Aprel, 2025-Yil
474
JAS ÁWLADTI MUZÍKA HÁM ESTETIKALÍQ TÁRBIYALAW
Bazarbaeva Ramuza
ÓzMKÓMI NF “Folklor hám etnografiya” kafedrası
“Baqsıshılıq hám dástanshılıq” qaniygeligi 2-kurs student.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15272544
Annotaciya. Bul maqalada mekteplerde muzıka pániniń oqıtılıwı hám maqseti, jas áwladtı
estetikalıq tárbiyaǵa baslaw, kórkem-óner dúńyasına alıp kiriw hám olardıń sanasına milliy
qadıriyatlarımızdı sińdırıw boyınsha aytılıp ótilgen.
Gilt sózi: Meltep, muzıka, jas áwlad, tárbiya, ruwxıylıq, jetik insan, miyras, estetika,
mádeniyat.
МУЗЫКАЛЬНО-ЭСТЕТИЧЕСКОЕ ВОСПИТАНИЕ ПОДРАСТАЮЩЕГО
ПОКОЛЕНИЯ
Аннотация. В данной статье рассматривается преподавание и цель музыкальной
науки в школах, направление молодого поколения к эстетическому воспитанию, введение
их в мир искусства и привитие им наших национальных ценностей.
Ключевое слово: Мельтеп, музыка, молодое поколение, воспитание, духовность,
совершенный человек, наследие, эстетика, культура.
MUSICAL AND AESTHETIC EDUCATION OF THE YOUNGER GENERATION
Abstract. This article discusses the teaching and purpose of music science in schools,
guiding the younger generation towards aesthetic education, introducing them to the world of art,
and instilling our national values in them.
Keywords: Meltep, music, young generation, upbringing, spirituality, perfect person,
heritage, aesthetics, culture.
Húrmetli Prezidentimiz “Mektep – bul ómir máselesi, keleshek máselesi. Onı mámleket,
húkimet hám hákimlerdiń ózi sheshe almaydı. Bul pútkil jámiyettiń jumısı, minnetine aylanıwı
kerek.” – dep aytıp ótkenindey, mektep bul keleshek jaslarımız tárbiya alatuǵın, hár tárepleme oy
pikir júrite alatuǵın hám milliy qádiriytlarımızdı, ózligimizdi joytpawı ushın tárbiya hám bilim
máskanı bolıp esaplanadı. Bunda muzıka pánide óz aldına orın iyeleydi.
Mekteplerde “Muzıka” pániniń oqıtılıwı hám maqseti, jas áwladtı estetikalıq tárbiyaǵa
baslaw, kórkem-óner dúńyasına alıp kiriw hám olardıń sanasına milliy qadıriyatlarımızdı sińdırıw
bolıp esaplanadı.
Aprel, 2025-Yil
475
Hár tárepleme jetik insan -ruwxıy bay, mádeniyatlı, watanǵa sadıq óz milliylik mazmunın,
úrip-ádetlerimizdi, tarıyxımızdı, ana tilin, ata-babalarımız miyrasların tereń uyrenip, óziniń
bilimin, ruwxıy duńyasın, mádeniyatıń tereń bayıtıp baradı.
Jas áwladtı tárbiyalawda xalıq namaları áhmiyetli orın iyeleydi. Xalıq namaları, xalıqlardıń
túrli miynet shárayatında, tariyxıy waqiyalarda, olardıń shadlıǵında, azap-aqibetlerinde dórelip,
jıllar dawamında rawajlanıp, áwladtan-áwladqa, awızdan-awızǵa ótip, saqlanıp kelingen hám xalıq
qosıqshıları, sazendeleri, baqsı-jırawları tárepinen kórkemlenip, xalıq dóretpesin bayıtıp kelgen.
Xalıq dóretpelerin jeke, háwesker hám qánigeli xalıq sazendeleri tárepinen atqarılıp
kelingen. Olardı baqsı, qıssaxan, sazende hám jırawlar dep ataǵan. Dóretiwshi kompozitorlar óz
repertuarlarında xalıq muzıkalarınan keńnen paydalanǵan. Rus klassik kompozitorı M. Glinka
“Muzıkanı xalıq dóretedi, biz kompozitorlar onı tek ǵana aranjirovkalaymız”, yaǵnıy qayta
isleymiz - degen edi.
Xalıq qosıqlarınan: miynet qosıqları, tarıyxıy jırlar, watan hám watandı súyiw, salt-dástúr
(besik jiri, háwjar, yaramazan, joqlaw, sıńsiw x.t.b.) muhabbat qosıqları, qızlar qosıqları taǵı basqa
da bir qansha túrleri ushırasadı. Olar keń xalıq massasınıń atqarıwına ılayiq bolıp, atqarıwshıdan
awız-eki professional muzıkası siyaqlı ayrıqsha qániygelikti talap etpeydi. Xalıq qosıqların, qosıq
ayt’iwǵa uqıbı bar qálegen adam atqara beriwi mumkin.
Demek muzıka oqıtıwshısına oqıwshılarǵa xalıq namaların ózlestiriwde onsha qıyınshılıq
tuwdırmaydı, bul oqıtıwshınıń sheberligine baylanıslı.
Muzıka kórkem-óneri jámiyettıń ruwxıy mádeniyatın qáliplestiredi, jaslardıń ideologiyalıq
hám ruwxıylıq tárbiyalanıwı baǵdarınıń azıǵı bolıp xızmet etedi.
Bilim beriw-adamzat tájiriybesinde toplanǵan bilimlerdiń belgili táreplerin, jámiyetlik
rawajlanıwdıń házirgi talaplarına say dárejede oqıwshılardıń bilim hám tárbiyaǵa iye bolıwın
támiynleytuǵın ilim, texnika, idealogiya, moral, mádeniyat hám kórkem-ónerdi ózlestiriwge
qaratılǵan arnawlı uyımlastırılǵan oqıtıw hám oqıw isleri protsessleri esaplanadı. Oqıtıw muǵallim
menen oqıwshılardıń birgeliktegi isi bolıp, eki tárepleme xarakterge iye. Oqıtıwshınıń iskerligi
sebepli oqıtıw puxta oylap shıǵılǵan maqset, mazmun hám joba tiykarında alıp barılatuǵın
protsesske aylanıp, kútilgen nátiyjelerdi beredi.
Muzıka tárbiyalıqqa tikkeley tásir etiwshi qural bolıp qoymastan, jaslardıń házirgi dáwir
progressiyalıq ideyaların estetikalıq qabıl etiwin tereńlestiredi.
Shaxstıń garmonıyalıq rawajlanıwında muzıka, hár jaqlama tásir etiwshi usılların payda
etedi. Sonıń menen birge ósip kiyatırgan jas áwladtıń ruwxıy estetikalıq rawajlanıwınıń jańa forma
hám metodlarınıń mexanızmlerin izertlew zárúrligin talap etedi.
Aprel, 2025-Yil
476
Bul anıqlamadan kelip shıǵıp muzıka sabaǵında aldınǵı pedagogikalıq texnologiyalar
sonday-aq, hár qıylı interaktiv metodlar járdeminde Oqıwshılarǵa bilim beriwdi jetilistiriwdiń
kompleksli algoritmin islep shıǵıw máselesin aldımızǵa maqset etip qoydıq.
Jańa pedagogikalıq texnologiyalarınıń ulıwma mazmunı, qollanıw printsipleri pedagoglar
ushın janalıq emes, biraq jańa pedagogikalıq texnologiyaları járdeminde (máselen: klaster metodı,
komp`yuter texnologiyaları ) muzıka pániniń spetsifikasına sáykes sabaqlarda oqıtıw, bul ilimiy
jańalıǵı esaplanadı.
Orta tálim mekteplerde muzıka oqıtıw sabaqlarınıń mazmunına ózgeshe kóz-qarasta bolıp,
balanıń pánge, ulıwma kórkem-ónerge qızıǵıwshılıǵın payda etip, onı dóretiwshi shaxs etip
tárbiyalaw hám onıń aktiv túrde bilim iyelewi ushın, hár qıylı metodlardı qollandıq. Házirgi
waqıtta bilimlendiriw tarawında, ásirese joqarı oqıw orınlarında hár bir oqıtatugın dástúriy
sabaqlardıń hám de sabaqlarda qollanǵan hár qıylı metodlarınıń texnologiyalıq kartasın islep
shiǵıwdı talap etip qoymaqta.
Bul jumıstıń ilimiy mashqalası -jaslardı tárbiyalawda hám insannıń kámalǵa keliwinde
muzıka sabaqlarında kompleksli usılda aldınǵı pedagogikalıq texnologiyalar járdeminde balalardı
oqıtıw bolıp esaplanadı. Sonlıqtan, muzıka sabaǵınıń oqıtıw barısındaǵı ózgesheliklerine,
spetsifikasına qaray sabaqta qollanǵan metodların islep shiǵıwdi maqul dep taptiq.
Sonday-aq, balaǵa bilimdi hár tárepleme jetkerip beriw, yaǵniy dáwir talabı esaplanatugin
informatsion texnologiyaların eńgiziw probleması da óz aktuallıǵın belgilep turıptı. Solay yeken,
joqarıda aytıp ótken bir neshe sabaqlardıń mazmunların slayd etip islep shıqtıq. Demek, temanıń
izertlew jańalıǵına óz gezeginde sabaqlardıń texnologiyalıq dúzilisi hám bir neshe komp`yuterlik
slaydları kiredi.
Jaslardı tárbiyalawda hám insannıń kámalǵa keliwinde onıń rawajlanıwında muzıka
pedagogikasınıń áhmiyetli rol i oǵada ullı. Ásirese, ulıwma bilim bertuǵın mekteplerde baslawısh
hám orta klasslarda muzıka sabaǵınıń oqıtıw metodikası, oqıwshılardıń muzıkalıq bilim iyelewi
menen birge olardıń uqıplılıqların hár tárepleme joqarı dárejede rawajlandırıwın támiynlep barıwı
tiyis.
Eń tiykarǵı jumıslarınıń nátiyjesi, balalardıń muzıkalıq esitiw eleslewleriniń qáliplesiwi
ushın sistemalıq shınıǵıwlardı islep shıǵıwı hámde oqıtıw ulıwma sistemasınıń dóretiliwi bolıp
tabıladı.
Aprel, 2025-Yil
477
Paydalanılǵan ádebıyatlar:
1.
Ózbekstan Respublikası Prezidenti Shavkat Mirziyoevtiń basshılıǵında 23-avgust kúni
xalıq bilimlendiriw sistemasın rawajlandırıw, pedagoglardıń mamanlıǵın hám jámiettegi
abırayın arttırıw, jas áwladtıń mánawiyatın joqarılatıw máselelerine baǵıshlanǵan
videoselektor májilisi bolıp ótti. Mámleketimiz basshısınıń usı májiliste atap ótken
pikirlinen.
2.
Jiyenbaevich M. I. The evolution of music pedagogy of the karakalpak people: Historical
and theoretical aspects //Asian Journal of Research in Social Sciences and Humanities. –
2021. – Т. 11. – №. 10. – С. 27-32.
3.
Jiyenbaevich M. I. Competence-based approach in higher musical and professional
education //ACADEMICIA: An International Multidisciplinary Research Journal. – 2022.
– Т. 12. – №. 4. – С. 42-47.
4.
Moyanov I. TRAINING AND DEVELOPMENT OF ART PERSONNEL //Modern
Science and Research. – 2023. – Т. 2. – №. 9. – С. 65-69.
5.
Jiyenbaevich M. I. COMPETENCE-BASED APPROACH IN HIGHER MUSICAL AND
PROFESSIONAL EDUCATION //PROMINENCE OF INFORMATION BASES&
MEDIA ASSESSMENTS IN THE POST CONFLICT MARKETING ENVIORNMENT.
6.
Моянов Ы. Д. ҚОРАҚАЛПОҚ ХАЛҚИ МУСИҚИЙ ПЕДАГОГИКАСИНИНГ
ТАРИХИЙ-НАЗАРИЙ ЖИҲАТЛАРИ: Моянов Ыкласбай Жийенбаевич Ўзбекистон
Давлат санъат вамаданият институти Нукус филиали,«халқ ижодиёти» кафедраси в.
в. б доценти. Педагогика фанлари бўйича фалсафа доктори (PhD) //Образование и
инновационные исследования международный научно-методический журнал. –
2021. – №. 5.
7.
Моянов Ы. Д. ҚОРАҚАЛПОҚ ХАЛҚИ МУСИҚИЙ ПЕДАГОГИКАСИНИНГ
ТАРИХИЙ-НАЗАРИЙ
ЖИҲАТЛАРИ
//Образование
и
инновационные
исследования международный научно-методический журнал. – 2021. – №. 5.
