiqa madaniyati yuksak darajada rivojlanib, yuksak choʻqqilarga
koʻtarilganda, milliy cholgʻu asboblarimiz qadimdan muhim oʻrin egallagan. Bizning eng
qimmatbaho musiqa asboblarining paydo bo`lishi, Ilm - fan shuni isbotlayaptiki, IV asr ham
eramizning I asriga kelib taqaladi.
Ko'pgina arxeologik izlanishlar shuni ko'rsatadiki, qadimgi shaharlardan biri, masalan,
Qo'yqirilgan shahri, III asrlariga tegishli bo'lgan shahar tuprog'idan qo'lyozma arfaning rasmi
chizilgan parchalar topilgani xalqning musiqaga bo'lgan munosabatidan dalolat beradi va bu musiqa
asboblarining paydo bo'lganini aniqlashda aniq dalil bo'lishi mumkin. Rus olimi S.P.Tolstov
boshchiligidagi Xorazm ekspeditsiyasining aʼzosi, koʻp yillar davomida musiqa asboblari boʻyicha
izlanish ishlari bilan shugʻullangan olim R.L.Sadokov oʻzining bir necha fikrlarini aytib berdi:
"Qo`y qirilgan shaharda topilgan katta arfa burchaklari kabi dutor qalpidagi asboblar Oʻrta
Osiyoning qadimgi musiqasi bilan bogʻliq boʻlgan eng soʻnggi musiqa asboblaridan biridir.
Bundan tashqari, u O'rta Osiyo arfasining dastlabki ko'rinishi sifatida tanilgan. Eng muhimi
shundaki, Xorazm musiqa madaniyatiga ega bo`lgan mamlakat bo`ldi.”
1
Bu topilma shuni
ko'rsatadiki, Markaziy Osiyo xalqlari qatori bizning qoraqalpoq xalqimiz ham qadim zamonlardan
beri o'zining badiiy san'atiga, yuksak darajadagi boy musiqa madaniyatiga ega bo'lgan.
Ammo arab bosqinchilarining harakatlari natijasida musiqa asboblarimiz bir muncha vaqtga
ko`pchilik orasida ko`rinmay qoldi. Ular odamlarning ishonchini qozonish maqsadida asbob-
uskunalarimizning koʻpini yoʻq qilib yuborishdi. Arablar Markaziy Osiyoda g'alaba qozonganidan
so'ng, islom dini va barcha madaniy boyliklarni yo'q qilishga harakat qilishdi, bu esa "shaytonning
hidi, mamlakatni halokatga olib kelishi mumkin" deb, odamlarning g'azabini qo'zg'atdi va erkinlik
hukmronligini o'zgartirdi. Bu to`g`risida marhum Juman baxshining ayoli Bibirabo Juman
baxshidan eshitgan so`zini shunday aytadi. O'sha zamonlarda Buxoro amirining qo'lida bo'lgan
xalqlarga shariat ko'rsatkichi bo'yicha soz chalib qo'shiq aytgan inson do`zax o`tida kuyadi. Kimda
kim kuy chalib qo'shiq aytsa, u o`ldirtib, mol-mulki patsholik deb hukm chiqaradi.
O`sha vaqtda ushbu hukm ostida, ko`p to`y marosimlar bo`lib o`tadi.
Biroq, kuy va qo`shiqlarsiz o`tgan to`ylarda aholining ko`ngli hech to`lmadi.
Bundan juda g`azabi chiqqan xalq ichidan G`arib ismli shoir qo`liga dutor olib Xonning
huzuriga borib;
1
R.L.Sadokov. O dvux novıx izobrajeniyax sredneaziatskoy uglovoy arfı, «Vestnik» Karakalpakskogo filiala AN №4
Nukus-1965.
Mart, 2025-Yil
130
Soz bilan suxbatni yolg’on demanglar,
Odam ota binyot bo’lganda bordır,
Abıl-Qabıl onasining qornida,
O’lar ham dunyoga kelganda bordır.
- deb qo'shiq kuylaydi, Xondan bu hukmdan vos kechishini o`tib so`raydi.
Koʻp vaqtdan beri eshitilmay turgan bu tovushni eshitib, podshohning koʻngli gʻashlandi.
2
" ...Arablar g'alaba qozonganidan keyin arfa cholg'u asbobini ham ko'rish qiyin bo'ldi, biz
XV-XVII asrlarida bu asbobdan boshqa hech qanday begona arfaning ko'rinishini topa olmaymiz,
undan keyin u Markaziy Osiyo miniatyuralarida biroz ko'rinadi va keyin butunlay yo'q bo'lib
ketadi"
3
Arfa asbobi taxminan XVIII asrgacha Xorazm xalqlari orasida chalinib yurilgan, bundan
keyingi davrlarda bu musiqiy soz asbobi xalq orasida foydalanishda butunlay chetlatilib,bu
asbobning o`rniga har xil ko`rinishdagi qulay bo`lgan musiqiy asboblar paydo bo`lgan degan
fikrlarga kelamiz. Misol uchun, ko'p yillar davomida qoraqalpoq ayol qizlar tomonidan ijro etilib,
bugungi kungacha yetib kelgan chanqobiz cholg'usi ham bu arfa cholg'usi asosida amalga
oshirilgan, degan taxminlar paydo bo'lmoqda. Hozirgi kunda musiqa asboblari haqida, ularning
paydo bo'lishi, chiroyliligi, ovoz tembri to'g'risida ko'plab olimlarimiz o'z fikrlarini bildirishgan.
Bular orasida tibbiyot va boshqa fanlarda o'zining minglab yillik faoliyati bilan o'chmas iz
qoldirgan buyuk olim Abu Ali ibn Sino o'zining "Shifo kitobi", "Bilim kitobi", "Musiqa ilmi haqida
rivoyat" va boshqalar.
U o'z tadqiqotlarida ko'plab ilmiy fikrlar bildirgan. Olimning ta'kidlashicha: " tori qanchali
uzun bo'lsa, shuncha ovozi past chiqadi. Aksincha tori qancha qisqa bo'lsa,ovozi shunchali baland
chiqadi. Ovozlarining yuqori yoki past bo`lishi damli asboblar kanalining diametriga bog`liqligini"
ko`rsatdi.
4
Buyuk olim Abu Ali ibn Sinoning musiqa to'g'risidagi hikoyalari shuni ko'rsatadiki, O'rta
Osiyo va Sharq xalqlarining musiqa madaniyati dastlabki davrilardan beri musiqa fani sifatida
amalga oshgan va o'ziga xos xususiyatlarga ega bo'lgan.
Bu g'oyalar minglab yillar davomida musiqa nazariyasida o'z o'rnini saqlab kelmoqda.
2
T.Adambaeva. Revolyucyaǵa shekemgi qaraqalpaq muzıkası. «Qaraqalpaqstan». Nókis, 1976
3
R.L.Sadokov. O dvux novıx izobrajeniyax sredneaziatskoy uglovoy arfı, «Vestnik» Karakalpakskogo filiala AN №4
Nukus-1965.
4
Abu Ali ibn Sino shıǵarmalar toplamı IV tom
Mart, 2025-Yil
131
Qoraqalpoq xalqining orasida azaldan kuy va qo`shiqlar keng tarqalganligiga qaramastan
asosiy milliy soz asboblarimiz ko`pchlikni tashkil qilmagan.
Musiqa asboblari orasidagi boy tarixga ega bo'lgan dutor, qobiz, balaman, changqobiz
qoraqalpoq xalqining milliy musiqa asboblari bo'lib, ulardan tashqari boshqa xalqlar musiqa
madaniyati asosida bizga yetib kelgan bo'lishi mumkin. Lekin, bundan oldin qoraqalpoq xalqi
orasida asboblarning boshqa turlari mavjud bo`lganligi yoki mavjud bo`lmagan degan fikr bo`lishi
mumkin emas.
Quwray.
Ushbu asbob qamishdan yoki bambuk daraxtidan tayyorlanadi. Bo'yi 70-80 sm
bo'lib yuqori qismidan uflab chalinadi. Pastki qismida 1 ta , yuqori qismida 6 ta teshik bo`ladi.
Qamish nay.
Avvalgi paytlarda qamish dudikchada kuylarni chalgan. So'ngra dudikchani
uzunroq etib ishlab, uch besh teshikcha teshib kuylaganlar.Endilikda buni kengaytish maqsadida
yetti teshikgacha qilib bu musiqiy asbobni nor qamishdan ishlaydilar.
Balaman.
Musiqa sanʼatimizda damli arqali chalinadigan qo`sh tilli musiqiy soz
asboblarimiz qatoriga kiradigan balaman asbobi qoraqalpoqlar orasida qadimdan tarqalgan u
yog`achdan yasalgan, bo'lib, korpusning o'rtasida 5 millimetrli tesiklari bor, ularning soni sakkizga
yaqin. Ushbu asbob O'zbek, Tojik, Azarbayjon va Qoraqalpoqlarda ham uchraydi. Ammo ular oʻz
oʻziga xos xususiyatlarga ega .
Balaman g`ijjak asboblariga o'xshab, ko'pincha ansamblda dutor bilan birga baxshilarga
qo`shilib chalingan. Respublikamizga belgili Qoraqalpoq baxshisi va melodist-kompozitori
J.Shamuratov, hamda Turkman baxshilarining eng mashhur vakillaridan biri Suyev baxshi ham
uning maktabidan yetishib chiqqan baxshilar ham balamandi yonma-yon chalishni an`anaga
aylantirgan.Balaman simfonik orkestrga kiruvchi klarnet asbobiga o`xshab, pastki qismida besh
barmoq bilan bosiladigan teshigi bo`ladi.
Gʻartiq.
Ushbu soz asbob loydan ishlangan va maxsus pechlarda pishirib va qamish
naychasiga yordamida chalinadi. 6 ta teshikcha boʻlib, oʻng qoʻl chap qo`llar yordamida
chalinadi.G`artiqning maʼnosi “g`or” katta boʼshliq maʼnosini anglatadi. Ushbu asbobning ovozi
bo`liqdan chiqqan aks sodaga oʻxshash boʻlgani uchun gʻartiq deb nomlangan.
Ustoz A.Otarbayev Abdulaliy G'aniyevdan eshitib, g'artiq asbobni qayta ishladi.
Saz-surnay.
Kulolchilik asboblari loydan yasalgan holda maxsus pechlarda pishirilanadi.
Damli tovush chiqariladigan teshikning pastki qismida bitta teshik, yuqori qismida esa ikki
qatorda beshta teshik bor. Ularni chap tarafdagi ikki teshikni chap qo`lning 3-4 barmoqlar
yordamida hamda o`ng tarafdagi uch teshikni o`ng qo`lning 2-3-4 barmoqlar yordamida chalinadi.
Mart, 2025-Yil
132
Bu asbob ham qoraqalpoqlarning eski soz asboblaridan biri hisoblanadi.
Ustoz B.Nadirovning soʻzlariga koʻra, usta A.Otarbayev qoʻllanmalarni oʻzgartirib, eski
asboblarni qayta tiklaydi.
5
REFERENCES
1.
A.Nadirova Qoraqalpoq musiqa tarixi. Toshkent 2018
2.
Q.Ayimbetov Xoliq donoligi. Nukus 1988
3.
T.Adambaeva. Revolyucyaǵa shekemgi qaraqalpaq muzıkası. «Qaraqalpaqstan». Nókis, 1976
4.
R.L.Sadokov. O dvux novıx izobrajeniyax sredneaziatskoy uglovoy arfı, «Vestnik»
Karakalpakskogo filiala AN №4 Nukus-1965.
5.
Abu Ali ibn Sino shıǵarmalar toplamı IV tom
5
A.Nadirova Qoraqalpoq musiqa tarixi. Toshkent 2018
