ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1291
USMON NOSIR SHE'RLARINING BUGUNGI KUNDAGI AHAMIYATI
Hamrayev Ilg’or Aktamovich
Samarqand davlat universiteti Urgut filiali Stajyor o‘qituvchisi.
Suyunova Durdona Alimardon qizi
Samarqand davlat universiteti Urgut filiali
Pedagogika va tillarni o’qitish fakulteti
O’zbek tili va adabiyoti yo’nalishi 2 – bosqich 206 – guruhi talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15279498
Annotatsiya.
Ushbu maqolada shoiri, yozuvchi va erk kuychisi Usmon Nosirning hayoti
va ijodidagi o‘ziga xoslik hamda uning she'rlarining bugungi kundagi badiiy ahamiyati haqida
fikr-mulohazalar yoritib berilgan.
Kalit soʻzlar:
O‘zbekiston xalq shoiri, erk kuychisi, joʻshqin iste'dod egasi, oʻzbekning
Lermontovi Pushkin, "yurak", "yoshlik", yangi ohang, yangi ruh.
THE SIGNIFICANCE OF USMAN NASSIR'S POEMS TODAY
Abstract.
This article discusses the uniqueness of the life and work of the poet, writer,
and free verse singer Usman Nasir, as well as the artistic significance of his poems today.
Keywords:
People's poet of Uzbekistan, free-spirited singer, passionate talent, Uzbek
Lermontov Pushkin, "heart", "youth", new melody, new spirit.
ЗНАЧЕНИЕ СТИХОТВОРЕНИЙ УСМАНА НАСИРА СЕГОДНЯ
Аннотация.
В статье рассматривается уникальность жизни и творчества
поэта, писателя и исполнителя верлибра Усмана Насира, а также художественная
значимость его стихов сегодня.
Ключевые слова:
Народный поэт Узбекистана, свободолюбивый певец,
страстный талант, узбекский Лермонтов, Пушкин, «сердце», «юность», новая мелодия,
новый дух.
USMAN NASSIR'IN ŞİİRLERİNİN GÜNÜMÜZDEKİ ÖNEMİ
Özet.
Bu makalede şair, yazar ve serbest nazım sanatçısı Usman Nasir'in hayatının ve
eserlerinin benzersizliği ve şiirlerinin günümüzdeki sanatsal önemi tartışılmaktadır.
Anahtar Sözcükler:
Özbekistan Halk Şairi, özgür ruhlu şarkıcı, tutkulu yetenek, Özbek
Lermontov-Puşkin, "kalp", "gençlik", yeni melodi, yeni ruh.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1292
Kirish.
Shoir, dramaturg, tarjimon, joʻshqin iste'dod egasi boʻlgam Usmon Nosir 1912-yil 13-
noyabr kuni Namangan viloyatining Tongatar mahallasida dunyoga kelgan. Yosh Usmon 4
yoshida otasidan yetim qoladi. Uning onasi Xolambibi Qoʻqonga turmushga chiqqanligi sababli
Usmonni bolalar uyiga topshiradi. So'ng shoir maxsus internatda ta'lim - tarbiya oladi. Otasidan
erta yetim qolgan bo'lajak shoir quydagi satrlar bilan bolaligini yodga oladi.
Otam o‘ldi, men sarson bo‘ldim,
Shum yetim deb so‘kdilar meni.
Ajab kunlarga mubtalo bo‘ldim,
Ko‘chalarga quvdilar meni...
Usmon Nosir 1929-1930-yillarda Moskva Kinematografiya institutining ssenariy
fakultetida bir yil taxsil oladi, ammo oʻqishni tamomlamaydi va Qoʻqonga kelib bir qancha
ishlarda faoliyat olib boradi. Ilm olishdan charchamaydigan shoir 1930-1933-yillarda
Alosher Navoiy nomidagi Samarqand pedagogika akademiyasing til va adabiyot
fakultetida oʻqiydi. 1934-yilga kelib u Toshkentga keladi va shu yerda "Yosh Lelinchi"
gazetadida oʻz faoliyatini olib boradi. Usmon Nosir 18 yoshidan to 24 yoshigacha adabiy
faoliyat bilan shug'illangan boʻlsa-da oʻzing she'rlari bilan xalqimiz qalbidan joy olishga
ulgurgan.
Erk kuychisi Usmon Nosir oʻzing birinchi she'rini 1927-yil "Yangi yoʻl" gazetasida
"Haqiqat qalami" nomi bilan chop etadi. Usmon Nosir qisqa muddat ichida beshta she'riy
toʻplam "Quyosh bilan suxbat", "Safarbar satrlar", "Taraktorobod", "Mehrim", "Yurak", ikkita
doston "Narboʻta" va "Naxshon", yana to'rtta drama "Atlas", "So'ngi kun", "Dushman", "Zafar"
kabi durdona asarlar yozadi. Shoir qizg'in ijod qildi. Uning she'riyat olamiga kirib kelishini
Turob Toʻla shunday ta'riflaydi: "Usmon she'riyatimizga shamolday kirib keldi. Balki boʻronday!
U shunday toʻpolon va toʻlqin bilan keldiki, uncha-muncha she'riy uslub va ijodni toʻs-
toʻs qilib yubordi. Uni oʻzimizda" Oʻzbekning Lermantovi ", Moskva gazetalarida" Sharqda
Pushkin paydo boʻldi "-deb yozishdi.
Shoir tarjima sohasida ham oʻz oʻrniga egadir. U Aleksandr Pushkinning “Bog‘chasaroy
fontani”, Mixail Lermontovning “Iblis” dostonlarini, Nikolay Dobrolyubovning “Haqiqiy kun
qachon keladi?” yirik asarini hamda jahon adabiyotining yirik namoyandalari bo'lgan Geyne,
Gote, Bayron she’rlaridan ham tarjimalar qiladi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1293
Usmon Nosir she'riyati joʻshqinligi, soddaligi, ta'sirchanligi va oʻsha davrda adabiyot
oʻziga yaratib olgan muhitdan, qolipdan tashqariga chiqa olganligi bilan boshqa ijodkorlardan
farq qiladi. Shoirlar Milliy andisha, odob - axloq qolipidan chiqmaslikka harakat qilayotgan bir
paytda Usmon Nosir oʻsha qolipni buzib chiqadi. Bu gaplarimizga misol qilib quydagi satrlarni
keltirish mumkin.
Sevgi!
Sening shirin tilingdan
Kim oʻpmagan, kim tishlamagan?
Darding yoyday tilib koʻksidan,
Kim qalbidan qonlar toʻkmagan?
"Bag'ishlov" she'rida ham shoir uyat andishalik qolipidan erkin chiqqanligini koʻramiz.
Bu satrlarda yorga murojaat etadi uning yo'liga mushtoq ekanligi, koʻz tuta- tuta yuragi
qonga to'lganligini yozadi.
Ko‘z tutdim
Ko‘zlarim nigoron bo‘ldi;
O, dilbar,
Simbarim, yuzlari qirmiz.
Kiprigi ko‘ksiga
Soya solgan qiz,
Ko‘z tutdim,
Yuragim to‘la qon bo‘ldi.
Usmon Nosir she'rlarining yana bir xususiyati borki uni chetda qoldirish mumkin emas.
Bu xususiyat shuki she'rlari orqali o'sha davr insonlariga va hozirgi davr yoshlariga ham
oʻrnak boʻla oladi.
Yoshlik
Yoshligimning tarozisi beposangi,
Bir pallasi bahor toshi bilan og‘ir.
Sevinchim kо‘p, shodligim zо‘r … tilim biyron,
Qaysi umr shunday yoshlik kо‘rdi axir.
Usmon Nosir "Yoshlik" she'rida bolaligi xotirlaydi, u qancha qiyinchilik bilan oʻtmasin,
barbir u yoshligidan mamnun "Qaysi umr shunday yoshlik koʻrdi axir" - deydi. Bu she'ridan biz
hayotdan nolimaslikni, shukur qilishni oʻrganishimiz mumkin.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1294
Yurganmisiz birga oy bilan
Yurganmisiz birga oy bilan
Oqshom payti ko’m-ko’k o’rmonda?
Maysalarga shabnam qo’nganda,
Shunday yaxshi tinch bo’lar ekan.
Bu satrlarda tabiat qanchalik chiroyli sokin, tinch ekanligini unda inson oʻzini hotirjam
erkin tuta oloshini aytib oʻtgan. Shoir tabiatni sevadi uni qadrlaydi. Shoir "Yurganmisiz birga
oy bilan", "Dengizga", "Dengiz oyna kabi" kabi tabiat haqida she'rlar bitadi.
Oq dengiz, yaxshi qol! Yaxshi qol, Shimol!
Ko’nglimda ishqingni olib qaytaman.
Sochimni o’ynaydi muzdek sho’x shamol,
Men unga dardimni qanday aytaman?
Usmon Nosir chaqmoq kabi she'riyatga kirib keldi va butun bir jamiyat va she'riyat
a'zolari qalbida chuqur iz qoldirib ketti. О‘zbekiston xalq shoiri Abdulla Oripov Usmon Nosir
haqida shunday deydi: “Usmon Nosir deganda biz kimni tushunamiz? U shunday iste’dod
egasiki, bamisoli tekkan joyini kuydirguvchi olovdir. Usmon Nosir ulug‘ va abadiy she’riyatning
diydasidan oqib ulgurmagan shabnamdir. U hali qahqahaga aylanmay lablarimizda manguga
qotib qolgan nim tabassumdir. Uning she’rlari kо‘z kabi tirik, jonli, tutquch bermasdir. Biz
Usmon Nosirni qadrlaymiz. Chunki u she’riyatning tabarruk, muqaddas dargohida anvoyi bir
chaman, sira xazon bо‘lmaydigan mо‘jiza bog‘ yaratib ketdi”
Oq yuvib, oq tarab...
Esingdami, g‘arib ona,
U qishlarning zahri?
Yuzni momataloq qilgan
U yillarning qahri?
Usmon Nosir bu she'rini onasiga Samarqandda boʻlgan chog'lari yozadi. Bu misralarda
onasiga boʻlgan chek - chegarasiz mehr- muhabbatini yana onasi bilan qiyinchilik, mashshaqqat
ila birga yashaganligini sezish qiyin emas. Shoirga O‘zbekiston SSR Jinoyat kodeksining 60-
moddasi 1-qismi bilan “muntazam ravishda millatchilik va aksilinqilobiy tashviqot olib borgani
va Sovet hukumati haqida ommaviy ravishda odobsiz shaklda so‘zlagani” ayblovi qo‘yiladi.
Bo‘lmoq istab, she’riyat uzra darg‘a,
Itardilar meni chuqur bir jarg‘a.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1295
Menga ayon, bulbulning oshiyonig‘a,
Qo‘nolmag‘ay urinish bilan qarg‘a
Bu she'rida shoir yana shu davrdan aziyat chekib yozganligini koʻramiz, shu paytdagi
xasadchilar uni xalq dushmani deya nohaq tuxmat qilyotganlar misralarga muhrlangan. Bu
misralarni Usmon 1937-yil sentabr zindonda ekanligida yozadi.
Unitmas meni bog'im
Ming yillardan keyin ham
Unutmas meni bog‘im.
She’rlarim yangrab qolur…
Bir umrga o‘lmayman.
"Umitmas meni bog'im" she'rida shoir uning she'riyati oʻlmasligiga, bir kun kelib uning "
xalq dushmani" deya qoralangan nomi oqlanishiga ishonch bildiradi. Bog'im deya u xalqni
vatanni nazarda tutmoqda. Haqiqatdan ham bunday otashqalb ijodkorlarimiz nomi oqlandi.
Usmon Nosirga prezidentimiz ham ulkan ehtirom va hurmat ila quydagi jumlalarni
keltiradi:
"Usmon Nosir ayni ijodiy kuch-quvvatga to‘lgan 25 yoshida qamalib, qatag‘on qilindi.
Chunki mustabid tuzum bunday millatparvar, vatanparvar insonlarni o‘zining eng
ashaddiy dushmani, deb hisoblar edi. Shuning uchun ham, shoir umrini qamoqxonalarda azob-
uqubatda o‘tkazib, 1944-yili 32 yoshida vafot etadi. Kelgusi yili yurtimizda Usmon Nosir
tavalludining 110-yilligi munosib nishonlanadi”, - degan edi muhtaram prezidentimiz Sh. M.
Mirziyoyev. 2022 yil 10-fevral kuni “Otashin shoir, tarjimon va dramaturg Usmon Nosir
tavalludining 110-yilligini keng nishonlash to‘g‘risida”gi prezident qarori qabul qilindi. Usmon
Nosir she'rlari bugunga kunga kelib ham oʻz ahamiyatini yo'qotgani yoʻq. She'rlari jozibadorligi,
soddaligi, ta'sir doirasi kengligi, tarbiyalovchi harakterda ekanligi, joʻshqinligi bilan hali ham
she'riyat shinavandalarining e'tiborini qaratib kelmoqda. Usmon Nosirdek buyuk ijodkorlar kam
tug'iladi, lekin ular yaratgan durdona asarlar tillardan-tillarga, dillardan - dillarga oʻtib insonlar
qalbida buyuk hayojonni uyg'otib, ularga qalbida muhrlanib qolaveradi.
Xulosa:
Xulosa qilib aytganda 20 asr iste'dodli va betakror shoiri Usmon Nosir o'zining sodda va
samimiy she'rlari bilan oʻziga chorlab turadi.Usmon Nosir oʻzbek sheʼriyatiga yangi ohang,
yangi ruh, yangi obrazlar olib kirdi. U sheʼrlarida alangali tuygʻularini jilovlamas, dilida
kechayotgan tugʻyonlarni susaytirmas, inson ruhiy dunyosini poʻrtanalar ichida koʻrsatardi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1296
Usmon Nosir she’riyati, avvalo, hayotiyligi, jozibadorligi va isyonkorligi, ayni chog‘da
sodda va ravonligi bilan kitobxon qalbidan chuqur o‘rin olgan. Xulosa o‘rnida Abdulla
Oripovning shoir haqidagi fikrini keltiramiz: “Usmon Nosir ulug‘ va abadiy she‘riyatning
diydasini oqib ulgurmagan shabnamdir, u hali qahqahaga aylanmay lablarimizda manguga qotib
qolgan nim tabassumdir”. Shoir, dramaturg, tarjimon Usmon Nosir oʻzining sodda va betakror
she'rlari bilan xalqimiz qalbida abadiy yashaydi.
REFERENCES
1.
Ibrohim qizi M. Shoir boqiy yashaydi // Diydor. – 2002. 3-b.
2.
Matjon S. Chaqmoq umrli shoir // Til va adаbiyot ta’limi. – 1992. –№5-6., 13-14 b.
3.
Hasanova I. Isyonkor shoir nidosi // Zamondosh. – 2002. 4 b.
4.
„Kemerovoda Usmon Nosir haykali ochildi“ (2023-yil 5-sentyabr). 2023-yil 5-sentyabrda
asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2023-yil 5-sentyabr.
5.
Mirvaliev S. Oʻzbek adiblari. -T.: „Yozuvchi“, 2000.
6.
Q. Yoʻldoshev, B. Qosimov. Adabiyot (7-sinf darsligi). -T.: „Oʻqituvchi“. 2000.
7.
Q. Yo'ldoshev, B. Qosimov. Adabiyot (7-sinf darsligi). -T.: „O'qituvchi". 2000.
8.
O'zbekiston Respublikasi Prezidentining 10.02.2022-yildagi PQ-125-sonli qarori
