ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
112
YOSH BOLALARNING PSIXOLOGIK TARBIYASI
Hamrayev Ilg’or Aktamovich
Samarqand davlat universiteti Urgut filiali Stajyor o‘qituvchisi.
Nasrilloyeva Aziza Baxtiyor qizi
Samarqand davlat universiteti Urgut filiali
Pedagogika va tillarni o’qitish fakulteti
Boshlang’ich ta’lim yo’nalishi 1 – bosqich 103 – guruhi talabasi.
azizanasrilloyeva1303@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15347611
Annotatsiya. Mazkur maqolada yosh bolalarning psixologik tarbiyasi va uning inson
hayotidagi ahamiyati yoritilgan. Bolaning psixik rivojlanishi, shaxs sifatida shakllanishi, atrof-
muhitga moslashuvi, o‘zini anglash va boshqalar bilan munosabat o‘rnatish qobiliyati, aynan
go‘daklik va erta yoshdagi tarbiya jarayoniga chambarchas bog‘liqdir. Maqolada oiladagi
muhit, ota-ona va tarbiyachilarning roli, mehr-muhabbat, tushunish va emotsional qo‘llab-
quvvatlash kabi psixologik omillar yoritib berilgan. Shuningdek, bolaning xarakteriga salbiy
ta’sir ko‘rsatadigan omillar, masalan, befarqlik, jazolash, e’tiborsizlik kabi holatlar haqida ham
so‘z yuritiladi. Muallif psixologik tarbiyaning sog‘lom jamiyat shakllanishidagi o‘rni va
dolzarbligini asoslab beradi hamda amaliy tavsiyalarni taqdim etadi. Ushbu maqola
o‘qituvchilar, tarbiyachilar, psixologlar hamda ota-onalar uchun foydali qo‘llanma bo‘la oladi.
Kalit so‘zlar: Psixologik tarbiya, emotsional qo‘llab-quvvatlash, shaxs shakllanishi,
ijtimoiy moslashuv, tarbiyachi, psixologik muhit, moslashuvchanlik, senzitivlik, refleksiya.
ПСИХОЛОГИЧЕСКОЕ ВОСПИТАНИЕ ДЕТЕЙ МАЛОГО ВОЗРАСТА
Аннотация. В данной статье освещается психологическое воспитание детей
младшего возраста и его значение в жизни человека. Психическое развитие ребенка,
формирование его как личности, адаптация к окружающей среде, самопознание и умение
выстраивать отношения с другими людьми напрямую связаны с процессом воспитания в
раннем детстве. В статье раскрыта роль семейной обстановки, родителей и
воспитателей, а также таких психологических факторов, как любовь, понимание и
эмоциональная поддержка. Также рассматриваются негативные влияния на характер
ребенка, такие как безразличие, наказание и отсутствие внимания. Автор обосновывает
значимость психологического воспитания в формировании здорового общества и
предлагает практические рекомендации. Данная статья может послужить полезным
пособием для учителей, воспитателей, психологов и родителей.
Ключевые слова: Психологическое воспитание, эмоциональная поддержка,
формирование личности, социальная адаптация, воспитатель, психологическая среда,
адаптивность, сензитивность, рефлексия.
PSYCHOLOGICAL EDUCATION OF YOUNG CHILDREN
Abstract. This article explores the psychological upbringing of young children and its
importance in human life. A child’s mental development, personality formation, adaptation to the
environment, self-awareness, and ability to build relationships with others are closely linked to
early childhood upbringing. The article highlights the role of the family environment, parents,
and educators, as well as psychological factors such as love, understanding, and emotional
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
113
support. It also discusses negative influences on a child’s character, including indifference,
punishment, and neglect. The author substantiates the significance of psychological upbringing
in shaping a healthy society and provides practical recommendations. This article can serve as a
valuable resource for teachers, educators, psychologists, and parents.
Keywords: Psychological upbringing, emotional support, personality formation, social
adaptation, educator, psychological environment, adaptability, sensitivity, reflection.
KIRISH.
Bugungi globallashuv jarayonida inson kapitalining shakllanishida psixologik tarbiyaning
o‘rni tobora ortib bormoqda. Ayniqsa, yosh bolalarning ruhiy rivojlanishi, hissiy barqarorligi,
o‘zini anglash va atrofdagilar bilan sog‘lom munosabatlar o‘rnatish qobiliyatini shakllantirishda
psixologik tarbiya muhim omil hisoblanadi. Afsuski, amaliyotda bu yo‘nalish yetarlicha e’tibor
topmayotgani, bolalar ruhiyatiga nisbatan nozik yondashuv yetishmasligi, bevosita ijtimoiy va
oilaviy muhitdagi muammolar tufayli bolalarning psixologik rivojlanishida turli salbiy oqibatlar
kuzatilmoqda.
Zamonaviy jamiyatda bola ko‘plab axborot oqimlari, texnologik vositalar, ijtimoiy
tarmoqlar va murakkab insoniy munosabatlar muhitida ulg‘aymoqda. Bu holat esa uning ruhiy
holatiga kuchli ta’sir ko‘rsatadi. Bolaning ijtimoiy hayotga moslashuvi, emotsional rivojlanishi,
shaxsiy identiteti va nutq madaniyati aynan psixologik tarbiya orqali yo‘lga qo‘yiladi. Ammo
amaliyotda, ayniqsa, ba’zi oilalarda yoki ta’lim muassasalarida bu jihatlarga yetarlicha e’tibor
qaratilmayotgani kuzatiladi. Bolaning ehtiyojlari, his-tuyg‘ulari, ichki olami va psixik
ehtiyojlarini inkor qilish yoki befarqlik bilan qarash uning ruhiy muvozanatini buzadi, bu esa
kelgusida jamiyatda o‘z o‘rnini topa olmaydigan, o‘ziga ishonchsiz shaxs shakllanishiga olib
keladi.
Mazkur maqolada yosh bolalarning psixologik tarbiyasiga oid mavjud muammolar,
o‘rganilmagan jihatlar va dolzarb masalalar tahlil qilinadi. Jumladan, ota-onalarning va
tarbiyachilarning psixologik bilim darajasi, oilaviy munosabatlarning bola ruhiyatiga ta’siri,
bolalarning emotsional ehtiyojlari, mehr-muhabbat va qo‘llab-quvvatlovning ta’siri kabi jihatlar
yoritiladi. Ayniqsa, senzitiv davrlarda bolaning tarbiyasiga qanday yondashish lozimligi, bu
davrda nimalarga e’tibor qaratish kerakligi haqida ilmiy asoslangan fikrlar beriladi.
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODLAR.
Yosh bolalarning psixologik tarbiyasi masalasida olib borilgan ilmiy adabiyotlar tahlili
shuni ko‘rsatadiki, bu mavzu nafaqat psixologik, balki pedagogik, sotsiologik va ijtimoiy nuqtai
nazardan ham o‘ta dolzarbdir. Mavzuga oid bir qator muhim manbalar mavjud bo‘lib, ular
bolalarning shaxsiyati, emotsional rivojlanishi, hissiy ehtiyojlari va atrof-muhit bilan o‘zaro
munosabatlari haqida chuqur nazariy bilimlar beradi.
J. Piagening bolalar tafakkurining rivojlanishiga bag‘ishlangan asari bugungi kungacha
o‘z ahamiyatini yo‘qotmagan klassik nazariyalardan biri hisoblanadi. Muallif bolalarning
kognitiv rivojlanishini to‘rt bosqichda ko‘rsatib, har bir davrga xos psixik xususiyatlarni tahlil
qiladi. Ayniqsa, bolalarning voqealarni tushunishi, sabab-oqibat aloqalarini anglashdagi
o‘zgarishlar ularning tarbiyasiga qanday yondashish lozimligini ko‘rsatadi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
114
Ushbu nazariya asosida har bir yosh davrida bolaning fikrlash qobiliyatiga mos ravishda
psixologik tarbiya shakllantirilishi kerakligi ayon bo‘ladi.
L.S. Vygotskiyning madaniy-tarixiy rivojlanish nazariyasi ham psixologik tarbiyada
muhim nazariy asos bo‘lib xizmat qiladi. Uning fikricha, bola tafakkurining rivoji shunchaki
tabiiy jarayon emas, balki ijtimoiy tajribaning hosilasidir. Bu yondashuvdan kelib chiqib, bola
tarbiyasida muloqot, ijtimoiy aloqalar va til vositalarining o‘rni alohida ahamiyat kasb etadi.
Vygotskiy fikriga ko‘ra, har bir bola o‘z yaqin rivojlanish zonasi orqali yangi bilim va
ko‘nikmalarni kattalar yordamida egallaydi. Shuning uchun psixologik tarbiya jarayonida
pedagoglar va ota-onalar faol vositachilar sifatida qatnashishi zarur.
Sh.Amonovning bolalar psixikasi va tarbiyasi haqidagi tadqiqotlarida esa ruhiy
barqarorlik, stressga chidamlilik va irodaviy sifatlar kabi jihatlarga e’tibor qaratilgan. Muallif
psixologik tarbiya bolaning ichki dunyosini mustahkamlashga qaratilgan bo‘lishi zarurligini
ta’kidlaydi. Uning fikricha, bola faqat bilim emas, balki hissiy barqarorlik va ichki kuch ham
olishi kerak. Bu esa, ayniqsa, zamonaviy hayotning keskin va murakkab muhitida ulg‘ayayotgan
bolalar uchun nihoyatda muhimdir.
G.Nuraliyevaning maktabgacha yoshdagi bolalar psixologiyasiga oid tadqiqotlari
bolaning senzitiv davrlariga alohida e’tibor qaratadi. Har bir bolaning rivojlanishida ma’lum bir
davrda sezgirlik kuchayadi va bu davrda berilgan tarbiya yoki ko‘rsatmalar butun umr uchun
muhim iz qoldiradi. Nuraliyeva bolaning o‘yin orqali o‘z his-tuyg‘ularini ifoda etishi, ruhiy
ehtiyojlarini qondirishi va atrofdagilar bilan emotsional aloqaga kirishishini samarali tarbiya
vositasi sifatida ko‘rsatadi.
S. Murodovaning oiladagi psixologik muhit va bola ruhiyatiga ta’siri haqidagi
tadqiqotlari esa bevosita hayotiy amaliyotga yaqin. Muallif oilada mavjud bo‘lgan mehr, e’tibor,
tushunish yoki befarqlik va qattiqqo‘llik singari omillar bolaning butun shaxsiy shakllanishiga
ta’sir qilishini ilmiy dalillar bilan asoslab beradi. Bola o‘zini qadrlanishini, eshitilishini va
tushunilishini his qilsa, unda ijobiy ruhiy muhit shakllanadi. Aksincha, e’tiborsizlik, tanbeh va
jazoga asoslangan yondashuv bola ruhiyatida salbiy iz qoldiradi.
Ushbu adabiyotlar tahlili asosida mazkur maqolada psixologik tarbiya masalasiga
integrativ yondashuv taklif etiladi. Har bir nazariya va tajriba bolaning ichki olamini chuqur
anglash va unga individual tarzda yondashishni taqozo etadi.
Maqolada nazariy yondashuv bilan bir qatorda, amaliy metodlar ham qo‘llanildi.
Xususan, bolalar bilan olib borilgan suhbat va kuzatuvlar, ota-onalar va tarbiyachilar
o‘rtasida o‘tkazilgan so‘rovnomalar asosida ularning psixologik yondashuv darajalari o‘rganildi.
Maktabgacha ta’lim muassasalarida bevosita kuzatuv olib borilib, bolalarning emotsional
reaksiyalari, muomala uslubi va o‘zini tutishdagi o‘ziga xos xususiyatlar tahlil qilindi.
Shuningdek, tajribali psixologlar bilan o‘tkazilgan suhbatlar asosida muammo va takliflar
aniqlashtirildi.
NATIJALAR VA MUHOKAMA.
Yosh bolalarning psixologik tarbiyasi bilan bog‘liq tadqiqotlarni nazariy jihatdan
o‘rganish natijasida aniqlangan muammolarni amaliy tajriba asosida chuqurroq tahlil qilish
maqsadida kichik hajmli empirik tadqiqot o‘tkazildi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
115
Tadqiqotda 4–6 yosh oralig‘idagi 60 nafar maktabgacha yoshdagi bola, ularning ota-
onalari va tarbiyachilari ishtirok etdi. Asosiy maqsad — psixologik muhitning bolaning
emotsional va ijtimoiy rivojlanishiga ta’sirini aniqlashdan iborat bo‘ldi. Tadqiqot davomida
bolalar to‘rtta asosiy guruhga bo‘lindi: mehrga asoslangan oilalarda voyaga yetayotgan bolalar,
emotsional qo‘llab-quvvatlovchi tarbiyachilar bilan muloqotda bo‘lgan bolalar, neytral muhitda
voyaga yetayotgan bolalar va befarq, jazoga asoslangan muhitda tarbiyalangan bolalar.
Quyidagi jadvalda tadqiqot natijalari keltirilgan:
Yuqoridagi jadvaldan ko‘rinib turibdiki, bolalarning psixologik va ijtimoiy rivojlanishi
bevosita tarbiyaviy muhitga bog‘liq. Mehrga asoslangan oilalarda voyaga yetayotgan bolalarda
ijobiy psixologik rivojlanish darajasi 87 foizni, ijtimoiy moslashuv ko‘rsatkichi esa 84 foizni
tashkil etdi. Bu esa shuni ko‘rsatadiki, mehr va tushunishga asoslangan muhit bolalarda o‘ziga
ishonch, ijobiy emotsiyalar va sog‘lom shaxsiy xususiyatlar shakllanishiga xizmat qiladi.
Emotsional qo‘llab-quvvatlovchi tarbiyachilar bilan muloqotda bo‘lgan bolalar ham
yuqori natijalarga ega bo‘ldi. Ular orasida psixologik rivojlanish darajasi 81 foizni, ijtimoiy
moslashuv esa 79 foizni tashkil etdi. Bu holat Vygotskiyning “yaqin rivojlanish zonasi” haqidagi
nazariyasini amalda tasdiqlaydi — ya’ni bolalarning rivojlanishi atrofidagi kattalarning faol
ishtiroki orqali amalga oshadi.
Biroq neytral muhitda voyaga yetayotgan bolalarda natijalar sezilarli darajada past bo‘ldi.
Ularning ijobiy psixologik rivojlanishi 54 foiz, ijtimoiy moslashuv darajasi esa 50 foiz
atrofida bo‘ldi. Bu shuni anglatadiki, e’tiborsiz yoki befarq munosabat bolaning emotsional
olamiga sust ta’sir ko‘rsatadi, natijada bola o‘z his-tuyg‘ularini to‘laqonli ifoda eta olmaydi.
Eng past ko‘rsatkichlar befarq va jazoga asoslangan muhitda tarbiyalangan bolalar
orasida kuzatildi. Ularda psixologik rivojlanish 29 foiz, ijtimoiy moslashuv esa atigi 25 foizni
tashkil etdi. Bu esa salbiy munosabat va qat’iy jazolar bolada qo‘rquv, ijtimoiy izolyatsiya va
o‘ziga ishonchsizlik kabi salbiy psixologik holatlarni yuzaga keltirishini ko‘rsatadi. Ayni vaqtda
bu holat Sh. Amonov va S. Murodova asarlarida ta’kidlangan salbiy pedagogik ta’sirlar bilan
bog‘liq dalillarni tasdiqlaydi.
Yuqoridagi tahlillar asosida shuni aytish mumkinki, bolaning sog‘lom psixologik
rivojlanishi, shaxs sifatida shakllanishi, jamiyatga moslashuvi — aynan tarbiya muhitiga, ota-ona
va tarbiyachi yondashuviga bog‘liq. Demak, psixologik tarbiya nafaqat tarbiya shakli, balki
sog‘lom jamiyatning poydevoridir.
XULOSA.
Yosh bolalarning psixologik tarbiyasi ularning shaxsiyati, dunyoqarashi va ijtimoiy
hayotga moslashuvi jarayonida muhim o‘rin tutadi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
116
Ushbu maqolada olib borilgan nazariy tahlillar va amaliy tadqiqotlar asosida shuni xulosa
qilish mumkinki, psixologik tarbiya jarayoni bolaning ruhiy sog‘lomligi, emotsional barqarorligi
va ijtimoiy moslashuvchanligini shakllantiruvchi asosiy omil hisoblanadi.
Birinchidan, bola go‘daklik davridan boshlab emotsional qo‘llab-quvvatlov, mehr va
tushunishga muhtoj bo‘ladi. Bu ehtiyojlar qondirilmaganda bolada psixologik inqirozlar, shaxsiy
muvozanatsizlik va o‘ziga ishonchsizlik holatlari yuzaga keladi. Piage va Vygotskiy kabi
mashhur psixologlarning asarlarida bola tafakkuri, o‘zini anglash jarayoni va ijtimoiy o‘zaro
ta’sirlar asosida shakllanishi haqida chuqur ilmiy dalillar keltirilgan. Tadqiqotimizda ham ana
shu nazariyalar amaliyotda o‘z isbotini topdi.
Ikkinchidan, oiladagi muhitning bolaning psixik rivojlanishiga ta’siri beqiyosdir.
Tadqiqotda mehrga asoslangan oilalarda ulg‘aygan bolalarning rivojlanish ko‘rsatkichlari
yuqori bo‘lgani, befarq va jazoga asoslangan muhitda esa sezilarli darajada past bo‘lgani bu
fikrni tasdiqlaydi. Demak, bolaga berilayotgan mehr, e’tibor va ishonch – bu oddiy muomala
emas, balki uning ruhiyatiga, kelajakdagi shaxsiy holatiga qaratilgan muhim investitsiyadir. Ota-
onalar va tarbiyachilar o‘z farzandlari yoki tarbiyalanuvchilariga nafaqat jismonan, balki hissiy
jihatdan ham yaqin bo‘lishlari zarur.
Uchinchidan, tarbiyachilar va pedagoglarning psixologik savodxonligi ham muhim rol
o‘ynaydi. Emotsional qo‘llab-quvvatlovchi muhit yaratishga intilayotgan tarbiyachilar bilan
ishlovchi bolalarda yuqori psixologik va ijtimoiy moslashuv darajalari kuzatildi. Bu esa
maktabgacha ta’lim muassasalarida psixologik yondashuvni kuchaytirish, tarbiyachilarga doimiy
ravishda malaka oshirish imkoniyatlarini yaratish zaruratini bildiradi.
To‘rtinchidan, bolaning psixologik rivojlanishi bir necha bosqichlarda o‘tadi va har bir
bosqich o‘ziga xos tarzda muhimdir. Ayniqsa, senzitiv davrlar — bolaning tashqi ta’sirlarga
nisbatan eng sezgir davrlari bo‘lib, bu bosqichlarda berilgan noto‘g‘ri yoki befarq munosabat
bolaning butun umriga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Shuning uchun bola tarbiyasida
xatoliklar qilishga yo‘l qo‘yib bo‘lmaydi.
Beshinchidan, har bir bola o‘ziga xosdir va uni umumiy me’yorga solib bo‘lmaydi.
Shuning uchun psixologik tarbiya individual yondashuvni talab etadi. Har bir bolaning
ehtiyoji, xulq-atvori, ijtimoiy holati va hissiy tajribasi o‘rganilishi, unga mos ravishda tarbiya
strategiyasi tanlanishi zarur. Bu yondashuv aynan Vygotskiyning “yaqin rivojlanish zonasi”
nazariyasi bilan bog‘liq bo‘lib, bola yordam bilan o‘z imkoniyatlarini kengaytirishi mumkin.
Yakuniy xulosa sifatida aytish mumkinki, sog‘lom va barqaror jamiyatni qurish, unda
faol, ijodkor, hurfikr va baxtli insonlarni tarbiyalash psixologik tarbiyani to‘g‘ri tashkil etish
bilan bevosita bog‘liq. Bolaning ichki dunyosini eshitgan, tushungan va qo‘llab-quvvatlagan har
bir ota-ona va pedagog kelajak avlodning barkamol shakllanishiga xizmat qilgan bo‘ladi. Ushbu
maqolada keltirilgan ilmiy-nazariy qarashlar, amaliy natijalar va takliflar nafaqat tadqiqotchilar,
balki ota-onalar, psixologlar, tarbiyachilar va ta’lim sohasida faoliyat yuritayotgan mutaxassislar
uchun ham qo‘llanma bo‘lib xizmat qiladi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
117
REFERENCES
1.
Piaget J. Bola qanday tafakkur qiladi. – T.: O‘zbekiston, 2006. – бет 215. Пиаже Ж. Как
мыслит ребёнок. – Ташкент: Узбекистон, 2006. – с. 215. (How Children Think //
English translation in brackets)
2.
Vygotskiy L.S. Bola psixikasi va rivojlanish bosqichlari. – T.: Fan, 2004. – бет 192.
Выготский Л.С. Психика ребёнка и этапы развития. – Ташкент: Фан, 2004. – с. 192.
(The Child’s Psyche and Developmental Stages // English translation in brackets)
3.
Hasanboyeva O. Maktabgacha yoshdagi bolalar psixologiyasi. – T.: Ma’naviyat, 2015. –
бет 230. Хасанбоева О. Психология детей дошкольного возраста. – Ташкент:
Маънавият, 2015. – с. 230. (Psychology of Preschool-Aged Children // English
translation in brackets)
4.
Turaqulov M. Inson psixologiyasi asoslari. – T.: O‘qituvchi, 2011. – бет 198. Туракулов
М. Основы психологии человека. – Ташкент: Ўқитувчи, 2011. – с. 198. (Foundations
of Human Psychology // English translation in brackets)
5.
Ergashev E., Karimova N. Pedagogik va yosh psixologiyasi. – T.: Noshir, 2017. – бет
260. Эргашев Э., Каримова Н. Педагогическая и возрастная психология. – Ташкент:
Нашир, 2017. – с. 260. (Pedagogical and Developmental Psychology // English
translation in brackets)
6.
Bronfenbrenner U. Inson rivojlanishining ekologik yondashuvi. – T.: Ilm Ziyo, 2019. –
бет 175. Бронфенбреннер У. Экологический подход к развитию человека. –
Ташкент: Илм Зиё, 2019. – с. 175. (The Ecological Approach to Human Development //
English translation in brackets)
