1136
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
QÍSSAXANLAR ATQARATUǴÍN DÓRETPELER
Bazarbaeva Ramuza
Ózbekistan mámleketlik kórkem
-
óner hám mádeniyat institutı Nókis filialı studenti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15714687
Annotaciya.
Bul maqalada Qaraqalpaq qıssaxanshılıq mektebiniń baslanıwı,
qıssaxanshılıqtıń rawajlanıwı, qıssaxan jolında aytılatuǵın dóretpeler, Qıssaxanlar qosıqlarında
xalqın, elin qorǵaytuǵın márt, hadallıq, jaqsılıq, muhabbat tuwǵan jerge sadıqlıq sıyaqlı joqarı
pazıyletleri tuwralı atqaratuǵınlıǵı
haqqında sóz etiledi.
Gilt sózler:
qıssa, kórkem
-
óner, dástan,
nama
, sázende.
ПРОИЗВЕДЕНИЯ, ВЫПОЛНЯЕМЫЕ РАССКАЗЧИКАМИ.
Аннотация.
В этой статье рассказывается о начале каракалпакской школы
сказительства, развитии сказительства, произведениях, рассказанных на пути
сказителя, и таких высоких качествах, как мужество, честность, доброта, любовь и
преданность родной земле, которые защищают свой народ и страну в стихах
сказителей.
Ключевие слова:
рассказ, искусство, эпос, музыка, музыкант.
WORKS PERFORMED BY NARRATORS
.
Abstract.
This article tells about the beginning of the Karakalpak school of storytelling,
the development of storytelling, the works narrated in the path of the storyteller, and such high
qualities as courage, honesty, kindness, love, and devotion to the native land that protect their
people and country in the poems of storytellers.
Key words:
tale, art, epic, music, musician.
Xalıq jırshılarınıń eń eski zamanlardan kiyatırǵan túri Qıssaxan janrı bolıp shıǵısı jaǵınan
qaraqalpaq xalıq Mássagetler dáwirinen kiyatırǵan ónerpaz bolıp esaplanadı. Qıssaxanshılıq
tiykarınan xalıqtıń ádebiy mirası bolǵan dástanlar, ápasanalar, xalıq shayırlarınıń shıǵarmaları,
óz zamanınıń arzıw ármanların ırǵaqlı namalarǵa qosıp, xalıq awızeki ádebiyatınıń úlgilerin
naqıl maqal, aqıl danalıq sózler, tolǵaw termelerdi úgit
-
násiyatlawshı sóz sheberi úlken talant
iyesi xosh hawazlı atqarıwshı.
Qaraqalpaq qıssaxanshılıq mektebiniń baslanıwı táriyp qosıqlarınıń asqan sheberi, shayır
hám qıssaxan Qorazbek Razıbek ulınıń atı menen baylanıslı Álbette, bul óner buǵan shekem de
bar ekenligi gumansız, sebebi onı da usı jolǵa sharlaǵan óner ieleri, ustazları, shıqqan mektebi
bolǵan bolsa kerek. Usı mekteptiń dawamshıları, shayırlıq hám qıssaxanshılıqtıń rawajlanıwına
ılayıqlı úles qosıp onı biziń bugingi dáuirimizge jetkerip jalǵastırıwshılar Ayapbergen Muwsaev,
Qazaqbay shayır, Qazı Máwlik dep at alǵan Máwrit Bekmuhammed ulı, Qáwender bala atı
menen belgili Ǵáwender Xojaniyaz ulı, Abbaz Dabılov, Sadıq Nurımbetov, Ram shayır atı
menen tanılǵan Rámbergen Xojambergenovlar bolıp esaplanadı.
Qıssaxanlar muhabbat temasındaǵı shıǵarmalardı aytatuǵın bolǵan. Máselen: Ǵarip ashıq,
YUsup-Axmet, Sayatxan-
Hámre, Záwre
-
Tayır, GulSánáwbar, Góruǵlıdan Bázirgen, Qırmandáli
bólimlerin ayrıqsha yosh penen atqarǵan, kópshilik súyispenshilik penen tıńlaǵan.Olar úlken
qurlarda sonıń menen birge alıstaǵı túpkir awıllarda baqsı
-
jıraw jetispeytuǵın jerlerde óz
qıssaxanların tayarlaǵan hám jaqın átraptaǵı qońsıqobalar jıynalısıp qıssaxanlardı aldırıp dástan
kitapların oqıtqan.
Qıssaxan jolında aytılatuǵın dóretpeler basqa poeziyalıq shıǵarmalardan parq etiledi. Júdá
kuramalı emes hámmege túsinikli, sheber uyqaslı hám mazmunlı, buwın teńligine qaray ırǵaqları
1137
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
ózgerip turadı. Jıraw,baqsı namaların qaysı bir óner ieleriniń jazǵan shıǵarmalarınday qıssaxan
jolı qosıqları ırǵaqların da qaysı bir waqıtlarda jemisli dóretkeni belgili.
Qıssaxanshılıq óneriniń aytıwǵa, oqıwǵa, atqarıwǵa da jaqınliǵı hám shayır qıssaxanlar
menen bir qatarda, tek oqıp aytıw menen shuǵıllanıwshıları da bolǵan. Qaraqalpaq shayırlarının
jáne bir ózgeshilikleri, olar óz shıǵarmaların qıssaxan jolı menen oqıǵan hám hár qaysısı óz oqıw
usılına ie bolǵan. Qıssaxanlıqtıń aldına qoyǵan baslı minnetili wazıypamızdıń ózi de: qosıqlardı
yamasa dástanlardı xosh hawazda sulıw ırǵaqlar menen óz tıńlawshılarǵa jaǵımlı hám tásirli etip
jetkerip beriwden ibarat. Toy-
mereklerde,ziyapatlarda baqsı, jırawlar menen birge olarǵa da
mirat etilip, geybir jıyıspalarda gelme
-
gezek degendey qıssalar oqılǵan. Sóz hawazlar tuwralı
eken: qaysı bir ullı kompazitordıń adamnıń hawazına teń keletuǵın hawazdı hesh bir saz áspabı
bere almaydı degen anıqlaması biziń qıssaxanlarımızǵa tiyisli bolsa kerek.
Qıssaxanlar qosıqlarında xalqın, elin qorǵaytuǵın márt, hadallıq, jaqsılıq, muhabbat
tuwǵan jerge sadıqlıq sıyaqlı joqarı pazıyletleri tuwralı atqaradı. Máselen: Ózbekstan xalıq
jırshısı, Qaraqalpaqstan xalıq shayırı, Berdaq atındaǵı mámleketlik sıylıǵınıń birishi iesi bolǵan
biziń dáwirimizde dóretilgen, miliylik penen tereń suwǵarılǵan «Bahadır» dástanınıń avtorı
shayır hám qıssaxan Abbaz Dabılovtıń «Namárt jigit nege dárkar», «Jengen jaqsı» qosıqları
qıssaxan jolı menen atqarılıwı, hár bir kewilde tuwǵan jerge degen perzentlik sezimlerin máwij
urdıradı.
Paydalanílǵan Ádebiyatlar
1.
Қ.Айымбетов «Халық даналығы», «Қарақлпақстан» билим баспасы Нөкис 1988
-
ж
2.
Қ.Мақсетов «Қарақалпақ халық аўызеки дөретпелери»
3.
Moyanov I.J. Qoraqalpoq xalq musiqasi asosida
o’
quvchi
–
yoshlar
4.
ma
’naviy –
axloqiy fazilatlarini shakllantirishning xususiyatlari: Avtoreferat diss. PhD.
Nukus, 2019.
