382
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
PANJOB – QADRIYATLAR SAQLANIB QOLGAN TOG‘ BAG‘RIDAGI MO‘JIZA
Rahmonov Maxammad Habibullo o‘g‘li
Termiz davlat universiteti
Jahon tarixi kafedrasi o‘qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15384291
Annotatsiya. Mazkur maqolada Surxondaryo viloyatining Boysun tumanida joylashgan
Panjob qishlog‘ining tarixiy, madaniy va ijtimoiy hayoti chuqur tahlil etilgan. Muallif
qishloqning qadimiy etnik tarkibi, urf-odatlari, diniy va ma’naviy qadriyatlari hamda ularning
zamonaviy hayot bilan uyg‘unlashuv jarayonini yoritadi. Besh asosiy urug‘ – Sa’noni, Shexoniy,
Solixi-Ka’noniy, Oshiqi va Shihistonagiylar – tomonidan asrab-avaylab kelinayotgan
marosimlar, an’analar va ijtimoiy birlik tuyg‘usi Panjob qishlog‘ining o‘ziga xos merosini
tashkil etadi. Shuningdek, maqolada tarixiy-arxeologik tadqiqotlar, 2025-yilgi Navro‘z sayli
misolida Panjob xalqi qadriyatlarining bugungi kunda qanday qadr topayotgani ko‘rsatib
beriladi.
Kalit so‘zlar: Panjob qishlog‘i, Surxondaryo, qadriyatlar, urf-odatlar, besh urug‘, tarix,
arxeologiya, Kushonlar, diniy marosimlar, xalq bayramlari, Navro‘z, etnogenez, madaniy
meros, tog‘li hududlar, O‘zbekiston.
Аннотация. В данной статье всесторонне анализируется историческая,
культурная и социальная жизнь кишлака Панжоб, расположенного в Бойсунском районе
Сурхандарьинской области. Автор освещает древний этнический состав кишлака, его
обычаи, религиозные и духовные ценности, а также процесс их синтеза с современной
жизнью. Обряды, традиции и чувство социальной сплочённости, бережно сохраняемые
пятью основными родами — Санони, Шехоний, Солихий-Каноний, Ошийкий и
Шихистонагий, составляют уникальное наследие Панжоба. Кроме того, в статье
рассматриваются историко-археологические исследования и на примере празднования
Навруза 2025 года показывается, как ценности народа Панжоба сохраняются и
развиваются в наши дни.
Ключевые слова: кишлак Панжоб, Сурхандарья, ценности, обычаи, пять родов,
история, археология, кушаны, религиозные обряды, народные праздники, Навруз,
этногенез, культурное наследие, горные регионы, Узбекистан.
Abstract. This article provides an in-depth analysis of the historical, cultural, and social
life of the village of Panjob, located in the Boysun district of Surkhandarya region. The author
highlights the ancient ethnic composition of the village, its customs, religious and spiritual
values, and how these are integrated into modern life. The ceremonies, traditions, and sense of
social unity preserved by the five main clans — Sa’noni, Shekhoniy, Solikhi-Ka’noniy, Oshiqi,
and Shihistonagiy — form the unique heritage of Panjob. Additionally, the article discusses
historical and archaeological research and, using the 2025 Navruz festival as an example,
illustrates how the values of the Panjob people are being honored and revitalized today.
Keywords: Panjob village, Surkhandarya, values, customs, five clans, history,
archaeology, Kushans, religious rituals, folk festivals, Navruz, ethnogenesis, cultural heritage,
mountainous regions, Uzbekistan.
383
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
Kirish: Panjob — qadim va zamonaviylik qo‘shilgan maskan
O‘zbekistonning har bir hududi, har bir qishlog‘i o‘ziga xos tarix, madaniyat va
qadriyatlarni o‘zida mujassam etgan bo‘lib, ular orasida Surxondaryo viloyatining Biysun tumani
Panjob qishlog‘i alohida o‘ringa ega. Panjob — bu nafaqat go‘zal tabiat manzaralari, balki asrlar
davomida asrab-avaylab kelinayotgan urf-odatlar, milliy qadriyatlar va mehnatkash xalqi bilan
mashhur maskandir.
Bugungi globallashuv va urbanizatsiya jarayonida qadimiy qadriyatlar ko‘plab
hududlarda yo‘qolib borayotgan bir paytda, Panjob qishlog‘ida bu qadriyatlar yangi mazmun
kasb etib, zamonaviy hayot bilan uyg‘unlashmoqda. Mazkur maqolada Panjob qishlog‘ining
tarixiy ildizlari, ijtimoiy-madaniy hayoti, urf-odatlari va hozirgi zamonaviy rivojlanish
jarayonlari tahlil qilinadi. Shuningdek, qishloq hayotida qadriyatlarning qanday qadr
topayotgani, yosh avlod tarbiyasidagi roli va istiqboldagi o‘rni haqida so‘z yuritiladi.
Panjob qishlog‘i joylashgan hudud – ya’ni Surxondaryo viloyatining janubiy tog‘li
mintaqalari, qadimdan turli xalqlar va etnik guruhlarning yashash, harakatlanish va madaniy
aralashuvi maydoni bo‘lgan. Bu hudud tarixan Eron, Hindiston va Movarounnahr
sivilizatsiyalari tutashgan muhim geostrategik mintaqa hisoblangan.
Tarixning sahifalarida: Panjobning ildizlari va arxeologik manbalari
Ko‘hitang tog‘ tizmasi bo‘ylab joylashgan qishloq va vohalarda qadimdan tog‘li
dehqonlar, chorvadorlar va hunarmandlar istiqomat qilgan. Aholi etnik tarkibida turlar, sak-
massaget, keyinchalik esa eftalitlar, sosoniylar, arablar va mo‘g‘ullar davrida shakllangan
mahalliy xalqlar izlari mavjud.
XVI–XIX asrlarda bu mintaqa Buxoro amirligi tarkibida bo‘lib, Panjob qishlog‘i Pasxurt
(Poshkhurt) bekligi hududiga kirgan. Aholi tarkibi asosan tojiklardan iborat bo‘lib, ular turmush
tarzida tog‘li dehqonchilik, bog‘dorchilik, chorvachilik, shuningdek, buloq suvlari asosida
sug‘orma ekinlar yetishtirish bilan shug‘ullanishgan.
1886-yilda Surxon vohasini o‘rganib chiqqan rus harbiylari, jumladan kapitan N.N.
Pokotilo o‘z hisobotida Panjobni mustaqil amlokdorlik sifatida qayd etgan. Keyinchalik, XX asr
boshlarida bu ma’muriy birlik tugatilgan va Xatakkent amlokdorligiga qo‘shilgan. 1926-yilda
esa Panjob Sayrob qishloq kengashiga biriktirilgan va bu davrda qishloqda 320 ta xonadon
bo‘lgan. 1980-yillarning ikkinchi yarmida Panjob hududida olib borilgan arxeologik tadqiqotlar
bu qishloq va uning atrofidagi tog‘li mintaqaning qadimiy tarixini yoritishda muhim manbaga
aylandi. Jumladan, mashhur arxeolog va tarixchi olimlar — B. X. Karmisheva (Moskva), E. V.
Rtveladze (Toshkent), S. I. Ivanov (Sankt-Peterburg), T. Annayev (Termiz) va P. Shoimov
(Muzrabot) 1985–1988-yillar oralig‘ida Kushonlar imperiyasi davriga oid bo‘lgan qadimiy
davlat chegarasi devorlarini tekshirish ishlarini olib bordilar.
Bu izlanishlar davomida ichki Panjobga kirish nuqtasi bo‘lgan qadimiy darvoza — Gazak
darvozasi aniqlanib, arxeologik jihatdan qayd etildi. Qadimiy mudofaa devorlari va ushbu
hududdagi arxeologik obidalar o‘sha davr hukmronlik tuzumi, savdo yo‘llari va chegara nazorat
tizimi haqida muhim ma’lumotlar beradi.
Urug‘lar uyushmasi: Besh urug‘ning ijtimoiy va madaniy roli
Tadqiqotlar natijalari hududning faqat etnik emas, balki siyosiy-mudofaa tizimidagi
o‘rnini ham yoritib berdi. Panjob qishloq aholisi beshta katta urug‘i mavjud bo‘lib, har biri
alohida mavqega egadir. Xususan, oshiqi urug‘i qadimdan o‘zining an’anaviy qadriyatlari va
madaniy xususiyatlarini saqlab kelmoqda. Ularning asosiy qadriyatlari mehnatga bo‘lgan
hurmat, o‘zaro yordam va milliy birlikni mustahkamlashdir.
384
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
Oshiqli urug‘i o‘zlarining tarixiy ildizlarini va madaniyatini saqlashga katta e’tibor berib,
kelajak avlodlarga yetkazishda davom etmoqda. Shexonilar urug‘ining qadriyatlari, o‘zining
mustahkam oilaviy tizimi va etika qoidalariga asoslanadi. Ular o‘zlarining mehnatga bo‘lgan
sadoqatini, hurmatni va adolatni qadrlashadi. Shexonilar urug‘ining qadriyatlari, ularning
ijtimoiy tizimlarida, o‘zaro munosabatlarda va kelajak avlodlarga o‘rgatish uchun saqlanadi.
Kanonilar urug‘ining qadriyatlari diniy va oilaviy asosga ega bo‘lib, an’anaviy hayot
tarzini saqlashga intilishadi. Ular o‘zlarining diniy qadriyatlarini, axloqiy me’yorlarni va oilaviy
an’analarga sodiq qolishadi. Kanonilar o‘z qadriyatlarini saqlash orqali milliy va diniy
birdamlikni rivojlantirishga harakat qiladilar. Sa’noni urug‘ining qadriyatlari, uzoq tarixga ega
bo‘lgan oilaviy va ijtimoiy an’analarga asoslanadi. Ular bir-biriga hurmat ko‘rsatish, adolatli
bo‘lish va jamoaviy hayotni qadrlashadi. Sa’noni urug‘i o‘z qadriyatlarini saqlash orqali
jamiyatda barqarorlikni va tinchlikni saqlashga intiladi. Shahistonagi urug‘ining qadriyatlari,
o‘zlarining tarixiy kelib chiqishlarini, ota-bobolarining urf-odatlarini va oilaviy an’analarga
sodiqlikni o‘z ichiga oladi. Shahistonagi urug‘ining qadriyatlari, ularning o‘zaro hamkorlikda
ishlashini, o‘zaro hurmatni va qadrlashni saqlashga yordam beradi.
Panjob xalqlari asrlar davomida o‘z madaniy an’analari, urf-odatlari va tili bilan ajralib
turgan. Ular orasida mehnatsevarlik, jamoa bilan ishlash va tabiatga moslashgan hayot tarzi
ustuvor bo‘lgan. Tog‘li hudud sharoitlari, ayniqsa buloq suvlari asosida barpo etilgan hayot
tarzida mahalliy xalqning eko-madaniy merosi yaqqol namoyon bo‘ladi.
An’ana va marosimlar: Urf-odatlar avlodlar bog‘inidir
Nomguzaron (Ism qo‘yish marosimi)
-
Yangi dunyoga kelgan bir farzand uchun bu
marosim, sanki, bir olamni yangi boshlanishiga ega ekanligining belgisidir. Besh urug' vakillari
birlashtirgan mazmunli marosim, yangi hayotning yengilmas ruhini tashkil etadi. Erkak va
ayollar uchun alohida dasturxonlar tayyorlanib, har bir otashli tanishuv so'ngida qadimiy
sovg'alar taqdim etiladi. Ism qo‘yish marosimi — bu faqatgina bir kishining nomi bilan
chegaralanmaydi, balki u butun bir xalqning umidini, baxtini o'zida mujassam etadi. Bu
marosimning o'zida hayotning barcha ma'nolari, va nihoyat, kelajak avlodning omadli bo‘lishiga
bo‘lgan ishonchning ramzi yashirin.
Obro‘ (Payg‘ambar yoshi marosimi)
-
Panjobdagi bu marosimda, obro‘li va o‘ziga xos
fazilatli insonlarning sharafi uchun o'tkazilgan oshda, xalqning qalbiga yuksak hurmat va e'tibor
nurlarini yo‘naltiradi. Bu marosimda nonga va pulga to‘la
qo‘llar, o‘zining keksaygan yoshlari bilan jamiyatga o‘zining haqiqiy o‘rnini ko‘rsatadi.
26%
16%
23%
13%
22%
Termiz shaharda 1995-yil Panjob
urug‘larining xo‘jalik soni
Sa 'noni urug‘i
Shexoni urug‘i
Ka'noni-
Solihi urug‘i
Os hiqi urug‘i
Sha histonagi urug‘i
385
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
Ularning o‘rni jamiyatda muhimligini tan olish, ular o‘rtasida bir-biriga hurmat va mehrni
uyg‘otadi. Bu marosimning g‘oyasi shundaki, fazilatlar jamiyatni qo‘llab-quvvatlaydi va shu
bilan o‘sha paytda yangi bir nazar bilan jamiyatni to‘g‘ri shakllantirishni ta'minlaydi.
Soyish (Sunnat to‘y marosimi)
-
Tog‘lik yurtda har bir chiroyli omonat, xuddi bitta
so‘ylashish kabi, o‘zining barakali o‘rnini topadi. Panjobda, ayniqsa, bu marosimda
taqsimlanadigan jonzotlar va ne'matlar — ular har bir uyda adolat va birlik ramziga aylanishi,
faqatgina odat emas, balki jamiyatning haqiqiy ruhiy kamolotini o‘rganishga bo‘lgan ehtiyojga
aylanishi kerak. Besh urug‘ vakillari o‘rtasida adolatli ravishda bu barcha ne'matlar bo‘lishi, har
bir odamda faqatgina osmonni qaratgan bir orzuga bo‘lgan ishonchni uyg‘otadi. Bu marosim
hamma uchun yo‘l ko‘rsatuvchi va yuksak maqsadlarga erishish uchun birlashtiruvchi kuch
sifatida jonlanadi.
Diniy va ma’naviy qadriyatlar: Ruhiy birlikni saqlovchi omillar
Bundan tashqari, Panjob qishlog‘ining besh urug‘i — Sa’noni, Shexoniy, Solixi-
Ka’noniy, Oshiqiy va Shihistonagiylar — diniy marosimlarni ham asrlar davomida deyarli hech
qanday o‘zgarishsiz saqlab kelmoqda. Har bir ibodat, duolar, ro‘za, hayit, janoza va boshqa diniy
amallar qat’iy tartib va urf-odatlar asosida o‘tkaziladi. Bu holat Panjob xalqining e’tiqodi,
e’tibori va diniy sabr-toqati naqadar mustahkamligini namoyon etadi.
Misol uchun, diniy marosimlardan jumagi (yettilik), chil (qirq), sol (yil) marosimlari,
shuningdek, XIX asr o‘rtasi – XX asr oxirlarigacha hayrot, urug‘lik berish, qabr boshiga haytlik
chiqarish urf-odatlarni o‘tkazib kelishgan.
Ular diniy marosimlarni nafaqat ibodat sifatida, balki avlodlar o‘rtasidagi ma’naviy
rishtalarni mustahkamlovchi, oilaviy va urug‘iy birdamlikni ta’minlovchi qadriyat sifatida qabul
qilganlar. Ayniqsa, Qurbon hayiti, Ramazon, nafl ro‘zalar yoki muqaddas kechalar — har biri
jamiyatda ruhiy poklanish va birlashuvning yorqin ko‘rinishiga aylangan. Shu tariqa, Panjob
qishlog‘i o‘z diniy va ma’naviy merosini avloddan avlodga asrab, uni kelajakka yetkazmoqda.
Bunday hayratga soladigan marosimlar orqali Panjob qishlog‘i aholisining qadriyatlari nafaqat
o‘z yurtida, balki butun dunyo miqyosida qadrlanadi va ulkan ijtimoiy o'zgarishlar va yangi
hayotga intilishning yorqin ifodasi sifatida saqlanadi. Har bir marosim — bu nafaqat qadriyatlar,
balki insonning abadiy orzulari va mehnati bilan bog‘liq qadriyatlar umidining aksidir.
Navro‘z sayli: Zamonaviy hayotda qadim an’analar
Qolaversa, bir necha yillar davomi o‘tkazilmay qolingan Navro‘z sayillari 2025-yilda
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev tomonidan Navro‘z umumxalq
bayramini o‘tkazish bo‘yicha rasmiy qaror qabul qilingan. Mazkur qaror 2025-yil 21-fevralda
PQ-68-son bilan imzolangan bo‘lib, unda bayramni “Qadriyatlaring boqiy bo‘lsin, Navro‘z!”
degan bosh g‘oya asosida umumxalq sayillari shaklida yuqori saviyada keng nishonlash
belgilangan. 2025-yil 5-aprel kuni Surxondaryo viloyatining Boysun tumaniga qarashli O‘rta
Panjob qishlog‘ida milliy qadriyatlar va an’analarni asrab-avaylash, avlodlar o‘rtasida
birdamlikni mustahkamlash maqsadida Navro‘z sayli keng miqyosda nishonlandi. Bayramning
eng diqqatga sazovor jihati — tadbirning bevosita Panjob qishlog‘ining besh urug‘i vakillari
tashabbusi bilan, o‘zaro hamjihatlikda tashkil etilgani bo‘ldi. Urug‘ vakillari tomonidan yig‘ilgan
mablag‘lar evaziga sport musobaqalari — kurash, ko‘pkari va marafon bellashuvlari g‘oliblari
uchun sovrinli buyumlar tayyorlandi. Sayl “Qudratimiz — birlik va hamjihatlikda” shiori ostida
o‘tkazildi.
Tadbir davomida xalq orasida e’tibor va hurmat qozongan insonlar tomonidan keng
jamoatchilik uchun an’anaviy osh tarqatildi.
386
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
Termiz shahridan mehmonlarning kelib-ketishini qulaylashtirish uchun maxsus
avtobuslar yo‘lga qo‘yildi. Bayram dasturini xalqaro va respublika miqyosidagi ko‘plab
tadbirlarning boshlovchisi, “Ma’rifat targ‘ibotchisi” unvoniga sazovor bo‘lgan Akramjon
Quchqarov olib bordi.
Kurash, ko‘pkari va marafon musobaqalari esa bevosita besh urug‘ vakillaridan
tayinlangan, mazkur urug‘larga mansub professional sportchilar tomonidan adolatli va xolisona
tarzda o‘tkazildi. Shu bilan birga, xalq o‘yinlari ham bayram dasturining muhim qismi bo‘ldi.
Jumladan, saxovatli homiy — Nazarov Xasan (xalq orasida Gismoxan nomi bilan tanilgan)
tomonidan tashkil etilgan o‘yinlar — oshiqlar o‘yini, chillik, arqon tortish va “qarab teb” kabi
milliy sport turlari o‘tkazilib, g‘oliblar homiy mablag‘i evaziga munosib tarzda mukofotlandi.
Mazkur sayl Panjob qishlog‘i aholisi orasida nafaqat madaniy va sportiy birlik, balki
tarixiy-etnik o‘zlikni anglash, urug‘lararo birdamlikni mustahkamlash yo‘lida muhim ijtimoiy
voqea sifatida tarixga muhrlandi.
Xulosa: Panjob – o‘zlik, barqarorlik va madaniyat timsoli
Panjob qishlog‘i Surxondaryo viloyatining tarixiy, madaniy va etnografik jihatdan
alohida ahamiyatga ega bo‘lgan maskanlaridan biridir. Qishloqning geografik joylashuvi —
qadimiy sivilizatsiyalar tutashgan hududda joylashganligi, etnik tarkibining tarixiy qatlamlarga
boyligi, arxeologik topilmalar bilan boyitilganligi va besh asosiy urug‘ning qadriyatlar tizimi bu
qishloqni noyob madaniy fenomen sifatida ta’riflashga asos bo‘ladi.
Globallashuv jarayonlarida ko‘plab qadimiy qadriyatlar yo‘qolib borayotgan bir paytda,
Panjobda bu qadriyatlar zamonaviylik bilan uyg‘unlashgan holda yashab kelmoqda. Oshiqli,
Shexoniy, Ka’noniy-Solixi, Sa’noniy va Shihistonagiy urug‘lari o‘zlarining diniy, axloqiy va
ijtimoiy qadriyatlarini asrab, ularni marosimlar, bayramlar va kundalik hayot orqali avlodlarga
yetkazmoqda. Bu jarayonda Nomguzaron, Obro‘, Soyish kabi milliy marosimlar, diniy amallar
va hayitlar muhim vosita sifatida xizmat qilmoqda.
Ayniqsa, 2025-yilda rasmiy ravishda nishonlangan Navro‘z sayli, Panjob qishlog‘ida
qadriyatlarning qayta tiklanayotganini, ular zamonaviy ijtimoiy hayotda ham o‘z o‘rnini saqlab
qolayotganini yaqqol ko‘rsatdi. Bu tadbir Panjob aholisining o‘zaro birdamligini, tarixiy xotirani,
milliy g‘urur va ijtimoiy faolligini mustahkamlashda muhim rol o‘ynadi.
Umuman olganda, Panjob qishlog‘i misolida, milliy qadriyatlarning vaqt va makon osha
yashashi, ularning yangi avlod tarbiyasidagi beqiyos o‘rni, tarixiy-madaniy merosga bo‘lgan
ehtirom jamiyatda barqarorlik va o‘zlikni anglashning tayanchlaridan biri ekanligi isbotlanadi.
REFERENCES
1.
S.N.Tursunov «Boysun» -: T.Akademnashir
2.
Mavlyuda Fayzullayeva “O‘zbek taomlari bilan bog‘lik an’analar” (Surxon vohasi
misolida) nomzodlik dissertasiyasi 2010 yil 123-bet
3.
Кармишева Б. Х. Жилище узбеков племени карлук южных районов Таджикистана и
Узбекистана.//ИООН АН Tadj.SSR. Вып.10–11.1956.S.13-23.
4.
Ro‘zimurod Qalandarov “Panjob va panjovliklar tarixi” Jayxun nashriyoti Termiz – 1997
yil 92 bet
5.
Mahmudov K. Mehmonnoma. – Toshkent, 1989. – B. 90.
6.
Dala yozuvi Boysun tumani ichki va tashqi Panjob qishlog‘i 2022 yil
7.
Dala yozuvi Termiz shahar Do‘stlik va Boyqishloq mahalalari 2021 yil
387
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
8.
Rahmonov, M. (2024).
ТOQCHI QAVMI AHOLISINING HUNARMANDCHILIGI VA
UY-RO ‘ZG ‘OR KASBKORLIGI.
Modern Science and Research
,
3
(5).
9.
Rahmonov, M. (2024). SURXON VOHASI BOYSUN TUMANI PANJOB QISHLOG 'I
AHOLISINING
NOMODDIY
MADANIYATIDAN.
TAMADDUN
NURI
JURNALI
,
6
(57), 78-81.
10.
Rahmonov, M. (2024). SURXON VOHASIDA MAROSIMLAR VA RASM-
RUSUMLAR.
Modern Science and Research
,
3
(12), 956-959.
11.
Rahmonov, M. (2024). SURXON VOHASI TOQCHI QAVMI AHOLISIORASIDA
XALQ AMALIY BEZAK SAN’ATI RIVOJLANISHI.
Modern
Science
and
Research
,
3
(7).
12.
Rahmonov, M. (2023). Surxon vohasi toqchi qavmlari hududiy joylashuvining ilmiy
tahlili.
Markaziy Osiyo tarixi va madaniyati
,
1
(1), 341-344.
13.
Habibullo oʻgʻli, RM (2024). SURXON VOHASI AHOLISINING AN'ANAVIY
KIYIMLARI VA TAQINCHOQLARI.
