2025
APRIL
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 4
460
RADIONING IXTIRO QILINISHI VA UNING RIVOJLANISH TARIXI
Srojeva Gulbahor Vahobovna
Osiyo Xalqaro Universiteti Tarix va filologiya kafedrasi o’qituvchisi.
Quvonchova Nargiza Choriyevna
Ijtimoiy fanlar va texnika fakulteti 1-bosqich talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15287063
Annotatsiya. Ko‘p manbalarda Aleksandr Popov 1895-yilda radioni yaratgan deb qayd
etiladi. Biroq butun dunyo olimlari orasida Gulelmo Markonini haqiqiy ixtirochi deb tan olish holati
keng tarqalgan. Markonining simsiz aloqa sohasidagi xizmatlari beqiyos bo‘lib, u 1895-yilda
Italiyada tajribalar o‘tkazishni boshlagan va 1896-yil Angliyaga borib, o‘z qurilmasi uchun
birinchi patentni olgan. 1897-yilda esa "Simsiz telegraf va signallar kompaniyasi"ni tashkil etgan.
Kalit so’zlar: Gulelmo Markoni, Aleksandr Popov, Genrix Gerts, Radio.
Insoniyat taraqqiyotining eng muhim bosqichlaridan biri bu — axborot almashish
vositalarining takomillashuvidir. XIX asrning oxiri aynan ana shu yo‘nalishda tub burilishlar davri
bo‘ldi. An’anaviy pochta xizmatlari tezlashib, elektromagnit telegraf va telefon kabi elektr aloqasi
vositalari kashf qilindi. Biroq, insoniyat taraqqiyotini simsiz aloqa texnologiyasisiz tasavvur
qilishning iloji yo‘q. Ushbu ulkan yutuq — radio ixtirosi bilan chambarchas bog‘liq.
Radioning ilmiy asoslari: Gertsdan boshlanadi
Radio (lotincha radio — "nurlanaman", "nur tarqataman") bu — axborotlarni elektromagnit
to‘lqinlar orqali simsiz uzatish va qabul qilish texnologiyasi. Uning ilmiy asosi — elektromagnit
to‘lqinlar borligini isbotlagan Genrix Gerts (1886–1889 yillar oralig‘ida) tajribalariga borib
taqaladi. Gerts bu tajribalarni o'tkazganida atigi 30 yoshda edi va ilmiy izlanishlar natijasida
sog‘lig‘idan ayrilib, 37 yoshida vafot etgan. Biroq u olamga elektromagnit to‘lqinlar mavjud ekanini
isbotlab berdi va shu bilan simsiz aloqa rivojining asosini yaratdi.
Popov va Markoni: kim radioni ixtiro qilgan?
Ko‘p manbalarda Aleksandr Popov 1895-yilda radioni yaratgan deb qayd etiladi. Biroq
butun dunyo olimlari orasida Gulelmo Markonini haqiqiy ixtirochi deb tan olish holati keng
tarqalgan. Markonining simsiz aloqa sohasidagi xizmatlari beqiyos bo‘lib, u 1895-yilda Italiyada
tajribalar o‘tkazishni boshlagan va 1896-yil Angliyaga borib, o‘z qurilmasi uchun birinchi patentni
olgan. 1897-yilda esa "Simsiz telegraf va signallar kompaniyasi"ni tashkil etgan.
2025
APRIL
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 4
461
Markoni o‘zining izlanishlari davomida elektromagnit to‘lqinlar orqali axborot uzatish
masofasini 2100 milgacha (Atlantika okeani orqali) yetkazishga muvaffaq bo‘ldi. Uning 1901-
yildagi transatlantik signal uzatishi ilm-fan tarixida inqilob bo‘ldi.
Radio to‘lqinning kuchi: halokatdan qutqaruv va tinchlik vositasi
Radio texnologiyasi nafaqat aloqa vositasi, balki insoniyat hayotini saqlab qoluvchi vositaga
ham aylandi. 1898-yilda Dublin regatasining natijalari simsiz usulda yetkazib berilgan bo‘lsa, 1912-
yilda "Titanik" kemasi yuborgan SOS signali ko‘plab insonlarning hayotini saqlab qolgan edi.
Shuningdek, harbiy sohada, dengiz navigatsiyasida, tibbiyotda va ilm-fanda radio
texnologiyasi keng tatbiq etila boshlandi.
Markonining merosi
Markoni nafaqat kashfiyotchi, balki tashkilotchi va fidoyi olim sifatida tarixda o‘z o‘rnini
egallagan. U qisqa va ultraqisqa to‘lqinlar, yo‘naltirilgan signallar, radiotelefon texnologiyasi ustida
ishladi. Unga 1909-yilda nemis fizigi Braun bilan birga Nobel mukofoti berildi. Markoni Italiya
qiroli tomonidan senator etib tayinlandi, ilmiy unvonlar, orden va medallar bilan taqdirlandi.
1937-yilda Markoni vafot etganida, dunyodagi barcha radiostansiyalar ikki daqiqalik sukut
bilan unga hurmat bajo keltirdi. Bu butun insoniyatning radio ixtirochisiga bo‘lgan ehtiromining
yorqin ifodasidir.
Radioning taraqqiyotida boshqa olimlarning hissasi
Radioning rivojida faqat Markoni emas, balki boshqa olimlarning ham hissasi katta bo‘lgan.
Masalan:
• Tomas Edison elektromagnit to‘lqinlarni uzatish bo‘yicha birinchi patentni olgan.
• Fleming va Lide-Forest radiolampa ixtirochilari bo‘lib, radioeshittirishning asoschisi
sanaladi.
• 1906-yil Rejinald Fessenden birinchi marta ovozli radioeshittirishni amalga oshirdi.
Xulosa
Radio — bu insoniyat tafakkurining ulkan yutug‘i, ilm-fan, texnika va mehnat samarasi
bo‘lib, uning rivoji bugungi kunda ham davom etmoqda. Gertsning nazariy tajribalari, Popovning
simsiz signal yuborish amaliyoti va Markonining uzluksiz fidokorona izlanishlari orqali radio bizga
nafaqat axborot, balki hayotning o‘zini olib keldi. Radiohozirgi kunda ham aloqa, axborot,
xavfsizlik, tibbiyot, fan va madaniyat sohalarida muhim vosita sifatida xizmat qilmoqda.
2025
APRIL
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 4
462
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Srojeva, G. (2025). MIRZO MUHAMMAD HAYDARNING “TARIXI RASHIDIY”
ASARIDA O’RTA OSIYO TARIXINI O’RGANISHDA MUHIM MANBA
SIFATIDA.
Modern Science and Research
,
4
(1), 531-539.
2.
Srojeva, G., & Ormonova, M. (2025). BUXORO SHAHRIDAGI ARK QO’RG’ONI,
SITORAI MOHI XOSA, XO’JA SAROY ME’MORIY YODGORLIKLARI.
Modern
Science and Research
,
4
(1), 533-544.
3.
Srojeva, G. (2024). Solutions, Results And Problems Of Reforms In The Field Of
Education.
Modern Science and Research
,
3
(1), 782-788.
4.
Srojeva, G. (2023). Lower Zarafshan Oasis Tourism Opportunities.
Modern Science and
Research
,
2
(10), 199-204.
5.
Srojeva, G. (2024). EFFECTIVE FORMS OF SPIRITUAL AND MORAL EDUCATION
AND
EDUCATIONAL
WORK
IN
A
PRESCHOOL
EDUCATIONAL
INSTITUTION.
Modern Science and Research
,
3
(2), 247-253.
6.
Srojeva, G. (2024). Strengthening The Material And Technical Base Of Preschool
Education And Training Institutions.
Modern Science and Research
,
3
(2), 673-681.
7.
Srojeva, G. (2024). The Canadian Economy During The Global Economic Crisis.
Modern
Science and Research
,
3
(2), 57-63.
8.
Srojeva, G. (2024). International Cooperation In The Field Of Education.
Modern Science
and Research
,
3
(2), 1041-1050.
9.
Vahobovna, S. G. (2023). Quyi Zarafshon Vohasi Turizm Imkoniyatlari.
10.
Srojeva, G. (2024). Attention Paid To Preschool Educational Institutions In New
Uzbekistan.
Modern Science and Research
,
3
(2), 258-266.
11.
Srojeva, G. (2023). Continuity In Education-Chief Mezon.
Modern Science and
Research
,
2
(12), 834-839.
12.
Gulbahor, S. (2023). Continuity In Education-Chief Mezon.
Modern Science and
Research
,
2
, 834-839.
13.
Vahobovna, S. G. (2024). Canada during the world economic crisis of 1929-1933.
Ta'Lim
Va Rivojlanish Tahlili Onlayn Ilmiy Jurnali
,
4
(4), 48-54.
14.
Vahobovna, S. G. (2024). Role of Preschool Educational Institutions in Education of a
Perfect Person.
European Journal Of Innovation In Nonformal Education
,
4
(3), 208-214.
15.
Srojeva, G. (2024). 1929-1932-YILLАRDАGI JAHON IQTISODIY INQIROZI
DAVRIDA YAPONIYA.
Nrj
,
1
(2), 118-128.
2025
APRIL
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 4
463
16.
Vahobovna, S. G. (2024). XX ASR BOSHLARIDA XITOYNING YAPON
AGRESSIYASIGA QARSHI KURASHI.
TA'LIM VA RIVOJLANISH TAHLILI ONLAYN
ILMIY JURNALI
,
4
(5), 264-273.
17.
Vahobovna, S. G. (2024). XX ASR BOSHLARIDA XITOYNING YAPON
AGRESSIYASIGA QARSHI KURASHI.
International journal of scientific researchers
(IJSR) INDEXING
,
5
(2), 723-728.
18.
Vahobovna, S. G. (2024). YANGI O’ZBEKISTONDA MAKTABGACHA TA’LIM–
TARBIYA MUASSASALARIGA QARATILAYATGAN E’TIBOR.
19.
Vahobovna, S. G. (2024). JAHON IQTISODIY INQIROZI DAVRIDA KANADA
IQTISODIYOTI.
20.
Srojeva, G. (2024). TA’LIM SOHASIDA XALQARO HAMKORLIK.
21.
Vahobovna, S. G. (2024). MAKTABGACHA TA'LIM–TARBIYA MUASSASALARI
MODDIY TEXNIKA BAZASINI MUSTAHKAMLASH.
22.
Vahobovna, S. G. (2024). MAKTABGACHA TA'LIM MUASSASIDA MA'NAVIY-
AXLOQIY TARBIYA VA MA'RIFIY ISHLARNING SAMARALI SHAKLLARI.
23.
Vahobovna, S. G. (2023). TA'LIMDA UZVIYLIK-BOSH ME'ZON.
24.
Srojeva, G. (2024). SHAYBONIYLAR SULOLASI DAVRIDA BUXORO XONLIGIDA
IQTISODIY
O’ZGARISHLAR
VA
IQTISODIYOTDA
XALQARO
MUNOSABATLAR.
Modern Science and Research
,
3
(12), 895-903.
25.
Vahobovna, S. G. (2024). Formation of the Uzbek Nation and Shaibani State in
Abulkhairkhan's Dashti Kipchak.
Miasto Przyszłości
,
53
, 1218-1219.
26.
Srojeva, G. (2024). XX-ASRNING 30-YILLARIDA OSIYO MAMLAKATLARI.
Modern
Science and Research
,
3
(6).
27.
Vahobovna, S. G. (2024). XX-ASRNING 30-YILLARIDA OSIYO MAMLAKATLARI.
28.
Vahobovna, S. G. (2024). TALIM SOHASIDAGI ISLOHATLAR ECHIMI, NATIJALARI
VA MUAMMOLARI.
29.
Vahobovna, S. G. (2024). O’zbekiston Olimlaring Inson Falsafasi Haqidagi
Qarashlari.
Journal of Innovation in Volume
,
2
(8).
30.
Vahobovna, S. G. (2024). O’zbekiston Olimlaring Inson Falsafasi Haqidagi
Qarashlari.
Journal of Innovation in Volume
,
2
(8).
31.
Srojeva, G. (2025). BO'RIBOY AHMEDOVNING “TARIXDAN SABOQLAR”
ASARIDA SHAYBONIYLAR DAVRI TARIXINING O'RGANILISHI. Modern Science
and Research, 4(2), 1227-1236.
2025
APRIL
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 4
464
32.
Srojeva, G., & Idiyeva, S. (2025). MANG’ITLAR SULOLASINING BUXORO
AMIRLIGIDA HOKIMIYATNI EGALLASHI VA MANG’ITLAR DAVRIDA
AMIRLIKDAGI IJTIMOIY-IQTISODIY MADANIY HAYOT. Modern Science and
Research, 4(2), 830-836.
33.
Srojeva, G. (2025). FAYZULLA XO ‘JAYEVNING O ‘ZBEKISTONNING ILK
RAHBARLARIDAN BIRI SIFATIDA OLIB BORGAN FAOLIYATI.
Modern Science
and Research
,
4
(3), 493-501
34.
Sadullayev, U., Gadayeva, M., & Toshpo‘latova, S. (2024). MAHALLA–QADRIYATLAR
BESHIGI. Modern Science and Research, 3(12), 1228-1238.
35.
Muxamedovna, G. M., Shuhratovna, T. S., & Shokir ogli, S. U. TARIX FANLARINI
OQITISHDA MUZEYLARNING ORNI.
36.
Gadayeva, M. (2024). MARKAZIY OSIYODA JADID AYOLLARI TARIXI. Modern
Science and Research, 3(12), 652-658.
37.
Toshpo‘latova, S., Gadayeva, M., & Sadullayev, U. (2024). SHARQ ALLOMALARINING
DIDAKTIK QARASHLARI. Modern Science and Research, 3(12), 985-993.
38.
Muxamedovna, G. M. (2024). Millatimiz Faxri-Buxoro Ma’rifatparvari. Miasto Przyszłości,
52, 557-562.
39.
Muxamedovna,
G.
M.
(2024).
PARANJI
TARIXI,
YOXUD
O'RTA
ASR
AYOLLARINING KIYIMI HAQIDA.
40.
Muxamedovna, G. M. (2024). TA’LIM SAMARADORLIGINI OSHIRISHDA AXBOROT
KOMMUNIKATSIYA
TEXNOLOGIYALARINING
O
‘RNI.
TA'LIM
VA
RIVOJLANISH TAHLILI ONLAYN ILMIY JURNALI, 4(5), 97-102.
41.
Mukhamedovna, G. M. (2024). The Sad Fate Of The Women Of Turkistan: About The
“Hujum” Movement And Its Impacts On Agriculture. SPAST Reports, 1(7).
42.
Muxamedovna, G. M. (2023). MAKTABLARDA TARIX FANINI O'QITISH
AHAMIYATI. Научный Фокус, 1(5), 178-180.
43.
Muxamedovna, G. M. (2023). TARIX FANINI O'QITISHDA INNOVATSION
TEXNOLOGIYALARDAN FOYDALANISHNING AHAMIYATI. Научный Фокус,
1(5), 175-177.
44.
Gadayeva, M., & Ismoilova, Z. (2024). The Importance Of Studying The Science Of Youth
Psychology In Improving People'S Lives. Modern Science and Research, 3(2), 676-683.
45.
Shahnoz OXU, [18.04.2025 14:59]
2025
APRIL
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 4
465
46.
Toshpo’latova, S. (2024). TARIX FANINI O’QITISHDA SAMARALI METODLAR.
Modern Science and Research, 3(11), 774-782.
47.
Тошполатова, Ш. (2024). THE PRESENT IRANIANS. Журнал универсальных научных
исследований, 2(5), 453-462.
48.
Toshpo’latova, S. (2024). BUXORODAGI SAROYLAR. Modern Science and Research,
3(5), 522-529.
49.
Toshpo’latova, S. (2024). O’RTA ASRLARDA OILA PEDAGOGIKASIGA OID
FIKRLAR. Modern Science and Research, 3(12), 353-361.
50.
Toshpo’latova, S., & Xudoyqulov, S. (2024). History And Ethnology Of Olot District.
Modern Science And Research, 3(5), 148-151.
51.
Toshpo’latova, S., & Jo’rayeva, M. (2024). HISTORY AND ARCHITECTURAL
MONUMENTS OF JONDOR DISTRICT. Modern Science and Research, 3(2), 447-450.
52.
Qizi, R. S. S., Shukhratovna, T. S., & Karamatovna, M. A. (2024). Implementation of
Education and Protection of Children's Rights in the age of Technology. SPAST Reports,
1(7).
53.
Shuhratovna, T. S. (2024). Linguistic Anthropology. European Journal Of Innovation In
Nonformal Education, 4(3), 432-437.
54.
Toshpo‘latova, S. S., & Naimov, I. N. (2023). MS ANDREYEV–O’RTA OSIYO
XALQLARI ETNOGRAFIYASINING YIRIK OLIMI. Innovations in Technology and
Science Education, 2(8), 1214-1222.
55.
Toshpo’latova, S., & Tursuntoshova, S. (2024). Khoja Abdulkholiq Gijduvani. Modern
Science and Research, 3(2), 87-93.
56.
Gulyamov, A. (2025). MANG ‘ITLAR SULOLASI DAVRIDA DAVLAT BOSHQARUVI,
TUZUMI VA ICHKI SIYOSATI.
Modern Science and Research
,
4
(1), 790-798.
57.
Gulyamov, A., & Xamidova, R. (2025). ABU RAYHON BERUNIY BUYUK QOMUSIY
OLIM.
Modern Science and Research
,
4
(2), 758-766.
58.
Gulyamov, A. (2025). BUXORO AMIRLIGIDA ISTIQOMAT QILGAN MILLIY-ETNIK
GURUHLAR.
Modern Science and Research
,
4
(2), 1020-1028.
59.
Azizovich, G. A. (2024). Trade Relations of Population in Bukhara Emirate, Shariah Rules
and Regulations in Commercial Affairs, Partnership Relations.
EUROPEAN JOURNAL OF
INNOVATION IN NONFORMAL EDUCATION
,
4
(9), 189-194.
60.
Azizovich, G. A. (2024). Family-Marriage and Inheritance Relations of the Population in
the Bukhara Emirate.
Miasto Przyszłości
,
53
, 964-969.
2025
APRIL
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 4
466
61.
Gulyamov, A. (2024). BUXORO MUZEYNING TASHKIL TOPISHI TARIXI.
Modern
Science and Research
,
3
(12), 659-667.
62.
Gulyamov, A., & Atoyeva, M. (2025). ABU ALI IBN SINO–ILM-FAN TARIXIDAGI
BUYUK ALLOMA.
Modern Science and Research
,
4
(3), 591-599.
63.
Gulyamov, A. (2025). O ‘RTA ASR SHAHARLARINING DEMOGRAFIK HOLATI,
SHAHARLARNING KENGAYISHI, AHOLINING IJTIMOIY TARKIBI.
Modern
Science and Research
,
4
(3), 974-983.
