ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1043
REGIONLARDA AYRIQSHA DÁSTÚRLERGE IYE BOLǴAN DÁSTANSHILIQ
MEKTEPLERI
Bazarbaeva Ramuza
Ózbekstan mámleketlik kórkem
-
óner hám mádeniyat institutı Nókis filialı “Folklor hám
etnografiya” kafedrası “baqsıshılıq hám dástanshılıq” tálim baǵdarı studenti
.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15715264
Annotaciya.
Bul maqalada Xorezm baqsıları, olarǵa girjek hám balaman shertiwshiler
janapayshı bolıwı, Surxandarya, Qashqadárya hám Samarqand wálayatında ayrıqsha
dástúrlerge iye bolǵan dástanshılıq mektepleri, olardıń repertuarlari, usılı, málim dóretiwshilik
principi hám atqarıw usılları
haqqında sóz etiledi.
Gilt sózler:
girjek, dástúr, dástan, jır, usıl, poetik.
ШКОЛЫ ЭПОСА С УНИКАЛЬНЫМИ ТРАДИЦИЯМИ В РЕГИОНАХ
Аннотация.
В данной статье рассматриваются хорезмские бахши,
сопровождаемые гиджаком и баламаном, школы эпической поэзии с уникальными
традициями в Сурхандарьинской, Кашкадарьинской и Самаркандской областях, их
репертуары, стиль, определенные творческие принципы и методы исполнения.
Ключевие слова:
гиджак, традиция, дастан, джир, стиль, поэтика
.
EPIC SCHOOLS WITH UNIQUE TRADITIONS IN THE REGIONS
Abstract.
This article examines the Khorezm bakhshis accompanied by the gijjak and
balaman, the schools of epic poetry with unique traditions in Surkhandarya, Kashkadarya, and
Samarkand regions, their repertoires, style, and certain creative principles and performance
methods.
Key words:
Gijak, tradition, dastan, jir, style,
Xalqımızdıń turmıs tárizin rawajlanıwında xalıq awızeki dóretiwshiliginiń áhmiyeti úlken
bolıp, ásirler dawamında bay ruwxıy miyraslar toplanıp, jas áwlad tárbiyasına múnásip úles
qosıp kiyatır. Xalıq awızeki dóretiwshiliginiń áhmiyetli baǵdarı bolǵan dástanlar júdá tereń
tariyxıy ildizlerge iye bolıp, uzaq ásirler dawamında jaratılıp kelingen hám túrli sociallıq
-
ekonomikalıq sharayatlarda atqarılǵan. Eń dáslepki dástanlar Greciyada payda boldı, olarda tań
qalǵanday ápsánwiy qaharmanlardıń mártligi, qudaylardıń káramatı haqqında aytılǵan.
Gomerdiń “Iliada”, “Odisseya”, Abulqosim Firdawsiydiń “Shaxnama” dóretpeleri dástan
janrınıń áyyemgi úlgileri bolıp tabıladı.
Xorezm baqsıları dástanlardı tiykarınan, duwtar, tar menen atqaradı, olarǵa girjek hám
balaman shertiwshiler janapayshı boladı. Dástan atqarıw, shákirt jetistiriwde qatań tártip, nızam
-
qaǵıydalarǵa ámel etiledi. Dástanshılıq Surxondaryo hám Qashqadáryada, Xorezmde hám de
Samarqand wálayatında keń rawajlanǵan. Bul dáwirde dástan atqarıwshı baqsılar repertuarida
150 den artıq xalıq dástanları bolǵan. Xalıq arasında Joldasbulbul, Ergash Jumanbulbul balası,
Fazıl Joldas balası, Pulkan, Islam shayır, Berdi baqsı, Bala baqsı, Ahmad baqsı sıyaqlı dástan
atqarıwshılar xalıqqa belgili edi. Ayrıqsha yad qudiretine iye bolǵan Pólkan shayır jetpisten
artıq dástandı yaddan bilgen.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1044
Hár bir dástan eki
-
úsh mıń qatardan tartıp, on
-
on bes, hátte jigirma mıń qatarına shekem
qosıqtı óz ishine alǵanlıǵı xalıq baqsılarınıń úlken potencialǵa, kúshli yadqa, yad alıw hám este
saqlaw qábiletine, dóretiwshilik etiw qúdiretine iye bolǵanlıǵınan derek beredi.
Fazıl Joldas balası 60, Ergash Jumanbulbul balası 50 dana dástandı yaddan ayta alǵan,
baqsılardıń ayırımları tek dástan aytsa, ayırımları ózleri de dástanlar toqıǵan. Dástan esitiw ushın
arnawlı kesheler uyımlastırılǵan, toy
-
tamashalar da baqsılarsız ótpegen, tıńlawshılar baqsını
tórge otırǵızıp, onı dıqqat penen tıńlaǵan. Talantı asqan dástanshılar eki
-
úsh keshe dawamında
dástan atqara alǵan, sebebi dástanlardıń kólemi de eki
-
úsh keshege shekem turaqlı jırlawdı talap
etken. Baqsılardan Shernazar Berdinazar balası jeti keshe dawamında dástan ayta alǵan.
Dástanshılıq keshelerine kelgen baqsılar óz talantları, sózge sheshenligi, saz ásbaplardı
shertiwdegi uqıbı menen óz
-
ara bellesken. Regionlardada ayrıqsha dástúrlerge iye bolǵan
dástanshılıq mektepleri qáliplesken. Olar repertuarlari, usılı, málim dóretiwshilik principi hám
atqarıw usıllarına kóre bir
-
birinen ajralıp turǵan. Qashqadáryadaǵı Qamay awılında qáliplesken
Qamay dástanshılıq orayı Dıyxanabad hám Ǵuzor rayonları átirapında jasawshı 60 qa jaqın
baqsılardı birlestirgen. Qorǵan dástanshılıq mektebi Manǵıstawdan Nurataǵa shekem sozılǵan
tawlar eteklerinde jasaǵan baqsılardı birlestirgen. Qorǵan dástanshılıq mektebiniń eń uqıplı
wákillerinen biri Ergash Jumanbulbul balası hám Pólkan shayır bolıp, olardan “Alpamis”,
“Aysulıw”, “Kuntuǵmish”, “Góruǵlınıń tuwılıwı”, “Yunus peri”, “Mısqal peri”, “Awezxan”,
“Hasanxan” sıyaqlı dástanları jazıp alınǵan. Bul dástanshılıq me
ktepte Ergash Jumanbulbul
ulınıń ata
-
babaları, Sultan kempir, Altın kempir, Jodmon baqsı sıyaqlı onlap dástanshılar
dóretiwshilik etken.
Ergash Jumanbulbul ulı 1886 jıl házirgi Samarqand wálayatı Qoshrabat rayonı Qorǵan
awılında tuwılǵan. Ergash Jumanbulbul ulınıń dóretiwshiligi ráń
-
báreń bolıp, ol qırqtan artıq
dástandı yad alǵan. Ergash Jumanbulbul ulınıń “Kuntuǵmish”, “Qızjibek”, “Alibek hám
Bolibek”, “Dalli”, “Ráwshan”, “Qundız hám Juldız”, “Xoshkeldi”, “Xoldorxon”, “Awezxan”,
“Qırman”, “Nurali”, “Yusup penen Ahmet”, “Varqa hám Gulshoh”, “Maxtımquli”, “Tulımbiy”
sıyaqlı dástanlardı atqarǵan Ergash Jumanbulbul ulı “ózbek dástanlarınıń ǵáziynebanı” degen
tariypke iye bolǵan. Ergash Jumanbulbul ulı dástúriy dástan hám termelerdi atqarıp keliwi
menen birge ózi de nátiyjeli dóretiwshilik etken. Onıń “Ómirbayan” dástanı, “Keldim”,
“Tashkent táriypinde”, “Qızıl”, “Tursınay”, “Ǵozi Alım”, “Atajan Hoshim”, “Asaw qızlar”
sıyaqlı termeleri xalıq húrmetine múnásip boldı. Ergash Jumanbulbul ulı miyrasları keń kólemde
úyrenilip, shayır haqqında kitaplar baspadan shıǵarılıp, hújjetli film jaratıldı.
Bulunǵur dástanshılıq mektebiniń qaharmanlıq dástanların atqarıwı menen ataqlı sońǵı
uqıplı wákili Fazıl Joldas ulı “Alpamis”, ”Jádiger”, “Yusup penen Axmet”, “Zulfizar”, “Malikai
hayyar”, “Nurali”, “Muratxan”, “Shiyrin menen Sheker” sıyaqlı dástanlardı kámine keltirip
aytqan. Xorezm dástanshılıq mektebi kórkem óneri basqa dástanshılıq mekteplerinen usılı
tárepinen parıq etedi. Xorezm dástanları jazba derekke iye bolıp, geyde aytıwshı qolında qol
jazba teksti de bolǵan, olarda muzıka jetekshi rol oynaǵan, kóbirek ıshqıy
-
romantik dástanlar
atqarılǵan, jámáátlik atqarıwshılıq jetekshilik etken. Xorezm baqsıları dástannıń hár bir qosıǵın
arnawlı bir namada atqarǵan, dástanshılar bulardıń baqsı jolları yamasa baqsı namaları dep
júrgizedi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1045
Baqsı sóz hám de qosıqtı ashıq dawısta, duwtar yamasa tar menen dáp penen birge
atqarǵan. Qashqadárya, Surxandaryo, Samarqand baqsıshılıq mektep wákilleri dombıra menen
birge buwıq, yaǵnıy jabıq dawısta qosıq atqarıp, ashıq dawısta dástan processine tariyp bergen.
Dástanshılıq
-
xalıq awızeki poetik dóretiwshiligindegi áyyemgi epik dástúr. Dáslep
qosıq formasındaǵı, muzıka áspabısız atqarılatuǵın dóretpeler jaratılǵan. X
-
XI ásirlerde
dástanlardı dombıra hám duwtar menen birge aytılatuǵınları júzege kelgen. Dástannıń bunday
úlgileri Kaspiy hám Aral teńizleri boyındaǵı áyyemgi kóshpeli turkiy qáwimler arasında payda
bolǵan. Epik dástanlardı jaratıwshı hám atqarıwshı shayır
-
improvizatorlar kóbeyip barǵan sayın
ustaz -
shákirtlik dástúrleri júzege kela basladı. Nátiyjede XV
-
XVI ásirlerge kelip kóplegen
dástanshılıq mektebi payda boldı. XVII
-
XVIII ásirlerde dástan rawajlanıwında saldamalı
kóteriliw basqıshı, XIX
-
XX ásirler bolsa onıń eń rawajlanǵan dáwiri esaplanadı. Bul dáwirde
baqsılar repertuarında 150 den artıq xalıq dástanları bolǵan.
Dástanda qatań tártipke ámel etilgen, dástan esitiw ushın arnawlı kesheler
uyımlastırılǵan, toy
-
tamashalar da baqsılarsız ótpegen. Tıńlawshılar baqsını tórge otırǵızıp,
átirapında tor toqıp otırǵan. Baqsı duwtarın sazlap “Kúnlerim”, “Duwtarım” termelerin aytıp,
tıńlawshılar itibarın ózine tartqan. Baqsı atqarıwı dawamında dástan daǵı hár bir waqıya
súwretleniwine uyqas sóz tawıp, sol sózlerge sáykes is
-
háreketler etken. Tıńlawshılardı
qızıqtırıw menen, ózi de barǵan sayın háwijge shıqqan. Ayırım talantlı dástanshılar eki
-
úsh
keshe dawamında, hátte aylap dástan atqara alǵan. Mısalı, Shernazar Berdinazar ulı jeti keshe
dawamında dástan ayta alǵan. Ayırım dástanlardıń kólemi de eki
-
úsh keshe turaqlı jırlawdı talap
etken. Dástan atqarıwshı, ádette, waqıya eń qızıq jayına jetkende jırlawdı toqtatıp, tánepis etken,
bul bolsa tıńlawshılardıń qızıǵıwshılıǵın taǵı da asırǵan. Dástan keshelerine eki
-
úsh baqsı
kelgen. Bunday jaǵdaylarda dástanshılar óz
-
ara tartısqa kirisken: bir
-
biriniń talantın, sózdegi
sheshenligin, saz áspabın shertiwdegi uqıpların sınaǵan. Tıńlawshılar olarǵa baha bergen. Xalıq
alǵısın ala almaǵan dástanshı ortadan shıǵıp ketken.
Paydalanílǵan Ádebiyatlar
1.
B.Matyakubov. “Dostonlarning musiqiy xususiyatlarini órganish” Toshkent
-2024
2.
Adambaeva. T. «Ertedegi qaraqalpaq muzikasi» Nókis. «Qaraqalpaqstan» 1976
-j.
3.
K.Расултаев "Ўзбек дутор ижрочилиги тарихи" Тошкент 1995
-
йил.
