ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1132
ABDULLA QODIRIYNING “O‘TKAN KUNLAR’’ ROMANINING YARATILISHI,
MAZMUN-MOHIYATI VA OBRAZLAR VOSITASIDA IFODALANGAN G’OYALAR
Hamrayev Ilg’or Aktamovich
Samarqand davlat universiteti Urgut filiali Stajyor o‘qituvchisi.
Halilova Sevinch Uktamovna
Samarqand davlat universiteti Urgut filiali
Pedagogika va tillarni o’qitish fakulteti
O’zbek tili va adabiyoti yo’nalishi 1 - bosqich 106 - guruhi talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14941032
Annotatsiya.
Ushbu maqolada O’zbek romanchiligining asoschisi Abdulla Qodiriyning
“O‘tkan kunlar” romanining yozilishiga turtki bo’lgan voqea-hodisalar, asarning yaratilish
jarayoni va asardagi obrazlar ifodalagan g’oyalar tahlil qilinadi.
Kalit so’zlar:
Otabek, Kumush, Zaynab, Yusufbek hoji, O‘zbekoyim, Mirzakarim qutidor.
THE CREATION, CONTENT, AND IDEAS EXPRESSED THROUGH CHARACTERS
IN ABDULLA QODIRIY’S NOVEL O‘TKAN KUNLAR
Abstract.
This article analyzes the events and circumstances that inspired the creation of
O‘tkan Kunlar, a novel by Abdulla Qodiriy, the founder of Uzbek novel writing. It explores the
writing process of the novel and examines the ideas conveyed through its characters.
Keywords:
Otabek, Kumush, Zaynab, Yusufbek Hoji, O‘zbekoyim, Mirzakarim Qutidor.
ABDULLA QODIRIY'NIN "GEÇMIŞ GÜNLER" ADLI ROMANININ YARATILIŞI,
IÇERIĞI VE IMGELER ARACILIĞIYLA IFADE EDILEN FIKIRLERI
Özet.
Bu makalede, Özbek romancılığının kurucusu Abdulla Qodiriy'in "Ötken Günler"
adlı romanının yazılmasına ilham olan olaylar, eserin ortaya çıkış süreci ve eserdeki
kahramanların dile getirdikleri düşünceler analiz edilmektedir.
Anahtar Kelimeler:
Otabek, Kumush, Zeynep, Yusufbek Hacı, Özbekoyim, Mirzakarim
Kutidar.
Kirish
O‘zbek adabiyotining zabardast vakili va O‘zbek romanchilik maktabining asoschisi
Abdulla Qodiriy qalamiga mansub “O‘tkan kunlar” romani yozuvchi o‘zi asar boshida qalamga
olganidek: “Yozmoqg’a niyatlanganim ushbu –“O‘tkan kunlar”, yangi zamon romanchilig’i bilan
tanishish yo‘lida kichkina bir tajriba, yana to‘g’risi, bir havasdir. moziyg’a qaytib ish ko‘rish
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1133
xayirlik deydilar. Shunga ko‘ra mavzuni moziyda, yaqin o‘tkan kunlardan, tariximizning eng kirli,
qora kunlari bo‘lgan keyingi “xon zamonlari” dan belguladim” deya boshlanuvchi jumlalar bilan
O‘zbek adabiyotidagi birinchi romanga qo‘l uradi. Bu romanni yaratishda adib 1917-1918
yillardan boshlab material yig’ishga kirishadi. Shunga ko‘ra, roman yozishda hayotiy haqiqatlarga
asoslanishga, ularni puxta o‘rganishga alohida e’tibor beradi va shu maqsadda ko’p joylarni yayov
kezib chiqadi., turli toifa odamlar hayotini sinchiklab o‘rganadi, tadqiq etadi.
Ammo, shunga qaramay “O‘tkan kunlar” asarini to’liq haqiqatlarga asoslangan holda
yozilgan deb bo‘lmaydi, unda ham to’qima syujetlar mavjud va bu haqida turli qarashlar ham yo’q
emas.
Ba’zi tadqiqotchilar asarning bosh qahramonlaridan biri bo’lmish Kumush ismli qiz
judayam go’zal bir qiz haqiqatda Marg’ilonda bo’lganligi, lekin yosh bo’lib dunyodan o‘tkanini
aytadilar, yana ba’zi tadqiqotchilar fikricha “O‘tkan kunlar” dagi voqea-hodisalar haqiqatda bo’lib
o‘tganini, Abdulla Qodiriy bu voqealar haqida bobosidan eshitganini, hatto hozirda Marg’ilonda
Kumush va Otabekning avlodlari borligini ta’kidlashadi. Shu bilan birgalikda adib ijodiy prinsipini
“Men turmushda ko‘rmagan, bilmagan narsam haqida hech narsa yozmayman, har bir asarimning
yozilishiga turmushda uchragan biror voqea sababchi bo’ladi”
1
tarzida ifodalagan edi. Adibning
mahorati haqida adabiyotimizning yorqin namayondalaridan biri akademik Oybek quyidagi
fikrlarni bildiradi: “Abdulla Qodiriyning prozasi birinchi navbatda hayotiyligi bilan ajralib turadi.
Qodiriyning tilidan xalqning boy va ajoyib tilini g’oyatda yaxshi bilganligi yaqqol seziladi,
uning romanlari ana shunday go’zal til bilan yozilgan. U tug’ma epik yozuvchi, keng ko’lamdagi
master, yuksak ma’nodagi realistik san’atkor edi”n, - tarzida yuksak baholagan.
Adibga bu romanni yozish g’oyasi o‘z-o‘zidan paydo bo’lib qolmagan, albatta. Adibning
o‘zi aytib o‘tganidek unga bu romanni yozishda boshqa adabiyot vakili bo’lmish arab yozuvchisi
Jurji Zaydon tomonidan yozilgan asarlaridan ilhomlangan. Roman 1920- yillar boshida yozilgan
bo’lsada asar dunyoga kelishi bilanoq baxtsizlikka uchray boshlagan edi.
Besh yillab bosila olmay yotganini hisobga olinsada asar 1918- yili yozilgani haqiqatga
yaqin keladi. Asar 1922- yil ilk bor “Inqilob” jurnaida chop etilgan va 1926- yilda alohida kitob
holida chiqarilgan. 1969-yilda esa “O‘zbekfilm” kinostudyasida ushbu roman asosida “O‘tkan
kunlar” nomli film ham suratga olingan.
1
Sh. Mirzayev XX asr O’zbek adabiyoti.T.: Yangi asr avlodi, 2005. 138-b
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1134
Har bir millat yozuvchisi o‘z milliy tilida fikr yuritgan holda shu milliy tilning lug’at
boyligiga tayanib ijod qiladi. Abdulla Qodiriy bu haqida shunday fikr bildiradi. “So’z so’zlashda
va ulardan jumla tuzishda uzoq andisha kerak Yozuvchining o‘zigina tushunib, boshqalar
tushunmasligi katta ayb.” Abdulla Qodiriy o‘zi aynan shu fikrlarga amal qilgan holda yozgan
“O‘tkan kunlar” romani XIX asr voqealarini o‘z ichiga olgan holda o‘sha davrdagi insonlarning
yashash tarzi, urf-odatlari, rasm-rusumlari, mehmon kutish, sovchi yuborish, to’y qilish kabi
marosimlarga oid juda ko’p qiziqarli ma’lumotlar ham berib o‘tadi.
Ammo, bu asarni to’liq ishqiy mavzuda deb o‘ylashimiz noto’g’ri. Muallif oshiqlarning
ishqiy sarguzashtlari bahonasida muayyan tarixiy davrni Turkistonning Rossiya davlati tomonidan
zabt etilishi arafasidagi ahvoli, qora kunlarini ko’z oldimizga gavdalantiradi va bu voqeani uzoqni
oldindan ko’ra oluvchi Yusufbek Hojining: “Siz o‘z qipchog’ingiz uchun qabr qazigan fursatda,
sizga ikkinchilar tobut chopadir. Biz qipchoqqa qilich ko’targanda, O‘rus bizga to’p o‘qlaydir. Siz
dunyoda o‘zingizning yagona dushmaningiz qilib qipchoqni ko’rsangiz, men boshqa yovni har
zamon o‘z yaqinimg’a yetkan ko’raman. “degan so’zlari orqali xalqni tobora yaqinlashib
kelayotgan yovdan ogohlantirmoqchi bo’ladi va shu bilan birgalikda qipchoq va qorachoponlarni
birlashgan holda haqiqiy yovga qarshi chiqishi lozimligini ta’kidlaydi.
Ammo, o‘z fikriga ega bo’lmagan, amaldorlar qaysi tarafga yo’naltirsa shu tomonga og’ib
ketaveradigan, ma’nan qoloq xalq uning bu kabi ogohlantirishlarining birortasiga quloq solmaydi
va ayni damda o‘lkaning tutqunlikka tushishining bosh sababi ham jaholat, qoloqlik va o‘zaro
ichki nizolardir. Degan fikrni g’oyat ustalik bilan asarning mazmun- mohiyatiga singdiradi.
Asarning boshlanish qismida ham “qish kunlarning biri, atrofdan shom azoni eshitiladir…”
jumlasini tasvirga bekorga kiritmaydi o’sha davrda Turkiston hududlariga ruslarning bosqinlari
boshlangan, birin–ketin shaharlar ishg’ol etila boshlangan va bu oxir-oqibat 1865-yilda
Toshkentning olinishi bilan yakunlangandi.
Asar boshlangan davr amalda Turkiston o‘zining qish fasliga yetib kelgani, qorong’ulikka
kirib borayotgani ( shom namoziga azon aytilishi ) mahorat bilan bir jumlada aytib ketiladi.
Ammo, bu asarni birinchi marotaba o‘qiyotgan o‘quvchi bu romanda faqat ishq-muhabbat
tarannum etilgan deb o’ylashi tabiiy hol. Chunki bu asrni mohiyatini tushunib yetishda har bir
o‘quvchidan yuqori estetik mahoratni talab qiladi. “O‘tkan kunlar” ning badiiy qiymati shundaki
bu roman har gal o’qilganida yangi ma’no noziklari ko’riladi.
Yuqorida ta’kidlab o’tilganidek, Abdulla Qodiriy bu asarni hayotiyligini ta’minlash
maqsadida ancha sa’y harakat qilgan.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1135
Jumladan, asar voqealari bo’lib o‘tadigan Toshkent va Marg’ilonda bo’lib, u yerlardan
Usta Olim, Mirzakarim Qutidor, Yusufbek Hojilarning uylarini ham chamalab qaytadi. Adib
hattoki Otabekning kumush qabri yoniga kelgan tasvirini tasvirlash uchun bir oy davomida
qabristonda tunagani haqida ham ma’lumotlar mavjuda. Balki, shuning uchundir asarning shu
qismini o’qiyotgan o‘quvchi o‘zini aynan shu muhitga tushib qolgandek his qilishi.
Adib asarning yana bir achinarli qismi bo’lgan Kumushning vafotini tasvirlash chog’ida
adibning o‘zi ham qahramonlar bilan birgalikda yig’lagan, ularning dardini qalban his qilgan.
Aynan Kumush o‘lgan sahnada kitobxon ham yum-yum yig’laydi. Sababi adibning
titragan, o’ksigan yuragi shu sahifalarga ko’chgan. Badiiy ijoddagi bir qonuniyat shuki yig’lab
yozilgan sahifalar yig’lab o’qiladi.
Adibning o’g’li Hibbatullo otasi haqida eslar ekan bu asar haqida ham bir qancha
ma’lumotlar berib quyidagi fikrlarni bildiradi: “Dadamning yaqin do’stlaridan Akbarxo’ja
amakining xotirlashicha, ular har hafta Gap” yeyisharkan. Har yig’ilishda dadam yozgan “O‘tkan
kunlar” ning boblarini o’qib berar ekanlar. Bir kuni otam kechroq kelibdilar, o’rtoqlari davomini
eshitaylik deyishganida, avval norinni yeb olaylik, keyin yeyolmay qolasizlar, desalar ham
ko’nishmabdi. Keyin oxirgi boblarni o’qib berganlarida, hammalari yum-yum yig’lashgan ekan.
Norinni ham yemay uylariga tarqalishgan ekan. Shu voqeadan bir kun oldin otam
ko’zlarida yosh bilan uydan chiqolmay qolibdilar. Uydagilar hayron bo’lib, nima bo’lganini
so’raganlarida, ular Kumushni o‘ldirib qo’ydim, lekin buni umuman istamagan edim deb kuyingan
ekanlar”. Abdulla Qodiriy o‘z qahramonlari nomiga jiddiy e’tibor beradigan yozuvchilar sirasiga
kiradi. Ism tanlashda hech kimdan andoza olmaydi, o‘quvchining tasavvuriga obrazlar o‘z ismlari
bilan birga muhrlanadi.
Romanning dastlabki sahifalaridayoq Otabek, Yusufbek Hoji, Hasanali, Homid, Rahmat,
Mirzakarim Qutidor, Kumush, O‘zbekoyim va boshqa asosiy qahramonlar ismiga mos ravishda
ta’riflanadi. Jumladan, Yusufbek Hojini: “Hoji bir necha vaqt so’zlag’uvchini o‘z og’ziga tikiltirib
o‘tirg’andan so’ng, agar maqul tushsa “xo’p” deydir, gapga tushinmagan bo’lsa “xo’sh” deydir,
noma’qul bo’lsa “durust emas” deydir va juda ham o‘ziga noma’qul bo’lsa bir iljayib qo’yish bilan
kifoyalanib mundane boshqa so’z aytmaydir va aytsa ham uch-to’rt kalimadan nariga oshmaydir
“deya ta’riflanadi.
Ushbu ta’rifdan Yusufbek Hojining naqadar mulohazali, o‘ziga xos ma’naviy salobatga
ega obraz desak o’rinli bo’ladi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1136
U asarda ma’nan yetuk obraz sifatida tasvirlanishi bilan bir qatorda xalqning taqdirini
oldindan ko’ra oladigan, xalq uchun qayg’uradigan inson sifatida ham tasvirlanadi. Adib davlat
boshqaruvi haqidagi fikrlari, tanqidlari va noroziliklarini hoji obrazi misolida yetkazib bergan.
Asarning bir o’rnida Yusufbek hoji Otabekka: “Men ko’p umrimni shu yurtning tinchligi
va fuqaroning osoyishi uchun sarf qilib, o‘zimga azobdan boshqa hech bir qanoat hosil
qilolmadim. Ittifoq neligini bilmagan, yolg’iz o‘z manfaati, shaxsiyati yo’lida bir-birini yeb ichgan
mansabparast, shuhratparast, muttahamlar Turkiston tuprog’idan yo’qolmay turib bizning odam
bo’lishig’imizg’a aqlim yetmay qoldi… Biz bu holda ketadirgan bo’lsak, yaqindirki o’ris istebdodi
o’zining iflos oyog’i bilan Turkistonimizni bulg’ar va biz bo’lsak o‘z qo’limiz bilan kelgusi
naslimizning bo’yniga o‘ris bo’yinturug’ini kiydirgan bo’larmiz deb aytgan so’zlaridan ham uning
naqadar dono shaxs ekanligini anglash qiyin emas.
Asardagi O‘zbekoyim obrazi ham bekorga kiritilgan emas. Adib uni quyidagicha
tasvirlaydi: “O‘zbekoyim chala-dumbul tabiatliq…” Abdulla Qodiriy O‘zbekoyim ismida ham
ma’nan qoloq fe’l atvori ham ilmdan uzilgan O‘zbek ahlini tasvirlaydi. U o‘z bilganicha yashaydi,
eri Yusufbek hojining hikmatli so’zlarini qabul qilolmaydi. Asarda yozuvchi yusufbek hoji va
O‘zbekoyim obrazlarini qarama-qarshi qo’yish orqali asarning mazmun-mohoyatini ifodalashga
harakat qiladi, Ya’ni agar xalq O‘zbekoyimning g’arib dunyoqarashini tark etib, Yusufbek hoji
tafakkuri bilan yashaganida qulikka mahkum etilmas, sara o’g’lonlarini boy berib, qora kiymasdi
demoqchi bo’ladi.
Asardagi Otabekning ikki xotinligi ha ramziy ma’noga ega. O’sha vaqtda xalqni
“qorachopon” va “qipchoq” qa bo’lish, bir- biriga qayrash avj olgan, xon esa bu ikki toifaning
boshini bir qilish o’rniga birini ikkinchisidan ustun ko’rgandek qipchoq qirg’iniga rozi bo’ladi.
Bir kechada minglab qipchoqlar qirib tashlanadi. Xonning shu ikki toifaga adolat qila
olmagani, oxir-oqibat millatning parokanda bo’lishiga olib kelishiga ishora qiladi. Otabek ham
ikki ayoli, marg’ilonlik Kumush va toshkentlik Zaynab o’rtasida adolat qilolmagani uchun oilasi
parokanda bo’ladi.
Otabekning o‘zi esa asar so’ngida Usta Ali bilan birga shahid ketadi. Bu bilan Abdulla
Qodiriy millatning Otabekdek o’g’lonlari o‘ldi, xalqni himoya qiladigan aqlli erkaklar qolmadi
deydi. O‘zbek xalqining qullikka kirishini esa asar so’ngida “O‘zbekoyim qora kiydi” degan jumla
bilan yakunlanadi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1137
Asarning yana bir muhim jihati shundaki Abdula Qodiriy Otabekning o’g’li Yodgorninfg
o’g’illari timsolida xalqning ikkiga bo’linishini, ya’ni xalqning bir qismi vatan ravnaqi uchun
kurashuvchilar bo’lsa, bir qismi esa umuman vatan taqdiri uchun befarq, sho’ro hukumatiga o‘z
ixtiyorlarini topshirgan kishilar edi.
Xulosa
Xulosa o’rnida shuni aytib o’tish joizki, adabiyotimizning zabardast vakili, mohir
mo’yqalam sohibi bo’lmish Abdulla Qodiriy shunday degan edi: “Yozganing agar o‘zingni
yig’latmasa-kuldirmasa, o‘zgani hech yig’latmas-kuldirmas.” Yozuvchi o‘z fikrining isboti tarzida
“O‘tkan kunlar” asari orqali butun bir xalqni birgina so’z ta’siri orqali yig’latishga vaqti kelsa
kuldirishga ham erishadi. Qisqacha qilib aytganda adib bir qancha tazyiqlar-u ma’lomatlarga
qaramay u o‘z so’zini ayta oldi.
REFERENCES
1.
Sh. Mirzayev XX asr O’zbek adabiyoti. T.:” Yangi asr avlodi”. s.138.
2.
“O’tkan kunlar” romani Abdulla Qodiriy; -T.: “Ziyo nashr” nashriyoti, 2023-yil s. 323.
3.
Abdula Qodiriy zamondoshlari xotirasida. –T .: adabiyot va san’at, 1986-yil, s. 30.
4.
Abdurahmonova M. Abdulla Qodiriyning psixologik tasvirlash mahorati. –T.: Fan, 1977-
yil, s. 41.
5.
Habibulla Qodiriy. Otam haqida: Xotiralar, - To’ldirilgan 2-nashri, -T.: Adabiyot va san’at
nashriyoti, 1983, s. 62-64.
